פ אָ ר ו ו אָ ר ט
     
די װעלט, װאָס װערט געשילדערט אין דעם דאָזיקן בוך, איז שױן
שפּורלאָז פֿאַרשװוּנדן מיט איר גאָרער עקאָנאָמישער באַזע און במילא שױן
מיט אַלע אירע געזעלשאַפֿטלעכע און אידײיִשע קאָנפֿליקטן און אינטערעסן.
     מיר איז געװען גאַנץ שװער אױפֿצוּװעקן, אױפֿצולעבן און מאַכן זיך
▯ועגן יענע פּאַרשױנען, װאָס װירקן אין דעם בוך.                 ▯
     איך האָב דאָס אָבער געטאָן צוליב געשיכטלעכער דערקענטעניש, כּדי
צו באַקענען דעם יונגן דור מיט דעם גװאַלדיקן מהלך, װאָס מיר האָבן דורכ־
געמאַכט פֿאַר אַזאַ קורצן צײַט־אָפּשניט, װאָס טײלט אָפּ אונדזער װירקלעכקײט
פֿון יענער.
     שילדערנדיק אָט די ▯פּאַרשױנען, שױן פֿיזיש און גײַסטיק פֿאַרענדיקטע,
האָב איך זיך באַמיט ניט גלאַט צו „קעמפֿן” קעגן זײ, ניט אױסצושרײַען
פֿאָראױס אױף זײער פֿאַראורטײלטקײט, נאָר זײ געלאָזט אַלײן שטיל און
פּאַמעלעך גײן צו זײער אָנגעצײכנטער באַשערטקײט, צו זײער געשיכטלעך־
נױטװענדיקן לעצטן גאַנג — צום אָפּגרונט.
     כ'האָב זײ געגעבן. מיט זײער גאַנצן אָרעם ביסל פֿאַרמעגן, ניט פֿאַר־
מינערט גאָרניט פֿון זײערע אײגנשאַפֿטן, כּדי צו באַװײַזן די נעכעכדיקײט
פֿון זײערע „בעסטע” פֿאָרשטײער אַפֿילו, װעלכע האָבן זיך אָפֿט געריסן פֿון
יענער פֿינצטערניש כאָטש מיט אַ װאָסער־ניט־איז ביסל שײן אַרױסצוקומען.
     כ'האָב, שרײַבנדיק דאָס בוך, זיך געהאַלטן בײַ יענעם מעטאָד פֿון קינסט־
לערישן רעאַליזם, װאָס באַטײַט דאָס זעלבע, װאָס געטעס באַװוּסטער געבאַט:
„מאָל, מאָלער, און שװײַג”, — מיט דער זיכערקײט, אַז דאָס געדאַרפֿטע, דאָס
פֿאַר אונדז געװוּנטשענע װעט קומען במילא, אַלײן פֿונעם עצם געטױיען
מאָלן, ד. ה., פֿון דער אינערלעכער לאָגיק פֿון די גורלות פֿון אַזױנע
פּאַרשױנען...
     דער עיקר־ציל פֿון מײן אַרבעט אָבער איז געװען ניט נאָר צו פֿאַרענדיקן
מיט אַן אַלטן דור, װאָס האָט געשטעקט איבערן האַלדז אין מיטלאַלטערלעכע
לעבנס־פֿאַרהעלטענישן, נאָר דער עיקר־ציל פֿון בוך איז װײַזן יענע פֿאַר־
באָרגענע כחות, װאָס זײַנען דאַן געלעגן טיף דערנידעריקט אין „דריטן רינג”
און װאָס זײַנען אַזױ טראַגיש אומגעקומען אונטערן לאַסט פֿון יענעם לעבנס־
יאָך.
     דאָס מײן איך די שװאַכע בלענךנדיקע בליצלעך, װאָס װײַזן זיך און
פֿלאַמען אױף דערװײל אױפֿן נאָך װײַטן האָריזאָנט, יענע בונטאַרישע ערשט▯
                                      21

-----------

                                                         ▯
      

22                                               .
      
לינגען, װאָס מיט זײער דערװײל נאָך שװאַכן, אָבער פֿון צײַט צו צײַט שױן
      אױפֿקנאַלנדיקן פֿאַרטױבטן אומרו קומען זײ באַװײַזן, אַז עפּעס קלײַבט זיך
      דאָרט הינטער יענעם האָריזאָנט, אױב ניט אױף הײַנט, איז אױף מאָרגן, אױף
      איבערמאָרגן.
           װײל עפּעס האָט שױן דאָרט און דעמאָלט דאָך געיױרט, עפּעס האָט שױן
      אַפֿילו אין אַזאַ פֿאַרדומפּענער סבֿיבֿה װי יענע, — װען־ניט־װען און װוּ־
      ניט־װוּ, — אין אַ קעלער צי אױף אַ בױדעם, — װי אַ פֿאַרדעכטיק ליכטל
      זיך באַװיזן, האָט אי געשראָקן, אי פֿאַרשפּראָכן — ס'געװענדט װי װעמען...
▯          ס'האָט דאָך, װי באַװוּסט, שױן אין יענער צײַט גערײפֿט דער לעבנס־
      פֿײיִ▯קער זױמען, װאָס פֿון אים זײַנען זיך צעװאַקסן די אױפֿקלערערישע און
      שפּעטער די רעװאָלוציאָנערע באַװעגונג: עס האָט שױן געהאַלטן פֿאַרן אָנ־
      קומען פֿון יענע מענטשן, װאָס האָבן איבערגענומען דעם רודער און האָבן
      פֿאַרקערעװעט די געזעלשאַפֿטלעכע שיף אױף גאָר גאָר אַנדערע ריכטונגען
      און רײַסן. עס זײַנען שױן דאַן געװאַקסן יענע קינדער, װעלכע האָבן שפּטער
      געריסן מיט גאָר דעם אַלטן, טראָגנדיק פֿײַער אין די פּאָלעס פֿאַר אַלעם
      דורותדיקן שימל, װאָס האָט זיך אָנגעקליבן ביז זײ.
           איז אָט, צו דעם באַהאַלטענעם פֿײַער, װאָס אין די פּאָלעס פֿון יענעם
      יונגן דור, איז דער עיקר מײן אױג געװענדט. כ'װיל זיך צו אָט דעם דור
      דערקלײבן, קינסטלעריש אים שילדערן און אים אָפּגעבן די ערע, פֿאַר־
     ▯ װוּנדערונג און אַכטונג, װאָס, גײענדיק מיט אים האַנט אין האַנט, חאָב איך
      אַ לעבנלאַנג געזאַמלט.
           
939 1.                                                         דער נסתר
                                           




























































▯

-----------

                                          ▯
                                
די ש טאָ ט N
      
די שטאָט N איז געבױט אין דרײ רינגען. ערשטער רינג: די סאַמע
 מיט, דער האַנדלס־מאַרק. צװײטער: די גרױסע אײגנטלעכע שטאָט, מיט די
 פֿיל הײַזער, גאַסן, געסלעך, ליקלעך אַרום מאַרק, װוּ דער רובֿ געדיכטער
 ישוב געפֿינט זיך. דריטער: פֿאָרשטעטלעך.
      װען אַ פֿרעמדער װאָלט צום ערשטן מאָל אין N זיך געטראָפֿן, װאָלט
 עס אים גלײַך, — צי װילנדיק צי קעגן זײן װילן, — װי מיט אַ מאַנגעט, צו
 דער מיט שטאָט, צום צענטער אַ צי געטאָן: דאָרט איז דער רױש, דער קאָך,
 דאָרט דער עיקר־עיקר, דאָס האַרץ, דער פּולס פֿון שטאָט.
      ס'װאָלטן אים פֿאַר אַלעמען באַגעגנט ריחות, און אין נאָז װאָלט אים אַ זעץ
 געטאָן מיט לעדער, האַלב־רױען, באַאַרבעטן, פֿון גראָבע און אײדעלע סאָרטן;            ▯
טערפּקע זיסקײטן פֿון באַקאַלײ־ און קאָלאָניאַלע סחורות, זאַלץ פֿון פֿאַר־            ▯▯
 שײדענע דורכגעטריקנטע פֿישן; ריחות פֿון נאַפֿט, טראָן, דזעגעכץ און פֿון
 אַלערלײ קאָך- און שמיר־אײלן; פֿרישער שניטקראָם; פֿריש פּאַפּיר, דאַן
אױך אַלטע און פֿאַרשװײסטע זאַכן און פֿאַרשײדענע פֿאַרשטױבטקײטן —
שקראַבעס, בגדים, אַלט מעש, פֿאַרזשאַװערט אײַזן — און אַלעס אַנדערע,
װאָס װיל פֿון געברױך ניט אַרױס און מײנט דורכן האַנדל, פֿאַר קלײנגעלט,
װעמען־ס'ניט־איז און װי־ס'ניט־איז, נאָך דינען.
     דאָרט, אין מאַרק — אַ קלײט לעבן אַ קלײט, ענג אָנגעזעצטע, װי קעס־
טעלעך אין סטעלניק. װער ס'האָט קײן קלײט אױבן, האָט אַ סקלאַד אונטן,
װער אױך קײן סקלאַד, איז אַ שטעלכל מיט אַ דעכעלע פֿאַר די קלײטן, און
װער אױך דאָס נישט, האָט פּשוט זײן סחורה אױף דער ערד ליגן אָדער שטײן
— ס'געװענדט, װער מיט װאָס ס'האַנדלט.
     דאָרט, אין מאַרק, װי באַשטענדיק, — יאַריד. פֿורן פֿון די נאָענטסטע
און װײַטסטע ישובים פֿון יענער געגנט קומען אָנצונעמען סחורה, און פֿורן,
טיליגעס פֿון דער באַן־סטאַנציע, פֿירן, ברענגען פֿון באַן אַלץ פֿרישערע,
אַלץ נײַע.
     מע פּאַקט אױס און מע פֿאַרפּאַקט.
     ייִדן — אַרענדאַרעס, קלײנשטעטלדיקע הענדלער — זומער אין זומער־
מאַנטלען מיט קאַפּיושאָנעס, װינטער — אין בורקעס, פּעלצן מיט שטאַרק־
אָפּגעלײגטע קעלנער — קומען אָן פֿון די אַנדרושיװקעס, ראַרעדעקס, יאַמ־
                                      23

-----------

                                                                        ▯ ▯
               24                                                               ד ע ר נ ס ת ר
               
פּעלעך, פֿון װײַטן זװיל און קאָרעץ און אױך פֿון דער װײַטער פּאָלעסיע, —
               אַהער נאָך סחורה פֿאַר מזומן, אױף קרעדיט; אײניקע מיטן מײן ערלעך,
               אָרנטלעך זיך אױסצוהאַנדלען, אַנדערע — מיט אַנדערע מײנען: נעמען און
               „זיך שטעלן”, דערנאָך „ענדיקן” אױף געװיסע פּראָצענטן, און װײַטער נעמען,
               און נאָכאַמאָל „זיך שטעלן”, ד. ה. אָנזעצן.
                    מע קומט מיט לײדיקע פֿורן, און מע פֿאָרט אָפּ מיט פֿולע, געפּאַקטע און
               געשנורעװעטע מיט טראַנטעס, זעק, ברעזענטן. פֿאַרנאַכט פֿאָרט מען אַװעק,
               און אינדערפֿרי באַװײַזן זיך נײַע.
                    — שלום־עליכם, — גײט אַראָפּ פֿון די טרעפּ אַ הענדלער, צו באַגעגענען
▯            זײן באַשטענדיקן, נאָר־װאָס אָנגעפֿאָרענעם קונה, אים גלײַך פֿון פֿור אין
               קלײט אַרײַנצורופֿן, כּדי קײן אַנדערע זאָלן אים ניט איבערנעמען.
                    — שלום־עליכם, רבֿ מלך, װאָס ▯הערט זיך אין אַנדרושיװקע? — זאָגט
               ער פֿון הײמישקײט און יוצא װעגן, און גײט באַלד איבער צו אינטערעס: אײ,
               גוט, זאָגט ער, װאָס ער איז געקומען ,מ'האָט פֿאַר אים װאָס ער ▯ף, אַן
               אַנטיקל, און אַזױנס, װי אַזעלכעס.
                    אַנדערע הענדלער פּרוּװן זיך מיט יענעמס קונה אַ שמועס פֿאַרפֿירן, אים
               פֿון זײן באַשטענדיקער קלײט אָפּציען, צו זיך ▯אַרײננאַרן, אים ביליקערע
               פּרײַזן און בעסערע קרעדיט־קאָנדיציעס פֿאָרשלאָגן.
                    אָפֿט קומט דערפֿון אַרױס אַ קריג. ס'קריגן זיך הענדלער מיט הענדלער,
               משרתים מיט משרתים, און נאָר טרעגער, לײגערס, װאָס פֿאַרדינען אַמאָל בײַ
               דעם און אַמאָל בײַ יענעם, שטײען פֿונװײטנס, מישן זיך ניט און האַלטן קײנעמס
               צד ניט. ס'קריגן זיך אַמאָל סוחרישע װײַבער — און װײַבערשע קללות הערן
               זיך, משרתים צװישן זיך — און פּעטש פֿליִען.
                    דאָס אַלץ נאָר אין אױסגענומענע פֿאַלן. ס'רובֿ אָבער איז יעדערער מיט
               דינעם באַשעפֿטיקט. ס'קלעקט קונים און פּדיון פֿאַר אַלע. פֿון גאַנץ פֿרי
               ביז פֿינצטער זײַנען הענט פֿול מיט אַרבעט, די פֿילע אײַנקױפֿער צו באַזאָרגן.
               משרתים — מיט גראָבער אַרבעט, װי װעגן, מעסטן, אַרױסנעמען, אַרײַנלײגן
               א. אַז. װ., און באַלעבאַטים אַלײן — מיטן דינגען זיך, אײַנרעדן, איבעררעדן,
               די סחורה צו באַװײַזן און מיטן פּרײַז זיך אױסגלײַכן.
                    ס'איז, װי געזאָגט, באַשטענדיקער יאַריד דאָרט. הורט־ און לאחדים־
               האַנדל. גרױסע קרעמער גײען און טראָגן אױפֿדערנאַכט אַהײם ▯פּעקלעך הונ־
               דערטער און ת”קער, קלײנשטעלעכלעך־הענדלער — מינץ אין לײנװטענע
               בײַטלען און װײניק פּאָזיט. אָבער דער טומל פֿון די שטעלעכלעך איז אַ
               גרעסערער, װי בײַ די גרױסע. בײַ די קלײנע איז קריג אַ װאָכעדיקײט. קריג
               גײט איבער אין קולות, ליאַרמען. מע קריגט זיך פֿאַר אַ גראָשן, פֿאַר אַ
               פֿונטל זײף, פֿאַר אַ ביסל־קראָכמאַל־קונה, פֿאַר אַ דאַר־פֿישל־לײזונג און מע
               שעלט זיך, נישט זשאַלעװענדיק, און מער, װי פֿאַר אַ גראָשן:

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 25
     

— אַ כראַנד...
     — אָ בראָך...
     — מיט די פֿיס צו דער טיר...
     — װען זיצט מען שױן שבעה נאָך דיר...
     מע בעט זיך אַבער דאָרט אױך גיך איבער: שטעלעכלעך ▯פּאַרען און
טרינקען אָפֿט טײ אינאײנעם, מע לױפֿט אײנער צום אַנדערן נאָך אַ גמילת־
חסד, מע לײט אַ געװיכטל, מע קױפֿט צוזאַמען אַ גױיִשע מציאה, און מע
באַלאַגורעט, און מע שרײַט זיך איבער אײן שטעל איבער פֿינף, איבער צען,
און אַלע מיט אַלע.
     דאָס איז אין אַלע טעג. אין ספּעציעלע מאַרק־טעג אָבער — אַ באַ▯
זונדערע ענגעניש און געדרענג פֿון פֿורן. אױסגעשפּאַנטע פֿערד שפּײַזן זיך
פֿון װאָגן. אײַנגעשפּאַנטע — פֿון פֿרעס־זעק... יונגע לאָשעקלעך שטופּן די
מאָרדעלעך צװישן די שקאַפּעס פֿיס אַרונטער. אַן אָגער צעהירזשעט זיך און
מאַכט פֿערדישע קולות איבערן גאַנצן מאַרק, און צװישן אָט דעם געדרענג
פֿון פֿערד, מענטשן איז אַ קױט, אַ שמוץ. װינטער — דער שנײ קײן שנײ, —
זומער און װינטער — קיזיק, פֿערדישע השתּנה, הײ, שטרױ, רײפֿן, פֿעסער,
קעסטלעך, קאַליוזשעס קאָלירטער נאַפֿט, װאָס װערט זעלטן־װען אַמאָל בײַטאָג
פֿאַרקערט און אױפֿגעראַמט.
     אין גרױסע מאַרק־טעג, װי פֿאַסטן־צײַט, פֿאַר ריזלעך, איז זיך דאָרט
ניט דורכצושטופּן. אַ פּױעריש־געפּעלצטער עולם, אַ געמישט־פֿאַרביקער פֿון
טונקל—ברױנלעכע סװיטקעס, געלע פּעלצן, מאַרינאַרקעס פֿון האָריקן גראָבן
באָבריק; טוך, שאַלן, שאַלעכלעך, היטלען, יאָלעמס, קוטשמעס; שטיװל,
פּױשטן, אָנעטשעס מיט שטריקלעך פֿון פּױערים, שליאַכטעס, פֿון מענער,
פּרױען.
     מע קומט אין שטאָט: — װער פֿאַרמעגלעך — אױף עפּעס רעכטס צו
קױפֿן, און װער ניט, װער אָרעם — אַ קלײניקײט, װאָס מע װאָלט עס אױך
אין דער הײם געקאָנט קריגן, אָבער דער חשק צו זײן אין שטאָט איז גרױס, —
דער חשק צװישן מענטשן זיך דרײען, אין פֿאַרשײדענע קראָמען אַ קלײנ־
װערטיקע זאַך צו דינגען, אַבי צו דינגען, אַבי װאָס מער צײַט בײַם קױפֿן
פֿאָרברענגען און האָבן הנאה פֿון קױפֿן.
     די פֿאַרמעגלעכע גײען מיושבֿ, באַטראַכט, װײסן, װאָס זײ װילן, װי צו
זוכן, און דער קרעמער איז זײ גערן: דעם „װאַספּאַן”, דעם „כאַזיאַיִן” באַ-
געגנט ער מיט כּבֿוד, מע רעדט מיט אים אײדל, מע רעדט אים אײן און מע
סטאַרעט זיך, נאָך לאַנגן דינגען זיך, בײַ אים לײזן און אים ניט אַרױסלאָזן.
דערפֿאַר די אָרעמע אָבער איז מען שױן אין טומל ניט גערן. מע דערקענט
זײ גלײַך, װי זײ בלאָנדזשען פֿאַרלױרן מיט די אױגן איבער אַלע װינקלען
און פּאָליצעס פֿון דער קראָם. מע דערקענט, אַז זײ האָבן, אױסער חשק, אין
                                                                                     










▯

-----------

26                                                               ד ע ר נ ס ת ר

די בײַטלען װײניק. מע ▯אַגעגנט זײ מיט חשד, מע טרײַבט זײ און מע װיל        ▯
זײ ▯פֿט אױף זײערע קבצניש־באַשײדענע פֿראַגעס נישט ענטפֿערן, און אַז
אײנער זאַמט זיך לענגער צװישן איבעריקן קונים־עולם, און דער קרעמער
באַמערקט עס, שרײַבט ער צום משרת:
     — װאָס טענהט ער מיט אים אַזױ לאַנג? ער זעט דען ניט, װאָס ער
װיל, צו אַלדע רוחות און גנבֿים!
     און גנבֿות קומען פֿאָר דעמאָלט, אין די גרױסע מאַרק־טעג, טאַקע ניט
זעלטן. זעלטן גנבֿעט אַן אָרעמער פּױער בײַם קרעמער, אָפֿטער אָבער דער
קרעמער בײַם פּױער.
     באַװוּסטע ספּעציאַליסטן זײַנען שױן פֿאַראַן, װאָס דער גאַנצער מאַרק
קאָן זײ, װאָס װעגן מיט צענפֿונטניקעס אָנשטאָט אַ האַלבן פּוד. מע מאַכט
עס שנעל. זײ װעגן פֿלינק, — אַ שטעל אַרױף, אַ נעם אַראָפּ, — און דער
פּױער קוקט זיך אױפֿן אָרט ניט אַרום, נאָר ערשט שפּעטער, און ער קומט
מיט טענות און מיט גװאַלדן, און די „מאַלענקע פּיװפּודניקעס”, װי מע פֿלעגט        ▯
זײ רופֿן, יענע ספּעציאַליסטן, דערקענען זײ שױן גאָר ניט. ס'קומט אָפֿט צו
קלעפּ, צו געשלעג, ביז דער אָרדענונג־היטער, דער געװיסער „בודאָטשניק”,
דער אָנגעזױפֿטער, שטענדיק רױט־מאָרדעדיקער, מישט זיך אַרײַן, פֿײַפֿט מיטן
פֿײַפֿל, צענעמט און פֿיר▯ אַהין, װוּ מען דאַרף דװקא דעם, װעמען מע דאַרף
ניט אָפּפֿירן.
     אַן אַנדערש מאָל גנבֿעט אַ פּױער, כאַפּט אַרײַן אין בוזעם אַ קלײניקײט.
אַז מע כאַפּט אים,▯ צערעמאָניעט מען זיך ניט לאַנג, נאָר מע פּראַװעט אױפֿן
אָרט דעם משפּט. עס שלאָגט דער משרת פֿון קלײט, װוּ דער פּױער האָט
געגנבֿעט: אַז אַנדערע משרתים, פֿון די נאָענטע קלײטן, דערזעען, דערהערן
און האָבן צײַט, קומען זײ אױך צו הילף, יעדערער מיט װאָס ער קאָן, און
יעדערער לײגט צו אַ האַנט צום שלעגערישן יד־אַחת. די פּױערים שלאָגט
מען אין פּנים, אין קאָפּ, אין פּאָטיליצע. אַז ס'מאַכט זיך מיט אַ פּױערטע,
סײַ אַ ייִנגערע, סײַ אַן עלטערע, שלאָגט מען װײניקער, כּמעט נישט, נאָר מע
שטעלט זי צום בזיון: מע רײַסט בײַ איר אַראָפּ די שאַל, דאָס קאָפּטיכל. זי
בלײַבט אַ פֿאַרשעמטע און האָריק־צעפֿלאָכטענע — פֿאַרן גאַנצן מאַרק און
אױף בײז־װוּנדער אַן אױסשטעלונג...
     דאָס אַלץ אָבער — נאָר צופֿעליקײטן און װען־ניט־װען נאָר. אָבער דער
עיקר איז עיקר: קונים קױפֿן און זײַנען פֿונעם קױפֿן צופֿרידן, סוחרים —
פֿון פֿאַרקױפֿן. אַלע פּנימער זײַנען אין אַזױנע טעג צעפֿלאַמט, אַלע הענט
באַשעפֿטיקט. װאָס פֿאַר אַ װעטער ס'זאָל אין דרױסן ניט זײן — אַ װינט,
אַ פֿראָסט, אַ שנײ, אַ זאַװערוכע — שטערט ניט, און מע קוקט זיך אױף אים
װײניק אום: הענדלער זײַנען פֿון אינערלעכער הנאה און פֿון לײזונג צע־
װאַרעמט.

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   27
     
אין אַזױנע טעג עסט מען װײניק. ס'גענוגנט דאָס, װאָס מע האָט אינ-
דערפ▯רי אין דער הײם, פֿאַרן מאַרק־אַרױסגײן, איבערגעכאַפּט. ס'קלעקט ביז
נאַכט, ביז פֿינצטער, ביז מע װעט פֿון פֿראָסט און פֿון זאַװערוכע פֿאַרבלאָזענע,
רױט-אָנגעדראָלענע און אָנגעהאָרעװעטע אַהײם קומען.
     מע פֿאַרגעסט אין אַלץ. מע קוקט ניט אױף הענט, װאָס טראַסקען, אױף
פּנימער, נעז, אױערן, װאָס פֿרירן. מע קוקט ניט, אַז מע כאַפּט אַ קלאַפּ, אַז
מע פֿאַרשטעכט זיך: אין אָװנט, נישקשה, אין דער װאַרעם װעט מען אױס־
שטעכן.
     דאָס אַלץ געזאָגטע קומט פֿאָר אױפֿן אַזױ־גערופֿענעם „גראָבן מאַרק”. דאָס
זעלבע אָבער אױך אױף דער פּאַראַלעלער גאַס — אױפֿן „אײדעלן” דעמאָלט;
אריך דאָרט איז פֿון ענגשאַפֿט און פֿורן נישט דורכצוגײן. כאָטש קײן פּראָסטע
פּױערים און, בכלל, קײן לאחדים־קונים קומען נ▯ט אַהין, נאָר הו▯רט.
     דאָרט — די גרױסע שניטקרעמער, גרױסע צעלניקער, הענדלער פֿון טוך,
מיט גרײט שוך־ און קלײדערװאַרג און פֿאַרשײדענע אַנדערע סחורות פֿון
לאָדז, װאַרשע, ביאַליסטאָק און אַנדערע שטעט פֿון פּױלן און פֿון װײַט־
רוסלאַנד.
     דאָרט נאָר פּריצים, רײַכע שליאַכטעס, פֿאַרמעגלעכע קלײנשטעטלדיקע
ייִךן.
     דאָרט זײַנען משרתים ציכטיקער אָנגעטאָן. דאָרט איז אױך דער באַנעם
און דאָס כאַגײן זיך מיט קונים אַנדערע.
     דאָרט חנפֿעט מען און מע שװינדלט פֿײַנער. דאָרט דרײען זיך ס'רובֿ די
באַלעבאַטים פֿאַר די קלײטן אין טכױרענע טולופּעס, זאַמלען זיך אין רעדלעך
אױף באַלעבאַטיש-געשעפֿטלעכע שמועסן, און אין די קלײטן רודעװען די
הױפּט-משרתים, ז▯י גרױס־געניטע, מיט די געשליפֿענע צינגלעך, װאָס קאָנען
אײַנרעדן און אַזױ קונציק די סחורה באַװײַזן, װאָס זעלטן, אַז װער ס'כאַפּט
זיך צו זײ אַרײַן, זאָל זיך פֿון זײ שױן „אַרױסדרײען”.
     באַלעבאַטים אין דרױסן רעדן שטענדיק פֿון „זמנים”, װעקסלען, אָנזעצן,
רײַזעס קײן לאָדז▯ כאַרקאָװ, און פֿון פּרײַזן, װאָס שטײַגן, אָדער פֿאַלן אין די
גרױסע האַנדלס-צענטערן.  און אינעװײניק, אין די קלײטן 'אין די אַלט-
געמױערטע, אָן פֿענצטער, װאָס שײן באַקומען זײ נאָר פֿון דער דרױסן־טיר,
איז פֿינצטערלעך, אַפֿילו בײַטאָג באַשטענדיק האַלב-שײן, און פֿאַר די טישן
שטײען די קונים, הינטער די פֿאַרקױף־טישן — די משרתים, װאָס באַװײַזן
װײסן שטאָפֿן, װאָלנס, טערנע, קאָרט, זײדנס, פֿון ענגלישע, דײַטשישע, רוסישע
פֿירמעס — ליגנערישע מאַרקעס, פֿאַלשע פּלאָמבעס — און, באַװײַזנדיק, מעסט
מען, און מעסטנדיק און אײַנרעדנדיק, טוט מען אָפֿט, װאָס מע דאַרף: „מע
טוט אַרײַן נײן אײלן פֿײַװיש”, װי ס'הײסט אױף משרתים־לשון.
     אױך דאָרט אין אַזױנע אױבן־דערמאָנטע גרױסע מאַרק־טעג זײַנען הענט

-----------

 28                                                               ד ע ר נ ס ת ר
 
פֿול אַרבעט. אױך פֿאַר די דאָרטיקע קראָמען יענע טעג װערן פֿורן געפּאַקט
 און געשנורעװעט, קאַסטנס אױפֿגעריסן און פֿאַרשלאָגן. טרעגערס און משרתים
 באַגעגענען זיך אױף די שװעלן פֿון די קראָמען מיט אַרײַן־ און אַרױסטראָגן.
 פּאָליצעס װערן אױסגעלײדיקט און די קאַסעס פֿול. ס'איז גוטע טעג פֿאַר די
 באַלעבאַטים, װאָס זעען זיך דעמאָלט מיט היפּש מזומן, גוטע טעג פֿאַר
 משרתים, פֿאַר װעלכע די קונים „לאָזן עפּעס”, און זײ באַקומען געװיסע פּראָ־
 צענטן פֿון יעדער קניה. גוט אױך פֿאַר מעקלער, נאַרײַער און מבֿינים, װאָס
 ברענגען נײַע קונים אָדער קומען מיט אַלטע אױף קױף־מבֿינות, אױף בעסערע
 פּרײַזן אױסדינגען און האָבן דערפֿאַר „שפּײַזן”.                                ▯
      אין יענע טעג געפֿינען זיך שױן די באַלעבאַטים, װײַבער פֿון באַלעבאַטים
 און אַפֿילו עלטערע קינדער אין די קראָמען. װיפֿל „מענטשן” מע האָט, איז
 װײניק. ס'װערן דערום געכראַכט די אײגענע פֿון דער הײם: װער ס'האָט צו
 אָרבעטן און צו טאָן — טוט, און װער נאָר צו קוקן, אַכטונג געבן, — גיט
 אַכטונג. אָבער אַהײם גײן, די קראָם פֿאַרלאָזן, פֿאַרלאָזט דעמאָלט קײנער, —
ביז אָװנט, ביז אױפֿדערנאַכט, ביז שפּעט שױן, װען די קלײטן װערן אױף די
שלעסער און קײטן געשלאָסן, לאָדנס װערן מיט אײַזן־געשרײ אַראָפּגערוקט,
און מידע, צופֿרידענע און מיט פֿולע קאַסעס לײזונג װערן די באַלעבאַטים פֿון
די משרתים און אײגענע אַהײם באַגלײט.
     אַזױ דער מאַרק ערבֿ װינטערדיקע חגאס. װײניקער טומלדיק — נישט
פֿאַר חגאס, אָבער תּמיד איז און בלײַבט מאַרק — מאַרק, מיט זײן געשעפֿט —
געלט־ און לײזונג־גיריקײט, צו װעלכע ער האָט זיך אינגאַנצן איבערגעגעבן.
און געפֿינענדיק זי▯ אין אים, איז מען אַזױ מיט אים פֿאַרשלונגען, אַז קײן
אַנדערע, קײן נישט איבערגעגעבענע, פֿאַרשטײט מען נישט, באַנעמט מען
נישט, מע האָט פֿאַר זײ קײן צײַט נישט, און אין פֿון אײביק אײַנגעשטעלטן    ▯
מאַרק־סדר — קײן אָרט פֿאַר זײ.
     אַזױ, אַז זעלטן־װען נישט קײן מאָרק־מענטש, װי כּלי־קודש, אָדער קינ־
דער, באַװײַזן זיך אין מאַרק, סײךן נאָר פֿאַרבײַ און דורכגײענדיק, און ▯אַז זײ
װײַזן זיך יאָ, אי▯ זײער אַנװעזנהײט װי נישט באַרעכטיקט, און זי מערקט זיך
גלײַך. קינדער װערן פֿון טאַטע־מאַמע אַהײם געיאָגט: „אַהײם, װאָס טוסטו
דאָ?”; אַ שול־שמש, אַ חזן, אַז ער באַװײַזט זיך, איז נאָר אױף צו גײן פֿון
קלײט צו קלײט, עמעצן אין אַ יאָרצײַט דערמאָנען, אָדער קרעמער באַלעבאַטים
אױף אַ ברית, אַ חתונה צו רופֿן, אָבער ניט זיך צו פֿאַרזאַמען. בקיצור דאָס
שליחות אָפּצוטאָן, און, אַן איבעריקער, זיך װאָס גיכער אַרױסצורוקן פֿון דאָרט.
     הײַזער־גײער אַפֿילו, אײביקע שלעפּער, פֿון שטענדיק גרױסע עזות־
פּנימער, אַז זײ טרעטן די מאַרק־גרענעץ אַריבער, באַקומען זעלטן־װען אַ
נדבֿה געשענקט, נאָר באַשטענדיק באַגעגנט זײ אַ ברוגז־אָפּשטױסנדיקער
ענטפֿער פֿון דער שװעל אַראָפּ:

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   29
     
— גײט, גײט געזונטערהײט. אין דער הײם... אין מאַרק גיבן מיר נישט.
     אױך שטאָט־משוגעים מײדן אױס דעם מאַרק, גלײַך זײ פֿילן, אַז דאָרט
איז קײן צײַט ניטאָ און קײן בעלנים מיט זײ זיך צו פֿאַרנעמען.
     װײל מאַרק-מענטשן זײַנען ערנסט. בײַ װײניק פֿאַרמעגלעכע דרײט זיך
שטענדיק דאָס היטל פֿון זאָרג, װוּ נעמט מען, װוּ לײט מען װײניק. בײַ
מער פֿאַרמעגלעכע — װוּ נעמט מען, װוּ לײט מען מערער. גרױסע געשעפֿט־
לײט האָבן צו טאָן מיט גרױסע בעל־הלװוּת, מיט פּראָמילניקעס, און דער
קאָפּ דאַרט פֿאַר גרױסע װעקסלען צו צאָלן, קלײנע — פֿאַר דעם רובל די
װאָך דעם װאָכערניק. אָבער באַשעפֿטיקט און פֿאַרדרײט זײַנען אַלע: מיט
לײזען, װען ס'לײזט זיך, און װען ניט — מיט „אױסדרײען זיך” און װי אַזױ
די קלײנע אָדער גרױסע הוצאה אױסצושלאָגן.
     װײניק ערנסט און מער זאָרגלאָז זײַנען משרתים: דער מאָרגעדיקער
טאָג איז ניט זײערער, און זײ װילן אים אױפֿן קאָפּ ניט נעמען. בפֿרט יוגנט.
זײ דערלױבן זיך אַ שפּאַס אַפֿילו, װען מע איז שטאַרק פֿאַרנומען, און באַ־
זונדערס, װען מע איז פֿרײ, און מער פֿון אַלץ, געװײנלעך, ▯זומער־צײַט, פֿאַר
שניט, װען אַלץ איז שטיל־געלײגט, װען נישט פֿון נאָענטע, װער שמועסט
פֿון װײַטע ישובים, באַװײַזט זיך דעמאָלט קײנער, און גאַנצע טעג גײט מען
אום לײדיק.
     מע בראָט זיך דעמאָלט אױף דער זון אין דרױסן, מע קילט זיך אין די
קלײטן און סקלעפּעס אינעװײניק, און אַז אומעט בלײַבט אומעט, דאַנקט מען
גאָט, װען מע געפֿינט אַ גראָשן אין קעשענע, צו אַ נאָענט סאָדעװאַסער־
קלײטעלע צוצולױפֿן װאַסער אױסצוטרינקען און עפּעס צו נאַשן. און אַז ס'איז
װײַטער ניט צו טאָן, דאַנקט מען, — װען מיטאַמאָל אַ משוגענע פּריצטע, װי
די אַלעמען אין שטאָט באַװוּסטע פֿאַני אַקאָטאַ, למשל, באַװײַזט זיך, מיטן
אַלטן מאַנטעלע פֿון מלך סאָבעסקעס צײַטן, מיט די פֿיל פֿרענדז און טראָלדן,
מיטן אַלטן היטעלע, מיט די פֿיל סטענגעס, קאַרעלן, שמאָכטעס און בימבער־
לעך באַהאַנגען.
     מע לױפֿט איר באַלד אַנטקעגן, גלײַך אַלע װילן זי פֿאַר אַ קונה אין זײערע
קלײטן אַרײַנרופֿן, און אײנס אַ משרתל פֿאַרלױפֿט איר פֿאַר אַלעם דעם װעג,
טוט צך איר אַ גײ אונטער און פֿון אַ זײט, װי מע רופֿט אַ פּריץ, טוט ער בײַ
איר אַ פֿרעג, כּלומרשט מיט כּבֿוד:
     — קמץ צדיק, פּאַני?
     — צאָ? — פֿרעגט די פּאַני אָפּ מיט אַ פֿראַגע.
     און דאָס האָבן משרתים באַדאַרפֿט. מע לאַכט, מע קנײַפּט זיך און מע
פֿאַרגײט זיך אין געלעכטער. און ענדיקן ענדיקט זיך די שפּיל כּסדר מיט
קולות, מיט קללות, מיט שעלטן ייִדן און גױים, מיט גרױס אָנגעלױף און

-----------

            30                                                                  ד ע ר נ ס ת ר
            
סקאַנדאַלן, ביז די עלעטרע משרתים, און ביז אַלײן די באַלעבאַטים מישן זיך
            ניט אַרײַן.
                  אַן אַנדערש מאָל כאַפּט מען אַרײַן פֿון אַ נאָענט שטאָט־געסל אַ משוגענעם
            אױף ניצעכע, װי, למשל, מאָנישן, דעם תּם, מיטן בלאָנדן יױזל־בערדל, װאָס
            באַברעמט זײַנע שטאַרק בלאַסע באַקן. ער איז אַ קראַנקער, רעדט שטיל, גע־
▯           צײלטע װערטער און צערעפּעט.
                  מע ברענגט אים אין אַ װינקל, מע שטעלט אים אַרום, מע זאָגט אים צו,
            װאָס ער װיל, אַבי ער זאָל ענטפֿערן אױף דער טױזנט מאָל אים שױן גע־
            שטעלטער און פֿון אים פֿאַרענטפֿערטער פֿראַגע ▯
                  — מאָניש, אױף װאָס דאַרפֿסטו אַ װײַב?
                  — אױף דרײ זאַכן, — ענטפֿעו▯ט ער און שמײכלט דערבײַ.
                  — אךיף װאָסערע?
                  — אױף גל־ע־טן, קי־י־שן און קי־י־צ־לען.
                  — און מער ניט?
                  — אױף װאָ־אָ-ס דע־ען נ—אָ־אָך!...
                  אַזױ רוט דער מאַרק אין די נישט-לײזונג־טעג. מע עפֿנט דעמאָלט די
             קלײטן נאָר פֿאַר יוצא־װעגן, װײל נישט עפֿענען איז ניט שײך; מע נודיעט
             זיך אָפּ, װי לאַנג דער טאָג איז, און ביז די זון אױפֿן הימל־ראַנד פֿאַרגײט
             ניט; מע שליסט און מע גײט אַװעק, כּדי אױף מאָרגן װידער אױף פּוסטן
            צו קומען, אױף די שװעלן צו שטײן, אױף קײן קונה ניט אַרױסצוקוקן, װײל —   ▯
            אומזיסט, און אַזױ די עטלעכע װאָכן, די גאַנצע שניט־צײַט, ביז דער טױטער
            סעזאָן גײט ניט איבער.
                  הײמישע, אײגענע, ד. ה. קרעמער, הענדלער, באַלעבאַטים, װאָס ציִען
            זײער חיונה פֿון מאַרק, און װאָס נישט זײ אַלײן, נאָר זײערע עלטערן און
            עלטערנס עלטערן האָבן געצױגן, האָבן קײנמאָל קײן קאָפּ און קײן צײַט ניט
            צו טראַכטן װעגן קיום און באַשטאַנד פֿון מאַרק, און אין זײן באַשטענדיקײט
            צו צװײפֿלען.
                  פֿאַרקערט, מע איז זיכער: די צוגעקלאַפּטע מזוזות צו די בײַשטידלעך
             פֿון די קלײטן און די פֿערדיש־פֿאַרזשאַװערטע פּידקאָװעס, צוגעשלאָגן אױף
             גליק צו די שװעלן פֿון די קראָמען פֿון אײניקע, פֿון די געמײנערע, היטן
             אָפּ דאָס געמײנע און דאָס װײניק־גליק פֿון די אײניקע; און די פֿלעדערמײַז,
             געקױלעט מיט אַ גאָלדן רענדל, באַהאַלטן אונטער די שװעלן פֿון אַנדערע,
             פֿון די מער גליקלעכע, היטן אָפּ ▯אָס מער־גליק און די שפֿע פֿון די אַנדערע.
             און אַזױ, מײנט מען, װעט דאָס זײן, אַזױ װעט עס בלײַבן, װײל פֿון אײביק
             אױף אײביק איז אַזױ פֿון גאָט און דער השגחה זײַנער אײַנגעשטעלט, אױף
             דור צו דור, און טאַטעס זאָלן קינדער מאַכן ירשענען.

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   31
     
אַ פֿרעמדער אָבער, װען ער װאָלט אַראָפּגעקומען און אַ שטיקל צײַט אין
מאַרק אָפּגעװען, װאָלט ער גלײַך דערפֿילט אַ ריח פֿון אומבאַשטאַנד, און אַז,
מעגלעך, אין אַ נאָענטער, גאָר נאָענטער צײַט, װעט שױן דאָ שמעקן מיט
פּגירה פֿונעם  גאַנצן האַק-פֿאַק,  פֿונעם  קױף־פֿאַרקױף, טאַראַראַם און
שװינדל-האַנדלשן הו־האַ, און פֿון יענע אַלע, װאָס דרײען זיך און זײַנען
פֿאַרדרײט דאָ...
     באַזונדערס, װען ער װאָלט אַראָפּגעקומען בײַנאַכט, װען ס'שלאָפֿט דער
גאַנצער מאַרק מיט אַלע זײַנע הױפּט־גאַסן און געסלעך, מיט די געמױערטע
קלײטן און מיט די שטעלן און שטעלעבלעך, װאָס שטײען אױף דער גאַס, מיט
די סקלאַדעס אין די פֿינצטערע רײען, אונטער שװערע, אײַזערנע טירן, לאָדן,
קײטן און שלעסער; און װען ער װאָלט דערזען די זיך לאַנגװײַלנדיקע שומרים
בײַנאַכט, װאָס אַמאָל שטײען זײ אָדער זיצן עטלעכע אינאײנעם גענעצנדיקע,
און אַמאָל צו אײנציקע אין פֿאַרשײדענע װינקלען און גאַס־עקן, און זעען
אױס, װי טונקעלע אָנגעפּעלצטע גלגולים פֿונעם אַלטן פֿאַרװאָגלטן גאָט
מערקור, װאָס האָט פֿון אַלטע צײַטן אַהער, שױן אַ פֿאַרשפּעטיקטער, געטראָפֿן;
װען ס'טרעפֿט אַ פֿרעמדער אַהער, און װען ער װאָלט דאָס אַלץ זען, זאָגן מיר,
און אױב ער איז קײן נבֿיא ניט, װאָלט ער ,אמת, קײן נבֿיא ניט געװאָרן, נאָר
אױב נאָר אַ מענטש מיט עטװאָס פֿײַנערע חושים, װאָלט זיך אים גלײַך עפּעס
אַ טרױער אױפֿן האַרצן געלײגט, און ער װאָלט דערפֿילט, אַז די שװעלן, אױף
װעלכע די שומרים זיצן, זײַנען שױן שבעה־שװעלן, אַ▯▯ די פֿאַרחתמעטע טירן,
קײטן, שלעסער װעלן שױן קײנמאָל מיט קײן נײַע נישט פֿאַרביטן װערן, און
אַז צום אמתן רעמל און כּדי דאָס בילד צו דערגאַנצן, װאָלט מען דאָ, אינ־
מיטן מאַרק, באַדאַרפֿט אַװעקשטעלן אַ מתים־ליכט, אַ שטיל־ברענענדיקע און
אָן דעם מאַרק שױן דערמאָנענדיקע.
                                         
▼
     
דאָס איז דער מאַרק־טײל פֿון דער שטאָט N — דער ערשטער רינג.
דער צװײטער טײל: די שטאָט זעלבסט.
      װען אַ פֿרעמדער װאָלט אין זעלבן בײַנאַכט, אַרױסגײענדיק פֿון מאַרק,
זיך געװענדט צו די נאָענטע הײַזער, איז דאָס ערשטע, װאָס װאָלט זיך אים
געװאָרפֿן אין אױג, װאָלט געװען אַ סעריע אײן־, צװײ־ און מער־שטאָקיקע
בנינים, געבױט אױף אַן אַלטן אַרט און אופֿן, פֿון משוגענעם סטיל, אָדער,
 בעסער געזאָגט: קײן סטיל.
      ער װאָלט גלײַך דערקענט, אַז דאָס זײַנען נישט קײן װױן־הײַזער, נאָר
 גאָר צו עפּעס אַנדערע צילן באַשטימט, און אױב אױפֿן ערשטן קוק װאָלט ער
 ניט געװוּסט, צוליב װאָס פֿאַר אַ ציל, איז בײַם צװײטן װאָלט ער זיך שױן

-----------

  32                                                               ד ע ר נ ס ת ר
  
זיכער אָנגעשטױסן: דאָס זײַנען פֿון דער עדה פֿון דער שטאָט N פֿאַר זײער
  גאָט און זײַנע מידות דאָ געבײען.
       ער איז אַ פֿאַרװאָגלטער און אַ פֿאַרגלותטער, זײער גאָט. קײן סך פֿאָדערט
  ער ניט, קײן איבעריקע זױבערקײט, רױם ,לופֿטיקײט און קאָלאָנעס; קײז
  פּוץ און אױסערלעכקײט; נאָר דורך אַ קױטיקן, לאַנג נישט געװישטן און
  געװאַשענעס פֿענצטער, זאָל זיך בײַנאַכט פֿון אינעװײניק פֿון זײן בנין אַ קלײנע
  צאַנק־שײן פֿון אַ ביליקן, װײניק־נאַפֿט־געברױכעדיקן, לעמפּל אַרױסזען; ס'זאָל
  דאָרטן שטיל זײן, און אַ געבראָכן געמיט זאָל רוען אױף דער שװעל פֿונעם
  בנין, אױף די פֿענצטער און אױך אױפֿן דאַך. אין אײניקע בנינים זאָל אינע־
  װײניק אַן עלנט▯ר, נישט קײן באַװײַבטער שמש שלאָפֿן — אױך אַ קױטיק־
  לעכער און נישט קײן סך פֿאָדערנדיקער דינער צו גאָט. אין אַנדערע זאָלן
  גאַנצע גרופּעס הײמלאָזע, בײַטאָגעדיקע הײַזער־גײער, בעטלער, שלעפֿער
  אױף בערג שמאַטעס, אױף בענק, און אַלײן אױך, װי ב▯רגלעך שמאַטעס אױס-
  זעענדיקע, אין דער פֿינצטער כראָפּען. און אין אַנדערע אײניקע זאָל, פֿאַר־
  קערט, דװקא אינמיטן בײַנאַכט פֿון אַלע צװעלף פֿענצטער, װי ס'פֿאָדערט די
  טראַדיציע פֿון יענעם גאָט, פֿון זײַנע בנינים, אַ גרױסע שײן אַרױסשײַנען,
  ליכט און לאָמפּן זאָלן ברענען, ס'זאָל זיך מערסטנטײל פֿון דאָרט ייִנגלשע,
  װאַרעם־זינגענדיקע קולות הערן, װאָס, לערנענדיק דעם גאָטס געזעצן און
  געבאָטן, דינען זײ צו אים און װערן אים פֿאַררעכנט, װי קרבנות, װאָס ער
  האָט אַמאָל, בשעת זײן גדולה, נאָך געהאַט, און ▯איצט — פֿון לאַנג שױן אָנ־
  געװױרן.
       אָט האָט איר אײַך אײנעם ▯זאַ בנין.
       ער איז מיטן פֿרונט געװע▯דט צו אַ לײדיקן קלײנעם פּלאַץ; אַ צװײ-
  שטאָקיקער. אין אונטערשטן שטאָק, קײַלעכיק און אַרום אים, קלײטן און
  אַביסל װױנונגען,▯ פֿלײש־און-גרױפּן קראָמען און אַנדערע, אױף הכנסה פֿאַר
  דעם בנין, און אױפֿן צװײטן שטאָק, — זי, די שול אַלײן, ▯קוקט מיט איר
  אַרײַנגאַנג־זײט, מיט אַ גרױסן פֿיל־פֿענצטערדיקן קאָרידאָר צום פּלאַץ אַרױס,
  און מיט די איבעריקע דרײ זײַטן, װאָס אין יעדערער צו דרײ פֿענצטער, —
 אין פֿאַרשײדענע געסלעך.
       „די אָפֿענע” רופֿט מען זי.
       פּאַרװאָס?
       אין דער צװאה פֿון דעם, װאָס האָט זי צוריק מיט אַריבער הונדערט יאָר
 געבױט, איז פֿאַרשריבן, פֿאַרזאָגט, אַז איר טיר זאָל זיך קײנמאָל ניט פֿאַר־
 שליסן, נישט בײַטאָג, נישט בײַנאַכט, נישט זומער, נישט װינטער, נישט
  קײנמאָל, אַזױ לאַנג, ביז זי װעט (צו האָפֿן, ביז משיחס צײַטן) אױף איר
▯ ▯רונ▯י▯▯י▯רום ▯אַשטענדיק אָפֿן, די טיר. פֿאַר אַ▯עמען, פֿאַר די ▯ייִ▯ענע   ▯▯▯
                  


▯                      ▯                                       ▯

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 33
 
פֿון שטאָט, װאָס קומען דאַװנען און לערנען, אױך פֿאַר די, װאָס קומען זומער
 זיך קילן און װינטער זיך אָנװאַרעמען — הענדלער, קרעמער, טרעגער און
 אַנדערע, װאָס כאַפּן זיך אָפֿט אַרױס פֿון מאַרקישן פּוסטלעכן טומל, כּדי מיט
 אַן אַנדער▯ באַרויִקנדיקער לופֿט אַן אָטעם טאָן; דאַן אױך פֿאַר פֿרעמדע,
 אָרעמעלײַט, װאָס זי איז די אײנציקע סטאַנציע זײערע, אַהער און קומענדיק,
 און װאָס אַמאָל פֿאַרברענגען זײ דאָרט װאָכן, אַמאָל אױך חדשים: דאָרט
 עסן זײ, שלאָפֿן, און קײנער, לױט דער צװאה, האָט קײן רעכט ניט דאָס זײ
 צו פֿאַרבאָטן.
      מע דאַװנט דאָרט: פֿון פֿרימאָרגן ביז שפּעט נאָכן האַלבן טאָג, גאַנצע
 מנינים און אױך אײנצלנע. און בײַנאַכט לערנט מען: אין אָװנט — מיטל־
יאָריקע און עלטערע, װאָס נאָכן לערנען גײען זײ אַהײם שלאָפֿן, און בײַנאַכט —
מערסטנס װאַך־בלײַבנדיקע יוגנט.
      ס'איז דערום זעלטן־װען צו טרעפֿן „די אָפֿענע” אַ לײדיקע און אָן
מענטשן. די טיר פֿאַרמאַכט זיך קײנמאָל, תּמיד אַרײַן — אַרױס.
      ס'איז דאָרט אַ זאַמלפּונקט פֿאַר פֿאַרשײדענע אינטערעסן. דאָ שטײט מען
אַ רעדל און מע רעדט פֿון געװײנלעכע װאָך־זאַבן, און דאָרט זיצט אָדער
שטײט אײנער אַ יונגער , אָדער עלטערער, און איז אין אַ טיפֿן שטאַרק־
פֿאַרדרײטן לערן־ענין פֿאַרטאָן, װאָס האָט צו אַלעם אים אַרומרינגלענדיקן
קײן שײַכות.
     פֿאַרשײדענע זײַנען אױך די לערנער. אַ קלײנער טײל בחורים ▯היגע —
פֿאַרמעגלעכע און האַלב־פֿאַרמעגלעכע, װעלכע די עלטערן האַלטן אױס. אָבער
מערסטנס — פֿרמדע, אױף פֿרעמדן אױסהאַלט, װעלכע אַנדערע האַלטן פֿאַר
אַ מצװה מיטן נײטיקסטן צו באַזאָרגן.
     מע טרעפֿט דאָרט יוגנט פֿון די נאָענטע, אין יענער געגנט ליגנדיקע,
ישובים, און אױך פֿון װײַט, פֿון װאָלינער און פּאָדאָליער גרענעצן, און אױך
פֿון װײַטן פּױלן אַפֿילו — יעדערער מיט זײן אױסשפּראַך, געזאַנג, געזעמל
און האַװאַיעס.
     אָט דער עולם — אַ שטאַרק־אָרעמער, אַן אַרומגעריסענער. ער גײט אַרום
זיך שלעכט, זאָרגט װעגן זיך װײניק, אָבער דערפֿאַר איז ער דער זאַך, צוליב
װעלכער ער געפֿינט זיך דאָ און צוליב װעלכער ער איז געקומען אַהער,
איבערגעגעבן ▯ דערפֿאַר אָבער איז ער אױך אַזױ באַגײַסטערט, אָט דער
עולם, און אַזױ װײַט פֿאַרטאָן און פֿאַרשלונגען מיטן װעלן דערגרײכן דעם
ציל, אין װעלכן ער איז פֿאַרגלײבט, אַז דער טאָג איז אים װײניק, און אָפֿט
איז ער אױך אין די בײַנאַכטן אױף.
     דער שול־בנין איז דעמאָלט שטאַרק באַלױכטן. איבער יעדער יוגנט־
לעכנס קאָפּ ▯הענגט אַראָפּ אַ לאָמפּ פֿון דער סטעליע אָדער פֿון אַ זײטז־װאַנט,

-----------

        34                                                               ד ע ר נ ס ת ר
        
בײַ װעלכער ער לערנט. יענע, װאָס זיצן װײַטער פֿון די לאָמפּן, אין אַ װינקל
        פֿאַררוקט, האַלטן ליכט אין די הענט, זײערע ספֿרים צו באַלױכטן.
             די שײן דערום פֿילט אָן ניט נאָר דעם שול־בנין, נאָר שײַנט אַרױס אױך
        אין דרױסן, און בײַ אַ פֿרומען דורכגײער, אָדער בײַ די, װאָס קוקן פֿון אַנדערע,
        נידעריקערע הײַזער, אַרױף אַהער, צום שול־בנין, און זעען אים פֿון אַלע
        זײַטן אַ פֿול־ליכטיקן — שאַפֿט ער אַ געפֿיל פֿון אַ לױכטנדיקן װאַך־אינדזל
        אינמיטן דער שטאָט־פֿינצטערניש; שאַפֿט אַ געפֿיל, אַז יאָ: ס'באַװאַכט און ▯
        ס'באַזאָרגט דער שול־אינדזל אַ גאַנצע שטאָט אַ שלאָפֿנדיקע מיט ליכטיקער
        פֿאָרשטײערשאַפֿט פֿאַרן הימל און ▯הימלשן באַזאָרגער.
             בפֿרט, אַז דער פֿרום־גלײביקער גײט דאָרט דורך און הערט די יונגע
        קולות — די שרײַענדיקע, בענקענדיקע, ברומענדיקע, און די אַסקעטיש־
        פֿאַרשמאַכטע ניגונים, פֿון װײַטן מזרח אַהער פֿאַרטראָגענע, װי פֿון ערגעץ
        אַלדי רוחישע מזרחשע מולאַ־ און דערװיש־שולן; יענע ניגונים, דורך װעלכע
        אָט די יוגנט, װאָס האָט זיך פֿרײַװיליק פֿאַרשלאָסן אין די ענגע פֿיר װענט,
        אָטעמט און הױכט אױס איר נישט־באַפֿרידיקטע קערפּערלעכקײט אין
        אַנטציקט־עקסטאַטישע געשרײען, — שאַפֿט עס, זאַגן מיר װײַטער, בײַ די
        פֿרומע פֿאַרבײַגײער אַ געפֿיל, גלײַך זײ װאָלטן צוגעקוקט, װי יונגע קרבנות
        זײַנען זיך אַלײן פֿאַ▯ עמעצנס זינדיקײט מקריבֿ.
             דאָס איז אײַך אײנע אַ שול.
             און אָט איז אַן אַנדערע דאָ דערבײַ, װי די „היצוקע”, למשל, װאָס אַזױ
        רופֿט מען זי, װײל היציקע, האַלב־דולע, שטאַרק־פֿרומע חסידישע סעקטעס,
        װי קאָצקער, קאַרלינער, דאַװנען דאָרטן, װילדעװען, דראַפּען זיך אױף די
        װענט, לױפֿן אום, און זײער אינערלעכן רעליגיעזן ברען מיט אײגענע קולות
        קילן זײ.
             אַנטקעגן דער „היציקער” — „די קאַלטע”.
             אַ בנין, װאָס אַפֿילו זומער, אַז איר גײט אַהין אַרײַן, גײט אײַך דורך אַ
        קעלט דורך די בײנער. אױך אַ צװײ־שטאָקיקער, אױך אונטן קראָמען, אױבן
        — ןי.      ▯
▯            שטאַרק־אָפּגעפּאָלירטע, גלאַטע פּאָרענטשעס, פֿון פֿיל הענט, װאָס האָבן
        זיך יאָרן בײַ זײ געהאַלטן בעתן אַרױפֿגאַנג, פֿירן דורך אַ קאַלט־סקלעפּישן
        פּאָליש און דורך עטלעכע טרעפּ צו איר אַרױף.
             אַ הױכע געבראָכענע סטעליע, אין פֿינפֿן געטײלט. אונטער דעם פֿינפֿטן
        טײל, דער מיט, מיט הױכע זײַלן אונטערגעש▯ט, איז דער באַלעמער. פֿון
        די פֿיר זײַטן — קאַלטע, אױף שטריק אַראָפּהענגענדיקע הענג־לײַכטער, װאָס
        ס'דאַכט זיך, אַז נישט דער גאַז אין די לאָמפּן, נישט די ליכט אין די רערן
        לױכטן נישט, װאַרעמען נישט.
                                                                                         





▯

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                  35
     
קאַלטע דאַװנער, טרוקענע למדנים, ליטװאַקעס. ס'װײעט פֿון זײ, פֿון
זײערע תּפֿילות און ניגונים, מיט עפּעס אַ סאָרט אָפּגעלעבטקײט און פֿוסטקײט.
     מ'רופֿט זײ „די אבן-עזראניקעס” — אױפֿן נאָמען פֿונעם פֿאַר־מיטל־
אַלטערלעכן שפּאַנישן פּאָעט און פֿילאָסאָף, װאָס זײן ראַציאָנאַליסטישער גײסט
האָט זיך דאָ, צװישן גרױסן געדיכטן שול־רומל, װי אַן אָפּגעזונדערטע קאַלט־
פֿאַרלאָזטע נעסט, געפֿונען.
     װען ניט די שול־זאַכן אינעװײניק, װען נישט דער אָרון-קודש, באַלעמער,
בענק, שטענדערס, שאַפֿעס, ספֿרים, װאָלט מען סײַ אױסערלעך סײַ אינערלעך
אָט דעם בנין גיכער פֿאַר אַ מין מצבֿה און „מױערל”־בנין געקאָנט אָננעמען...
     און אָט איז „די אַלטע”.
     די עלטסטע פֿון אַלע.
     אַז איר גײט צו איר צו, ןעט איר, אַז דער װעג צו איר אַרײַנגאַנג אין
פֿון דורות אומגליקלעכע און פֿאַרפֿינצטערטע אױסגעטראָטן. גײט איר אין
איר אַרײַן, פֿילט איר, אַז גאַנצע יאָרהונדערטן האָבן דאָרט געלאָזט זײער
פֿאַרצאָרנטן און פֿאַרװיסטעטן אָטעם.
     דער װעג צו איר טיר און פֿאַרבײַ איר גאַנצן פֿרונט איז מיט פּלאַטשיק־
גאַנצע פּליטע־שטײנער געפֿלאַסטערט, אױסגעריבענע, אײַנגעטראָטענע און
שױן דינלעכע.
     די טיר, װי אַ טױער די גרײס, פֿון אײַזן געמאַכט, מיט קײַלעכיקע גרױסע
קעפּ־צװעקעס באַשלאָגן. אַ לאַנגער, היפּשפֿונטיקער שליסל פֿון אַן אַלטן
מײַסטער, מיט קונציק אױסגעביסענע צײן, שװער אַ צװײטן אַןױנעם צו
געפֿינען, דרײט זיך עטלעכע מאָל איבער אין שלאָס-לאָך, און קײנער, אױסער
דעם שטענדיקן שול-שמש, װעט אין ריכטיקן אָרט אַהין ניט אַרײַנטרעפֿן.
     נאָכן טױער קומט איר אין אַ פּאָליש, אַ פֿינצטערלעכן, װײניק פֿון דרױסן
באַלױכטן, און נאָך װײניקער פֿון די אײבערשטע פֿאַרשײדן-קאָלירטע טאַפ־
ליעלעך, װאָס איבער דער צװײטער טױער־טיר, װעלכע פֿירט אין שול אַרײַן.
     אַז מע עפֿנט די צװײטע טיר, און איר טרעט אַריבער די שװעל, מוזט איר
גלײַך דעם קאָפּ און די אױגן אַרױף װענדן. צי איר װילט צי ניט, נאָר אַזױ
האָבן די מײַסטערס, דאַכט זיך, געװאָלט און אַזאַ כּװנה אין געבײַ אַרײַנגעלײגט,
אַז דער גלײביקער אַרײַנגײער, באַזוכער, זאָל באַלד, שױן בײַם שװעל־אַרױפ־
טרעטן, גלײַך דעם קאָפּ אַ הײב טאָן, אַ קוק געבן און אַ טראַכט טאָן, אַז
ס'איז עמעצער העכער פֿון אים פֿאַראַנען, איבער אים, איבער זײן מזל, און
די ערשטע רעליגיעזע ציטערניש זאָל אים אַדורכגײן, אַדורכנעמען.
     די סטעליע — אַ הױך־רױמיקע, און אין צענטער, אַז מע קוקט זיך אײן —
אַן איבערראַשונג: אַ סטעליע אױף אַ סטעליע. ס'אַ פֿאַרטיפֿונג, װאָס אױפֿן
ערשטן בליק איז זי ניט צו מערקן.
     די שול, די מזרח־זײט, באַזונדערס דער היפּש־ברײטער און ביז דער

-----------

 36                                                               ד ע ר נ ס ת ר
 
העכסטער הײך אַרױפֿדערלאַנגענדיקער עמוד, איז מיט גאָלד־געפֿאַרבטע חיות,
 פֿױגלען, מלאכים, פֿרוכטן, בלומען, שפּיל־אינסטרומענטן און מיט געדרײדלט־
 געפֿלאָכטענע צװײַגלעך באַדעקט.
      די װענט און די סטעליע — אין אײל־פֿאַרב, און פֿאָלקס־פּרימיטיװע
מײַסטערס האָבן, װאָס זײ האָבן געהאַט פֿון זײער גלײביקער קונסט, אין גרױס
נאַיִװקײט און אין קינדערשער פּשטות, דאָ אָפּגעגעבן. בילדער פֿון מיטאָס,
פֿון לעבן פֿון די אָבֿות, װי אַבֿרהם, למשל, ברענגט יצחקן צו דער עקידה;
משה אױפֿן באַרג סיני מיט די לוחות; װי יצחק ליגט שױן אױפֿן האָלץ גע־
בונדן, און אַבֿרהם האַלט שױן גרײט דאָס מעסער, און דער מלאך באַװײַזט
זיך און האַלט אים אָפּ פֿון זײן אײנציקן זון צו קױלען. משה מיט די לוחות,
און אַרום אים דער רױכערנדיקער באַרג מיט די פֿײַער־שטרײַפֿלדיקע בליצן.
דאַן דער עגל, דער משכּן א. אַז. װ. און אַזױ אַלע װענט, ביז דער סטעליע
אַרױף, און אױך די סטעליע אַלײן ▯יט אַזױנע בילדער.
     דאַן — די בימה און מיט װאָס מ'גײט צו איר אַרױף דורך היפּשע טרעפּ,
און זי איז פֿון די פֿיר זײַטן מיט קינסטלעכע פֿרוכט־בײמער פֿאַרשטעלט, פֿון
װעלכע קינדער קאָנען די אױגן ניט אָפּרײַסן, און אױך עלטערע גלײביקע
מאַכט דאָס באַלעמער־פֿאַרשטעלטקײט זײער האַרץ פֿאָכען. דאָרט, אױבן,
פֿלעגט אַמאָל, אױף װעמען מע האָט באַדאַרפֿט, דער חרם אױסגערופֿן װערן;
פֿון דאָרט האָט זיך אין געװיסע צײַטן דער געװיסער שופֿר געהערט, װען פֿון
הימל אַ גזר, אָדער פֿון מלכות אַ גזירה; דאָרט האָט מען גרױסע פֿאָלקס־לײט
נאָך זײער טױט באַװײנט און פֿון דאָרט האָט מען נײַע פֿאַראָרדענונגען און
באַפֿעלן פֿון קהל און פֿון „קיסר — ירום הודו” אַראָפּגעלײענט.
     די שול איז אין דער אמתן ניט אַזױ גרױס, נאָר װען ס'איז אַ פֿײַערונג,
אַ שׂמחה, האָט זי באַװיזן די גאַנצע שטאָט N אַרײַנצונעמען, און, נאַטירלעך,
אַ ביסל אױך נאָך אין דרױסן געלאָזט.
     אַלײן דער מיטלסטער קאָרפּוס, דאַן די צװײ אַלקערס פֿון רעכטס און
לינקס, — און דאָס פֿאָלק האָט זיך געקליגט און זיך אַזױ ענג געשטופּט און
אַזױ יעדן מינדסטן חלל אָנגעפֿילט, אַז ס'איז שױן באמת קײן שפּילקע ניט
געװען װוּהין צו װאַרפֿן. װענט האָבן געשװי▯ט, און פּאָטיאָקעס האָבן פֿון
זײער אײלפֿאַרביקער גלאַטקײט, פֿון ענגשאַפֿט און היציקן אָטעם, גערונען.
און אָט דער אָטעם אין שול האָט זיך געפֿילט אַפֿילו װען זי איז לײדיק געװען,
                                ▯
— דער אָטעם פֿון פֿיל מאָל דאָ געװעזענע גרױסע מאַסן, װעלכע האָבן אױף
אַ געװיסן אופֿן געװיסע געשעענישן דורכגעלעבט.
     די שול איז▯ פֿאַר מאַנסבילן באַשטימט, און פֿאַר װײַבער — אױף אַ
שטאַרק־הױכן עטאַזש, אין אַלע דרײ זײַטן, גאַלערײען מיט גראַטעס, אַזױ אַז
די מענער פֿון די פֿרױען זײַנען שטאַרק אָפּגעטײלט.
     אָבער געװען צײַטן, װען די װײַבער פֿלעגט אױך דערלױבט װערן אונטן


▯
                                                                                











▯

-----------

                                                                                      ▯
   

ד י מ ש פּ ח ה מ אָ ש ב ע ר                                               37

▯  אַראָפּגײן און אַן אַנדערש מאָל, נישט דערלױבט, נאָר די װײַבער האָבן זיך
   אַלײן די דערלױבעניש גענומען: זײ זײַנען אַרײַן, אַ צעהיצטע, װילד־
   פֿליִענדיקע מחנה, מיט היסטעריש־אױפֿגעפּראַלטער העזה צום אָרון־קודש צו,
   אים צעעפֿנט און אַהין מיט אַזאַ װילדן יאָמער זיך געריסן, װאָס מאַנסבילן
   פֿאַרמאָגן ניט אַזױנעם, — װען װידעראַמאָל אַ גזר — רעקרוטשינע, „פּאָימע־
   ניקעס”, כאַפּערס — און װען אױף שטאָט אַן אומגליק, אַ שלאַפֿקײט, אַ
   כאָליערע, אַ מגפֿה, למשל.
        די שול איז נישט נאָר אױף געװײנלעכן דאַװנען. דאַותען דאַװנט דאָרט
   אינדערפֿרי און אױפֿדערנאַכט נאָר אַן אײנציק געצײלטער מנין. לערנען
   לערנט מען דאָרט ניט. נעכטיקן — אַװדאי ניט: מע טאָר נישט. נאָר דער
   עיקר איז זי פֿון אַלע שולן די שול, פֿון אַלע גאָטס הײַזער אין N דאָס אײנ־
   ציקע גאָטס הױז, װאָס דאָס פֿאָלק האָט דעם אין גרונט אַ לעגענדע װעגן אירן
   אַ הײליקן אַװעקגעלײגט, װאָס דערפֿאַר, װאָס ער האָט אױף יענעם אָרט
   געליטן פֿאַר דער אמונה און גרױס גבֿורה און מסירת־נפֿש אַרױסגעװיזן,
   דערפֿאַר איז דאָס אָרט דער הױפּט־זוכה, דערפֿאַר מיט לעגענדע־לופֿט אײנ־
   געהילט, דערפֿאַר האָט דאָס פֿאָלק זי אַלע צײַטן און אױף אַלע טעג פֿאַר
   אַלעמען פֿאַרשלאָסן און פּוסט געלאָזט, און נאָר אין פֿײַערלעכע אױסגענומענע
   מאָמענטן גרײט אירע טירן פֿאַר יעדערן צעעפֿענען, און ▯— נאָכאַמאָל —
   דערפֿאַר איז זי בײַטאָג פּוסט, און בײַנאַכט, לױטן גלױבן, פֿאַר נשמות פֿון
   געשטאָרבענע אַ זאַמלפּונקט, און דערפֿאַר גײט מען און מע האַלט זיך, װער
   ס'דאַרף בי▯נאַכט, פֿונדערװײַטנס פֿון איר, און דערפֿאַר איז אַלײן אַפֿילו דער
   שמש, אײדער ער עפֿנט זי אױף אינדערפֿרי, קלאַפּט ער פֿריִער אָן אין דער
   טיר, — װעמען מע דאַרף, פֿון די בײַנאַכטיקע נשמות, װאָס קלײַבן זיך אַהין,
   װעגן זײן אָנקומען צו װיסן געבן...
        זי איז הױך, די שול, דער העכסטער בנין פֿון שטאָט, העכער ▯פֿון איר
   טאָר מען, לױטן מינהג, קײנעם ניט לאָזן זיך בױען. דער אײנציקער בנין,
   װאָס קאָנקורירט יאָ מיט איר אין הױכקײט, איז דער קלױסטער פֿון שטאָט,
   אָבער יענער איז קײן בנין, יענער גײט אין חשבון ניט אַרײַן, יענער איז פֿון
   פֿרעמדן פֿאָלק און פֿרעמדן מלכות. און אַ פֿרעמדן, בפֿרט, װען יענער איז
   דער שטאַרקער, מוז מען, װי באַװוּסט, דאָך נאָכגעבן...
        דאָס איז די אַלטע שול.
        דאַן קומען די שולן פֿון פֿאַרשײדענע באַלמעלאָכישע פֿאַכן, סוחריש־
   הענדלערשע בראַנזשעס, פֿון פֿרומע און װױלטעטיקע חבֿרות און אינסטי־
   טוציעס — שולן פֿון שוסטער, שנײַדער, שמידן, סטעלמאַכעס, קצבֿים; שולן
   פֿון תּבֿואה־הענדלער, מוכרי־פּירות, דאָנער (פֿאַר די, װאָס פֿאָרן אױפֿן דאָן),
   מאָסקװער, דאַנציקער, ביקור־חולים א. אַז. װ., פֿון אַנדערע חבֿרות און חסידים־
   סעקטעס, — און דאָס אַלץ אױף אײן אָרט, אײנס לעבן אַנדערן, אײ▯ אונטער

-----------

    38                                                                  ד ע ר נ ס ת ר
                                  

▯
    און איבער דעם אַנדערן, און איצט, בײַנאַכט — אין אײנער אַ שול אײנע
    נאָר אַ ליכט לױכט זיך, אין דער אַנדערער — קײן ליכט, אין דער דריטער
    פֿיל ליכט; אין אײנער קײן נאַכט־לערנער, אין דער צװײטער — אײנער אָדער
    צװײ לערנער, און אין דער דריטער פֿיל לערנער, — און די אַלטע שול מיט
    איר הױכער פֿינצטערקײט, פֿאַרשלאָפֿנקײט, מיט איר געפֿלאַסטעו▯טן צוגאַנג
▯  און שטומע טירן — איבער זײ אַלע, שטײט און דעקט זײ, שטײט און דרעמ־
    לענדיק װאַכט איבער זײ.
         אַ פֿרעמדער, זאָגן מיר, װען ער טרעפֿט אַהער בײַנאַכט, פֿון ▯.עם מאַרק־
    טײל אָנקומענדיק, װאָלט גלײַך דערזען די סטרוקטור און לעבנשטײגער פֿון
    דער N ־ ער עדה: דערזען, אַז דער מאַרק איז איר לעבנס־צענטער, און אַז
    איר גאָט היט איר קעשענע... זי, די עדה אַלײן, װױנט אין זײ▯▯יקע פֿאַר־
                                                ▯
    רוקטע געסלעך, און זײ, די געסלעך, ▯מיט די שלאָפֿנדיקע אײַנװױנער אין זײ,
    זעען אױס, װי ניט דער עיקר צו זײן, נאָר װי אַ צוגאָב צום עיקר, צום מאַרק,
    װאָס האָט זײ נעכטן געשפּײַזט און מאָרגן דאַרף ער זײ װײַטער ▯▯פּײזן. און
    כּדי ניט צו לאָזן דעם מאַרקס נעכטיקן אומרו אינגאַנצן זיך אױסװעפּן און אים
    אין מאָרגעדיקן װידער־אומרו צו דערמאָנען, האָבן זײ אים, אין די רו־שעהן,
    שומרים אַװעקגעשטעלט, און אױך דעם גאָט זײערן, — ער זאָל ניט שלאָפֿן
    און נישט דרעמלען — האָבן זײ די ייִנגסטע קינדער זײערע אין די שולן װאַך
    געלאָזט, זײ זאָלן אים פֿון אַלטקײט און צו זײן באַרוף װעקן.
         און נאָך װעלן מיר צוגעבן: אַז װען דער פֿרעמדער װאָלט בײַ יענע שול־
    בנינים, זאָל זײן זומער אָדער װינטער, די נאַכט איבערגעשטאַנען און אױף
    טאָג זיך דערװאַרט, װאָלט ער דערזען, אַז װען דער טאָג דאַרף איבער יענע
    מקומות אַן אױג עפֿענען, עפֿנט ער, אָבער באַלד מאַכט ער עס צוריק צו... און
    נישט נאָר דערפֿאַר, װײל ס'איז נישט איבעריק זױבער דאָרט, און אױך נישט,
    װײל צופֿעליק און ציגײַנעריש־טאַבאָריש די הײַזער דאָרט צעשכ▯עלט. נײן,
    דער עיקר דערפֿאַר, װײל אַ פֿאַראורטײלטקײט און עפּעס אַ בראָך▯־פֿאָרױסזאָג
    הענגט איבער יענעם אָרט, — איבערן גאַנצן, איבערן מאַרק, וכפֿרט אױף
    יענע שול־בנינים, װאָס, כּלומרשט, זײַנען זײ די היטער, כּלומרשט — די
    װאַך און באַזאָרגער פֿון דער עדה, אָבער אין דער אמתן איז אַ װילד רחמנות
    שױן ה▯▯נמ אױף זײ צו קוקן, און אױף מאַרגן, װער װײסט, ▯ כ▯עגלעך, אַז
    ס'װעלן אױף זײ שױן פֿאַרזשאַװערטע געדעכעניש־שלעסער הענגען; מעגלעך,
    זײ װעלן אױפֿן אַאוקציאָן פֿאַרקױפֿט װערן, מעגלעך (װען קײנער װעט זײ ניט
    קױפֿן) װעלן פֿון אַלטקײט צעשיט װערן, און, אין בעסטן פֿאַל מעגלעך, אַז
    אַנדערע צײַטן װעלן קומען און װעלן זײ צוליב אַנדערע, גאָר אַנד▯▯רע צװעקן
    באַנײען...
         אַלץ מעגלעך... דער טאָג אָבער, אַז ער עפֿנט, סוף־כּל־סוף, דאָס אױג,
    דערזעט ער:

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                  39
     
אַ גרױסע שטאָט איז דורך אַ טײַך אין צװײ טײלן צעטײלט. דער טײַך
איז בײַ די ברעגעס מיט אַלט־דורכגעפֿױלטע שטאַמען און מיט געדיכטע
קרױנען פֿון װײדנבײמער באַשטעלט. די בײמער — מיט די פֿיס אין טײַך, און
מיט די קעפּ דעקן אים איבער און מאַכן זײַנע װאַסערן טונקל־גרינלעך —
אַ באַהעלטעניש פֿאַר פֿיש, פֿרעש, שלענגלעך און פֿאַר פֿאַרשײדענע װאַסער־
געװיקסן און אַנדערע װידמונגען.
     אײנצעלנע אַלטע פֿישער, אױף שיפֿלעך אינמיטן טײַך, װאַרטן גאַנצפֿרי
אױף די נעצן אָדער אױף די װענטקעס, װאָס זײ האָבן פֿאַרװאָרפֿן, זײ זאָלן
פֿאַר זײער פֿאַרטאָגיקן פֿישער־געדולד מיט הי־טײַכיקן קלײן־פֿישלדיקן פֿאַנג־
לױן באַלױנען.
     הערטלעך קאַטשקעס און גענדז, יעדעס הערטל פֿון אײנעם אַ פֿאָרױס־
שװימענדיקן קאַטשער אָדער גאָנער אָנגעפֿירט, שװימען שטיל די ברײט פֿון
טײַך, פֿון ברעג צו ברעג, אַריבער.
     אײניקע װעשערינס װאַשן שױן זײער גרעט בײַם ברעג, און דער אָפּהילך
פֿון שװענקען און פּראַטשען איז אַזאַ נישטיקער, װאָס טוט אַפֿילו די נאָענט־
שװימענדיקע פֿיש ניט שרעקן.
     ס'איז אַ פֿאַר־זון־אױפֿגײענדיקע שײן מיט בײמער־איבערגעבױגנקײט און
נאַכט־שאָטנס איבערן טײַך.
     נישט װײַט פֿון טײַך־פֿלאַך — באָדנדיקע לעװאַדעס, װעלכע זײַנען פֿון
פֿרילינגנדיקן געװיסער אױפֿן גאַנצן זומער ערטערװײַז נאַס, פֿײַכט פֿאַרבליבן ▯
גרינע, מיט הױכן זשאַװער און מיט פֿיל געלע קעפּלעך פֿון בלאָז־בלומען
באַדעקט.
     אױף די לעװאַדעס איז זעלטן־װען עמעצן אין אָט דער צײַט צו זען,
אױסער אַ פֿאַרדעכטיקע גרופּע פּאַרשױנען אַמאָל, װאָס קומען אַהער װעגן
זײער אַ פֿאַרדעכטיק־פֿאַרטראַכטן ענין װען אַרומרעדן, אָדער מיט די זאַכן
פֿון אַ שױן דורכגעפֿירטע גנבֿה זיך צו צעטײלן.
     העכער די לעװאַדעס, פֿון בײדע זײַטן טײַך, — די שטאָט, װאָס אירע
בײדע טײלן זײַנען פֿאַראײניקט: נידעריקער פֿון דער הרעבליע, װוּ דער
טײַך איז שמאָל, מיט אַן אַלטמאָדישער „קלאַדקע”, װעדליק אױף דרײ־פֿיר
מענטשן אין דער ברײט, און העכער דער הרעבליע, װוּ ס'איז ברײט דער
טײַך — מיט אַ ה▯ינטצײטיקן שױן בריק, אַ הילצערנעם, אָבער שױן אַ גאַנץ
ברײטן, אױף היפּשע קלעצער געבױט, מיט אַ פֿאָר-פּלאַץ פֿאַר צװײ פֿורן
הין־און־הער, און אױך מיט זײַטן-װעגן פֿאַר צופֿוסגײער בײַ די פּאַרענטשעס.
     דערװײל שלאָפֿן נאָך די בײדע בריקן, און ס'איז אױף זײ קײנעם ניט צו
מערקן. און נישט נאָר זײ, נאָר די גאַנצע שטאָט שלאָפֿט נאָך.
     די אײנציקע, צוערשט דערװאַכנדיקע, װאָס דער טאָג דערזעט אין שטאָט,
זײַנען:

-----------

          40                                                           ד ע ר נ ס ת ר
               
1) דער עלטסטער רבֿ פֿון שטאָט. דער גרײַז־גראָער, מיטן למדניש־
          חריפֿישן פּנים, קלוג און פּאָליטיקאַניש. ער שטײט אױפֿן הילצערנעם גאַנעקל
          פֿון זײן צװײ־שטאָקיק הײַזל, װאָס געפֿינט זיך אױפֿן פּלאַץ פֿון דער אָפֿענער
          שול, אױף איר קעגנאיבערדיקער זײט.
          ▯    נישט װי געװײנלעך, און נישט װי אַנדערע פֿון זײן גראַד, װאָס זײַנען
          אינדערפֿרי אין אַ כאַלאַט אָנגעטאָן. נײן. ער — אין דער שװאַרצער קאַפּאָטע
          שױן, שטאַרק זױבער, און װעדליק פֿאַר זײַנע יאָרן, נאָך זײער טשעפּקע,*) —
          שטײט און תּמיד פֿאַרשטעלט ער מיט דער רעכטער לעפֿל־האַנט די אױגן און
          דעם שסערן פֿאַר דער שײן.
               ער פֿעדערט זיך דער ערשטער, — אָדער, װי מע    ף רעכענען, מחמת
 ▯        עלטער, אָדער מחמת, װי די שטאָט זאָגט און האַלט, מחמת זײן שאַרפֿן קאָפּ
          און לעבעדיקע געדאַנקען, װאָס לאָזן אים ניט רוען און הײבן אים תּמיד פֿאַר־
▯         פֿרי פֿון בעט אַרױס.
               דאָס איז ר, דודי, װעלכער איז דער גאַנצער שטאָט באַװוּסט, פֿאַר װעלכן
          אַ גאַנצע געגנט האָט דרך־ארץ, און װאָס אױך אױסער זײן געגנט שמט ער
          שטאַרק אַלס לערנער, אַלס גרױסער בעל־חשבון און אױך אַלס בעל־מדקדק
          גרױסער.
               ער אָטעמט מיט דער ערשטער לופֿט פֿון טאָג, װען קײנער איז נאָך אױפֿן
          ▯ ניטאָ, װען די זון איז נאָך אױפֿן הימל ניט אַרױס, װען אַלע שלאָפֿן נאָך,
          און װען אַפֿילו „די אָפֿענע”, פֿון װעלכער די גאַנצע נאַכט האָבן זיך געהערט
          די געװיסע קולות, איז איצט אײַנגעשלאָפֿן, װײל אירע לעתער זײַנען מיד,
          און זעלטן־װען, אין אָט־דער צײַט, באַװײַזט זיך עמעצער אַן אַרײַנגײער אָדער
          אַרױסגײער אױף איר טיר.
               2) — דער צװײטער — יאַנאָװסקי, דער פּױלישער דאָקטער.
               אױך אַ זקן, מיט אַ באָבישן גאַנג און מיט אַ לײמיקן בליק שױן, מיט צװײ
          שטאַרק־װײַסע באַקנבאַרדן און אינמיטן פֿראַנץ־יאָזעפֿיש אױסגעגאָלט.
               ער איז סטאַראָסטע אין פּױליש־קאַרמעליטישן קלױסטער, װעלכער גע־
          פֿינט זיך אױף דער צװײטער זײט מאַרק; פֿון יענעם קלױסטער, װאָס אױפֿן
          פֿראָנטאָן פֿון זײן אַרײַנגאַנג־טױער אױבן איז אין אַ האַלב־קײלעך     באַרג
          כרמל אױסגעמאָלט, אליהו הנבֿיא, אײַנגעהילט אין אַ רױמישן מאַנטל, זיצט
          בײַ זײן צופֿוסנס, און פֿױגלען איבער זײן קאָפּ טראָגן, ברענגען אים שפּײַז
          אין די שנאָבלען...                                                         ▯
               ער, יאַנאָװסקי, קומט דער ערשטער גלײביקער פּ   אָג, די ערשטע
          תּפֿילה אָפּצוריכטן אין יענעם קלױסטע▯ װאָס אין דער אַלטער פֿעסטונג,
              
*) ציכטיק.
                                                          













▯

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 41

װעלכע איז אַ נשאר און אַן אַלטע דערמאָנונג פֿון קאָזאַקישע אױפֿשטאַנדן פֿון
כמעלניצקיס און גאָנטעס צײַטן. ▯
     זי איז שױן אַלט, די פֿעסטונג, מיט משופּע, נײ־צוגעכױטע פּידמורקעס
אונטערגעשפּאַרט. אױף די װענט, סײַ אױף די אַלטע, סײַ אױף די נײַע, װאַקסן
װערבעס. די האַרמאַטן און שאַנץ־לעכער דינען פֿאַר נעסטן פֿאַר די פֿױגלען.
און דאָס אײנציקע לעבעדיקע, װאָס איז איר פֿאַרבליבן, איז איר הױף, װוּ
דער פֿײערלעשער־טורעם געפֿינט זיך, און אױך דאָס אַלטע, רױט־דעכלדיקע
קלױסטערל, פֿון גאָטישן סטיל, װאָס קלינגט אױף נײ־גװאַלד בעת אַ שׂרפֿה,
און זײן שװאַרצער זיך־הױדענדיקער גלאָק דינט אַלס שטאָט־זײגער צו װיסן
געבן דער שטאָט אירע פֿערטל, האַלבע און גאַנצע שעהן.
     יאַנאָװסקי איז תּמיד, סײַ װינטער, סײַ זומער, דער ערשטער אין גאַס.
נאָר צוקומענדיק צום שטענדיק אָפֿענעם טױער פֿון קלױסטער, װאָס צום גאַס
אַרױס־צו, טרעפֿט ער זיצן בײַ די בײַשטידלעך, װי נאָך פֿון נעכטן און אײער־
נעכטן פֿאַרגליװערטע, אַ פּאָר אַלטע פּױלישע זקנות, װאָס זעען אױס, מיט די
אַריבערגעצױגענע קלײדער איבער די קני, װי סטאַטועס אין קלױסטער־
נישעס; זײ זיצן אין דער באַװוּסטער קאַטױליש־קנעכטישער הכנעה, די
אױגן צו דער ער▯ אַראָפּגעלאָזט, בעטלען, קײן װאָרט נישט אַרױסלאָזנדיק.
     יאַנאָװסקי גיט עפּעס אַמאָל די בעטלערינס, אָדער גיט ניט, נאָר אַלנפֿאַלס
איז ער תּמיד דער ערשטער, פֿון װעמען זײער בעטלערישער אָנהײב־טאָג
דערװאַרט עפּעס.
     און אַט אַזױ איז יאַנאָװסקי דער ערשטער, װאָס קומט מיט זײן שװער־
באָבישן גאַנג און מיט זײן לײמיקן בליק צו װעקן דעם פּױלישן גאָט פֿאַר
דער קלײנער פּױלישער עדה, װאָס אין דער שטאָט, און ר, דודי — דער
ערשטער, װאָס דערװאַכט פֿאַר זײן גרױסער און כּמעט הונדערט־פּראָצענטיקער
שטאָט־עדה.
     און באַלד דערנאָך, — נאָכן דערװאַכן און אױפֿשטײן פֿון די אױבן־דער־
מאָנטע, — דערװאַכט אױך די שטאָט: — מיטן גרױסן פּלאָנטער גאַסן, ליקן
און ליקלעך, ניט אײן און ניט אױס, װאָס ניט געקוקט דע▯ױף, װאָס זײ האָב▯
(קײנער געדענקט ניט) דאָס װיפֿלטע מאָל שױן אָפּגעברענט, דאָך װערן זײ
פֿון די זעלבע אײַנװױנער, פֿון די זעלבע באַלעבאַטים, אין זעלבער ענגשאַפֿט
צוריק אױפֿגעשטעלט און באַנײט, אױף װידער און נאָכאַמאָל, אין אײנעם אַ
טאָג, אָדער נאָכט, מיטן פֿײַער אַװעקצוגײן.
     זי דעװואַכט, די שטאָט — יענער טײל, דער צװײטער רינג, װוּ דאָס רובֿ
באַפֿעלקערונג געפֿינט זיך — אונטער די מערסט דראַניצענע און שינדל־דעכער
און מיט װינציק בלעך, מיט די מערסט נישט־געברוקירטע גאַסן, װי מיט גע־
ברוקירטע, מי▯ט די קאַרליקעװאַטע הײַזלעך, נידעריקע, װאָס אַ געװײנלעך־
װוּקסיקער מענטשן קאָן מיט דער אױסגעשטרעקטער האַנט צו דיער הײך

-----------

42                                                               ד ע ר נ ס ת ר

דערלאַנגען; מיט דער אָנגראָזיקער, אױסגעטריקנטער ערד אין די הײפֿלעך,
װוּ אַ בײמל איז אַ גאַסט, און װוּ אַ סעדל — אַ זעלטנקײט; מיט די נידעריקע
פּאַרקנס און פּלױטן, דורך װעלכע אײן הײַזל און אײן הײפֿל-אײגנטימער קוקט
פֿרײ אַריבער צום אַנדערן, װוּ באַשטענדיק קריגט זיך אַ הױף מיט אַ הױף,
אַן אײַנװױנער מיט אַ צװײטן, און די גאַנצע גאַס, אָדער געסל, נעמט, מחמת
צו־גרױסער נאָענטקײט, אָנטײל אינעם קריג.
     ס'דערװאַכט יענער טײל, װאָס װען מע װאָלט אַ קוק געטאָן אױף זײן
קאַרטע־פּלאַן, װאָלט מען קײן הענט און קײן פֿיס, קײן אָנהײב און קײן סוף
ניט געפֿונען, נאָר אַ געמיש און אַ געדרײ, אַן איבערפֿלעכט פֿון שורהלעך און
װירעלעך און משוגע־מאָדנע אַראַבעסקן. און נאָר אינמיטן געדיכטעניש, װי
אין אַלע פֿון זעלבן מין שטעטלעך, װאָלט מען קלײנע פּלעצער אײנקױף־מערק,
װי דער פֿיש־ און פֿלײש־מאַרק א. אַ., געטראָפֿן, װוּהין ס'לאָזט זיך גלײַך
דער אױפֿגעװאַכטער באַלעבאָסטע־עולם פֿון אַלע עקן — צום פֿלײש־מאַרק,
למשל, װוּ קצבֿים האַקן ש▯ין אױף די קלעצער דאָס פֿלײש, גרײטן זיך צום
טאָג־פֿאַרקױף, און הינט טשאַטעװען דערבײַ אױף באַקומען צוגעװאָרפֿן שטיק־
לעך פֿלײש, בײנדלעך פֿון די העקער.
     ס'שטעלט זיך דער טאָג מיט אַן אַלט־אײַנגעפֿונדעװעטן שטײגער: מיט
געשטעלטע סאַמאָװאַרן, מיט אײַנגעהײצטע אױװנס, מיט רױך, װאָס אײן הױף
טוט אָפּלאָזן דעם אַנדערן און אים באַשמעקן...
     ס'שטעלט זיך דער טאָג טומלענדיק, מיט אױפֿגעפּראַלטע צעעפֿנטע לאָדנס,
▯טירן, קאַמערן און שטאַלן. אָפֿט, פֿון גאַנצפֿרי, שױן מיט װײַבערשע קריגע־
רײען. דאַן מיט נײַס, װאָס נעכטן פֿאַר דער נאַכט איז זיך פֿאַרלאָפֿן — אַן
אומגליק אַמאָל: אין אַ נאָענטער שטוב, אָדער געסל, איז עמעצער, שױן פֿון
לאַנג אַ חולה, פּלוצעם געשטאָרבן; אָדער בײַ עמעצן, פֿאַרקערט, אַ שׂמחה:
אַ װײַב איז געלעגן געװאָרן, אַ קו האָט זיך געקעלבט. װײַבער האָבן קײן צײַט
ניט, אָבער מע זאַמלט זיך רעדלעך, און אײַלנדיק און נאָך האַלב ניט גע־
װאַשענע, טוט מען זיך אױף גיך טײלן מיט נאַכט־נײַס.
     עס שטעלט זיך דער טאָג מיטן רױש פֿון די אײנקױף־מערק, פֿון די פֿלײש־
פֿיש־מעל־גרױפּן-הענדלער, װאָס רופֿן אױס הױך אױף זײערע סחורות, און פֿון
די קונים, װאָס שטופּן זיך צום קױפֿן, קלײַבן איבער און דינגען זיך הױך און
איבערשרײעריש; פֿון קולות פֿון קלײנע קינדער, װאָס װערן אָפֿט פֿון מוטערס
אין די אײנקױף־מערק מיטגענומען און װאָס אין מאַרק־טומל צעװײנען זיך;
פּון הינט, װאָס דרײען זיך פֿאַר די קונימס און קױפֿערס פֿיס, — זײ כאַפּן
אָפֿט אַ מיִוסן זעץ, אַמאָל איבער אַ פֿוס, אַמאָל איבערן רוקן מיט אַ שװערער
זאַך, און פֿון װײטיק צעקװיטשען זײ זיך; פֿון בעטלער קאַליקעס, װאָס אױך
זײ געפֿינען זיך שױן פֿון גאַנצפֿרי אין מאַרק, און יעדער בעטלער קאַליקע
רופֿט אױף זײן פֿעלער אױס — אַ בלינדער, אַ קרומער אָדער אַנדערע חסרונות,

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                  43

און דערװעקט רחמנות מאַרקישן מיט קולי־קולות; פֿון גנבֿים, װאָס מאַכן
אָפֿט אומזיסט אַ ליאַרעם, אַן ענגעניש און שטופּערײ, כּדי אין געדיכטעניש
צו פֿרעמדע בײטעלעך און קעשענעס זיך גרינגער דערקלײבן; פֿון משוגעים,
װאָס נעכטיקן, שטענדיקן און האַלטן זיך אױף אין מאַרק, — בײַנאַכט שלאָפֿן
זײ בײַ די שטעלעכלעך, און אינדערפֿרי, מיטן ערשטן רױש פֿון מאַרק, קומט
אָן זײ שױן דאָס ערשטע משוגעת, און זײ געפֿינען די ערשטע בעלנים שױן
אױף זײ צו באַדױערן און פֿון זײ די אַרומרינגלענדיקע רעדלעך אָפּצוטרײַבן,
אָדער אַנדערע — אױף זײ נאָך מער און אױפֿן גאַנצן טאָג צו צערײצן.
     אַ פֿרעמדער, זאָגן מיר װידער, װען ער װאָלט אין אָט דעם טײל, אין
צװײטן רינג פֿון N אָנגעקומען אין אַ פֿרימאָרגן, װאָלט ער געזען דאָס, װאָס
האָט זיך דעמאָלט געלאָזט זען אין אַזױנע טײלן פֿון אַלע ענלעכע אַזױנע
שטעט: שטוב־ און מאַרק־טומל, גאַסן־ און הױפֿן־קױט, זעלטן אַ געסל, װוּ
דאָס אױג זאָל האָבן זיך אָפּצושטעלן אױף גרינס, אױף אַ בױם, אױף גראָז, אױף
זױבערקײט, און דער אױער זאָל פֿון שטילקײט פֿאַרגעניגן קריגן.
     ער װאָלט אױך געזען: װי די גאַנצע אַרכיטעקטור פֿון שטאָט איז חוזק.
װעגן די „בעסטע” בנינים האָט מען, אין בעסטן פֿאַל, געקאָנט זאָגן „טאַנדעט”,
און ניט אין בעסטן פֿאַל — פֿיל ערגער.
     אַלטע לײט װאָלטן אים אָנגעװיזן אײניקע גאַסן, געסלעך, װעלכע האָבן
זיך מיט אַ נס פֿון די עלטסטע שׂרפֿות געראַטעװעט, און דער פֿרעמדער
▯ואָלט באַמערקט, אַז די נײַע גאַסן, די, װאָס פֿון נאָך די שׂרפֿות, שײדן זיך
מיט גאָרניט אָפּ פֿון די אַלטע: די זעלבע פּלאַנלאָזיקײט, די זעלבע ענגשאַפֿט.
פּיצעלעך הױפֿעלעך, און װידער שטוב צו שטוב, דאַך צו דאַך, כּדי זײ זאָלן
אײנער בײַם אַנדערן, װען די צײַט װעט זײן — בעת אַ שׂרפֿה — אַמשנעלסטן
קאָנען פֿײַער אַנטלײַען.
     ער װאָלט אױך געזען, אַז נישט געקוקט אױף די שׂרפֿות, איז די שטאָט
אין משך פֿון אַ געװיסער צײַט דאָך שטאַרק אױסגעװאַקסן.
     שטאָט־לײט װאָלטן אים אָנגעװיזן דעם אַלטן בית־עולם, װאָס געפֿינט זיך
איצט אינמיטן שטאָט, און װאָס פֿריִער איז ער, װי דער מינהג איז אָ▯ט אױף
„פֿעלד” צו פֿאַרנעמען, געװיס אױסער שטאָט געװען — און דאָס װאָלט אים
געדינט אַלס ערשטער באַװײַז פֿון דער שטאָטס װוּקס. און װען דערנאָך
װאָלט ער אַלײן טאַקע אױפֿן בית־עולם אַרױפֿגעקומען, װאָלט ער אין דעם
קלײנעס פֿירעקעביקן פּלאַץ, מיטן פּאַרקן פֿון אַלע זײַטן אַרומגענומען, געזען,
אַז די שטאָט איז מיט אײניקע הונדערט יאָר צוריק באמת טאַקע זײער קלײן
 געװען, אַזױ אַז אָט דער קלײנער פּלאַץ האָט איר נאָך דעמאָלט אױף אירע
 װײניקע באַגרעבעניש־באַדערפֿענישן גענוגנט. נישט װי איצט, װאָס דער
 פּלאַץ איז אַזאַ גרױסער.
      יאָ, די שטאָט איז אױסגעװאַקסן.  פֿון די אױפֿשריפֿטן אױף די מצבֿות

-----------

                                                  ▯


44                                                           ד ע ר נ ס ת ר

אָבער, װאָס אַ גרױסער טײל פֿון זײ האָט זיך נאָך אײנגעהיט און ▯ט זיך
נאָך פּרײ לײענען, װען ער װאָלט זײ פֿאַרגלײַכט מיט די מצבֿה־אױפֿשריפֿטן
פֿונעם נײַעם בית־עולם, װאָלט ער געזען און אָפּגעלערנט, װי װײניק דאָס
איצטיקע פֿון דעמאָלטיקן האָט זיך געביטן: דער זעלבער נוסח, די זעלבע
מצבֿה־שפּראַך און טיטולן און אױך אַלץ־אײנע, דאַכט זיך, מענטשן זײַנען אױף
די בײדע באַהאַלטן.
     „פּ”נ” (דאָ איז באַהאַלטן) — װאָלט ער אי דאָ, אי דאָרט, מיט קלײנע
נאָר ענדערונגען אין די יאָרן און דאַטעס, געלײענט:
     „מקובל צעיר בן כ”ג שנה”... (אַ יונגער מקובל פֿון דרײ און צװאַנציק
יאָר).
     „פּ”נ” — װאָלט ער אי דאָ אי דאָרט װײַטער געלײענט — אַ באַװוּסטער
רבֿ — „אב”ד ומ”צ ששמש בכתר הרבנות שלושים שנה”... (װאָס האָט געטראָגן
די רבנישע קרױן דרײַסיק יאָר), א. אַז. װ.
     אַגבֿ, װאָלט ער באַמערקט, אַז אױפֿן נײַעם, װי אױפֿן אַלטן — די זעלבע
גרופּעס באַרג־בײמלעך, ▯ואָס זײערע צװײַגלעך שטעכן זיך, װי דערנער; אױף
די עלטסטע קבֿרים פֿון די חשובסטע פֿון דער עדה אין דער נײַער צײַט —
די זעלבע הױך־אַרױפֿגעװאַקסענע לינדנבײמער, מיט די פֿיל קראָען־נעסטן, װי
                                             ▯
אױף די קבֿרים פֿון די חשובסטע פֿון דער אַלטער צײַט.
     אַזױ, אַז אײן בית־עולם אױפֿן אַנדערן, אױסער אין די מאַסשטאַבן, איז
אין אַלץ ענלעך, און אַזױ אױך אױסערן בית־עולם, אין דער שטאָט דער לעבע־
דיקער — נישטיקע גאָר ענדערונגען װאָלט ער באַמערקט...
                                     ▼
    דער װיטער רינג — דאָס איז די ראָד, װאָס רינגלט קײַלעכיק אַרום די
שטאָט. דאָס זײַנען פֿאָרשטעט, װי די פּאָפּיװקע, פּײגעריװקע, קאַטשעניװקע
א. אַז. װ. — בערגיקע, טאָליקע, לײם־ און זומפּבאָדן־ערטער.
     אײניקע ערטער באַזעצט מיט מענטשן, װי מיט מאָן, אַ הײַזל אױף אַ הײַזל,
אַ חורבֿה לעבן אַ צװײטער, קײן סימן פֿון גאַס, קײן זכר פֿון טראָטואַרן —
קױט, שמוץ שטענדיקער, און קײן גראָז װאַקסט קײנמאָל.
    אין אַנדערע — די הײַזער שױן שטאַרק װײַט אײנס פֿון אַנדערן, צװישן
הױז און הױז — אַ היפּשע שטרעקע, ס'שמעקט שױן מיט אױסער־שטאָט, מיט
כוטאָר־שטילקײט.
    אין דריטן רינג — די גרעסטע אָרעמקײט, ו▯ מע קען זיך נאָר דענקען.
    דאָס רובֿ הײַזער האַלטן זיך מיט אַ נס: מיט קרומע, שטענדיק שימל־
דיקע נאַסע װענט אינעװײניק, אױסערלעך — ניט געשמירט, דעכער —
לעכערדיקע, אױף האַלב און פֿערטל מיט גאָרניט, אָדער שלעכט געדעקטע. דאָס
רובֿ קינדער טראָגן קײן העמד אױפֿן לײב, עלטערע — טראָגן צעריסענע, צע־

-----------

        ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 45
        
פּיצלטע, געלאַטעטע. שמוץ און קבצנות גײט דאָרט איבער בירושה, און קײנער
        טרױמט שױן אַפֿילו ניט פֿון אָט דער ירושה זיך צו באַפֿרײַען.
             דאָרט — אי דאָס אָרעמסטע, אי דער אָפּפֿאַל פֿון שטאָט: לעצט־סאָרטיקע,
       קאַליקעװאַטע באַלמעלאָכעס לאַטוטניקעס, אַזױנע, װאָס ס'װערט זײ אַפֿילו
       קײן טאַנדעט־אַרבעט ניט געגעבן, װאָס זײַנען פֿײיִק נאָר די שטאַטישע און
       פֿאָרשטאָטישע קבצנישע שיך און בגדים צו פֿאַרלאַטען.
             דאָס אין ראָס רובֿ אײַנװױנער דאָרט.
             דאָרט אױך — שמאַטע־קלײבער, ▯הײזער־גײער און פּראָפֿעסיאָנעלע שלע־
       פּער; קאַטערינשטשיקעס, אָרעמע טרעגער, דינסט־ און אַם־מעקלער און
       מעקלערינס, און לסוף — פֿרײ און הפֿקר־יונגען און מױדן, גנבֿים, טרעפֿערינס,
       קאָרטנװאַרפֿערס און פֿרײלעכע נקבֿות.
            דאָרט — דער עולם פֿון שטאָטישן קהל אַרױסגענומען, אָפּגעזונדערט
       און דערװײַטערט: די מינהגים די זעלבע, אָבער געזעצן נישט די זעלבע, װאָס
       אין דער שטאָט.
             דער גאָט פֿון N האָט דאָ, װי די װישקעס נאָבגעלאָזט: דער עולם דאָ
       גײט שלעכט אין פֿאָלקס־װאָגן געשפּאַנט, און אַ גרױסער טײל שטײט דאָ אינ־
       גאַנצן, װי אױסערן שפּאַן.
            דאָ האָט איר געקענט אין אַ מיטן העלן זומער־טאָג טרעפֿן אױף אַ זאַמד־
       פּלאַץ אַ גרופּע יונגען ליגן אָדער זיצן — שפּילן אין קאָרטן אָדער אונטערן
▯      פֿרײען הימל אַ סעודה פּראַװען.
            דאָרט האָט אַ שטאָט־מענטש אַמאָל געקאָנט זען אַ בילד, װאָס ער װאָלט
       אין שטאָט אױף זײן לעבן ניט געזען: אױף אַ פּוסטן פּלאַץ אַ מאַנספּאַרשױן,
       ניט ייִדיש געקלײדט, אַ קורץ רעקל, די הױזן אין לאַנגע שטיװל מיט לאַקירטע
       כאָליעװעס, אין אַ העמד, מיט פּױערשע קענטעלעך גענײט איבער די הױזן,
       אין האַנט אַן אָקסישן גיד, שטײט מיט אַ פֿרױ, אין אַ שאַל אַן אײַנגעהילטער,
       פֿון דער שאַל קוקט אַרױס אַ יונג פּנים, אַ שײנס, אָדער — אױב זי איז צו
       אײַך מיטן רוקן געװענדט — אַקסל קײַלעכיקע, פֿולע.
            זײ שטײען פֿריִער שטיל. האָבן צװישן זיך, װי עפּעס װעגן װיכטיקס
       איבערצורעדן. דער מאַנסביל, זעט מען, האָט די פֿרױ פֿון שטוב אַהער אַרױס־
       גערופֿן, װײל דער געשפּרעך דאַרף דאָ זײן אַן ערנסטער. ▯
            זי קוקט צו דער ערד עפּעס שולדיקלעך. ער — פּאַטשט מיטן גיד זיך
       איבער דער כאָליעװע, קוקט אױף איר, און פֿון דער גרױסער אָפּגעזונדערטער
       שטילקײט, װאָס הערשט אַ צײַט צװישן זײ בײדע, דערהערט זיך מיטאַמאָל אַ
       מוראדיקער קװיטש: דאָס האָט דער מאַנסביל מיטאַמאָל, מיט דער גאַנצער
       קראַפֿט, דער פֿרױ מיטן גיד איבערן פּנים דערלאַנגט.
            נאָכן קװיטש — װײַטער שטיל... די פֿרױ אין גרױס הכנעה. זי האָט
       זיך פֿון װײטיק נישט געקאָנט אײַנהאַלטן און האָט אױסגעשריִען, אָבער באַלד

-----------

 48                                                                  ד ע ר נ ס ת ר
 

איז זי צום זינען געקומען, האָט זיך דערמאָנט אין איר אומבאַשיצטקײט, אַנט־
 שװיגן געװאָרן, און די װײַטער־קומענדיקע קלעפּ איז זי שױן גרײט אױף זיך
  צו נעמען אין דער שטיל.
       װײל אַזױ איז דער מינהג דאָרט, און אַזױ אײַנגעפֿירט: װען אַ יונג
  שלאָגט זײן אונטערטעניקע, זײן נקבֿה, איז װען זי שרײַט, װעט זיך קײנער
  ניט אָפּרופֿן, קײנער װעט איר צו הילף נישט אַרױס. פֿאַרקערט, װאָס װײניקער
  מע װעט זיך פֿאַר איר אָננעמען און איר העלפֿן, װאָס װײניקער אָנטײל פֿון
  זײַטיקע און פֿרעמדע אין דער מחלוקת מיטן איריקן, אַלץ איז פֿאַר איר
  בעסער...                                                                                ▯
       דאָרט װױנען שלעגערס, „קײסאָרים” און גאַלאַנטאַנעס, װאָס שלאָגן, אױב
  מע דינגט זײ — אױף „טרוקן”, אױף „נאַס”, אױף בײנער ברעכן און אױף
  ביז קראַנק אַװעקלײגן.
       דאָרט טרעפֿט איר צװישן די דינסט־ און אַם־מעקלערינס אַזאַ אױסטער־
  ליש פּאָרל אױך, װי פּערעלע און די איליאָװעכע. זײ האָבן בײדע שותּפֿות אין
  אײן געשעפֿט, װאָס באַשטײט אין דעם, װאָס װען אַ דינסט אין אַ נגידיש־
  באַלעבאַטיש הױז גליטשט זיך אױס... שױן אין הױכע חדשים... קאָן שױן
  מער ניט פֿאַרשטעלן... און די באַלעבאָסטע די נגידיתטע װיל אױסבאַהאַלטן
  דעם מאַנס, אָדער דעם זונס שולד פֿאַר לײט, ▯ס'זאָל צו קײן אומלײטיש גערײד
  און סקאַנדאַל ניט קומען, — קומט דאַן אױף דער פֿאַרשטעלטער סצענע אַרױף
  פּערעלע:
        אַ געזונטע, פֿופֿציק־יאָריקע ייִז▯ענע, מיט פֿלײשיקע, טרעגערשע אַקסל;
  אין אַ קורץ שאַלעכל, װאָס זי האָט עס תּמיד אױף די אַקסל הענגען; מיט איר
  געװיסן, פֿון טרינקען, הײזעריקלעכן מאַנסבילשן קול, מיט איר פּנים, איבערן
  זעלבן טעם, גערױטלט, מיטן באַװוּסטן פּיסק און קרעפֿטיקע װערטער...
       זי נעמט די דינסט סטראַשען און אױף איר אָנװאַרפֿן אַ מורא: יענע זאָל
  זיך ניט דערװעגן דעם נאָמען, װאָס מע דאַרף ניט, דערמאָנען. ןי סטראַשעט
  מיט פּאָליצײ, מיט כּל־המיני סטראַשונקעס: זי װעט בײַ איר אין טורמע
  פֿױלן, פֿאַר אַ בלבול און פֿאַר פֿאַלש אױסטראַכטן... ביז יענע, די דינסט, פֿון
  איר אומגליק און מורא דערשלאָגן, גײט איר שױן נאָך, גײט אײן אױף אירע
  גוטע רײד און מוטערלעכער עצה: זי װערט געבראַכט צו דער איליאָװעכע
  פֿאַר געצאָלטס, װאָס פּערעלע באַקומט הינטנאַרום פֿון דער נגידיתטע — פֿאַר
  עסן, טרינקען און אױסהאַלטן ביזן „האָבן”...
▯      דעמאָלט טוט די איליאָװעכע דאָס קינד, דאָס „פּיטיוקל”, װי זי און פּערעלע
  רופֿן אָן אַזױנע, אױף אַזױנע „קעסט” האַלטן, ביז דאָס קינד „טראָגט זיך אָפּ”,
  אָדער, אױב ס'איז צו געזונט און אײַנגעשפּאַרט, טוט מען דעם „דאַס רעכט”:
  מע דערװאַרגט עס... און די מוטער װערט פֿון פֿערעלען װידער אין אַ נגידישער

-----------

        ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 47
        
ש▯וב פֿאַר אַן אַם אָפּגעגעבן, װידער פֿאַר גוט געצאָלט, װאָס אַלײן די אַם
        זעט שױן דערפֿון קײן גראָשן.
             ס'אַ גאָלדן בשותּפֿות צװישן פּערעלען און איליאָװעכען: פּערעלע טרינקט,
        דרײט זיך אין שטאָט צװישן אַנדערע מעקלערינס און אין נגידישע הײַזער,
        קריגט אַרױס דאָס „פּסולת” פֿון דאָרט און באַקומט באַצאָלט, שטעלט צו
        פֿרישע און געזונטע אַהין — און באַקומט װײַטער געצאָלטס. און איליאָװעכע
        זיצט אין דער הײם, די סחורה װערט איר אין שטוכ צוגעשטעלט, און זי
▯       האָט די שטוב־אַרבעט: צו שפּײַזן און צו װאַרגן... ביז, אַגבֿ געזאָגט, לסוף
        אין אָ שײנעם טאָג װעט די שטאָט דערזען בײדע שותפֿטעס צו אײן האַנט־
        קײט געשמידט, פֿון פּאָליצײ געפֿירט, דערנאָך װידער פֿרײ געלאָזט און װידער
        צו זײער „אַרבעט”.
             דאָרט װױנען גנבֿים און נבֿיאים פֿון גנכים.
             דאָרט איז אַן אָרט פֿאַר אַ פּאָר געגנבֿעטע פֿערד בײַ אַ פּריץ, אָדער בײַ
       װעמען אַנדערש, אױף איבערצושטײן ביז אַ גרױסן יאַריד; דאָרט איז אַן אָרט
        פֿאַר געגנבֿעטן שניטקראָם, איבערגעפֿאַרבט צו װערן, אָדער אױף קלײנע
        שטיקלעך צעשניטן װערן און אין די „גנבישע שאַפֿקעלעך” דערנאָך אים צו
        קריגן; דאָרט געפֿינען זיך אױך אַ פּאָר נגידישע זילבערנע לײַכטער אַן אָרט;
        אַהין קומט מען צו דער טרעפֿערין און קאָרטנװאַרפֿערין, און זי שיקט צום
        „נבֿיא”, דער נבֿיא הײסט זיך באַצאָלן און שיקט אָפּ אַהײם ,און די גנבֿה װעט
        שױן אַלײן אין שטוב קומען.
             דאָרט װױנען ייִדישע שטריקל־דרײער און ניט-ייִדישע חזירניקעס.
             דאָרט װאַקסן מױדן מיט פֿולע בוזעמס, און שלאַנקע טױבן־יונגען —
        קינפֿט▯קע שלעסער-ברעכער, „שניפֿער”, „מאַרעװיכער”, בײטעלעך־ און
        „שלענגל”-ציער.
             אַהין ברענגט דער היצל די הינט אָפּצושינדן. אַהין — אַ בינדיוזשניק זײן
       שקאַפּע די געפֿאַלענע, — דאָס פֿלײש פֿאַר די הינט, און די פֿעל צו פֿאַרקױפֿן.
             דאָרט די מערסטנטײל מפֿשיטים — װײל ניט װײַט פֿון דאָרט איז דאָס
       שעבטהױז; דאָרט די נושאי▯מיטהניקעס און גרעבער, װײל פֿון דאָרט ניט װײַט
        דער בית־עולם▯
             דאָרט קומען פֿאָר אַלע שבת, סײַ זומער סײַ װינטער, די באַװוּסטע
        געשלעגן פֿון די קישער־חבֿרות מיט זײערע עלטסטע, די „קײסאָרים”, װעלכע
        לעבן אױפֿן חשבון פֿון באַלעבאַטישע קינדער, װאָס גנבֿענען אָדער מאַנטען
       אױס בײַ די עלטערן און צאָלן װאָך־געלט, חודש־געלט די קײסאָרים, זײ זאָלן
       זײ אַלײן ניט שלאָגן און זײ פֿאַרהיטן און באַשיצן פֿון אַנדערע שלעגער. מע
       שלאָגט זיך אַלע שבת, זיך פֿאַרזאַמלענדיק אַהין פֿון פֿאַרשײדענע שטאָט־עקן.
        פֿריִער מיט די הענט, אױף קולאַקעס, דערנאָך, אַז מע צעהיצט זיך און מע
        קומט אַרײַן אין דער ”פֿאַסינקע” — מיט שטײנער, מיט מיטגײערס און

-----------

48                                                               ד ע ר נ ס ת ר
 ▯                                                                                 ▯
מעסערס, און תּמיד ענדיקט זיך ▯אַזאַ געשלעג מיט געפּלעטע קעפּ און מיט
עטלעכע אין שטאָטישן ביקור־חולים ברענגען — האַלבע מתים, אָדער גאַנצע
קאַליקעס.
     כאָטש יענע שטאָט־טײלן האָבן פֿיל שותּפֿות און קרובֿהשאַפֿט מיט דער
שטאָט N: — אײן גאָט בײַ זײ, אײנע און די זעלבע מינהגים, אײנע טרױער־
און פֿרײד־טעג און יום־טובֿים, דאָך איז, װי געזאָגט, דער גאָט דאָרט ניט
אַזאַ שטרענגער, און פֿון זײַנע דינער פֿאָדערט ער װײניקער, װײל ער װײסט
אַז ס'איז אומזיסט און ס'איז נישטאָ פֿון װעמען...
     יום־טובֿים היט מען צוליב די יום־טובדיקע מאכלים, און אין די טרױער־
טעג איז מען װײניק טרױעריק.
     מע לעבט פֿרײ און אָפּשפּעטנדיק פֿון דער שטאָט, פֿון אירע נאַרישע אין
זײערע אױגן כּלי־קודש — פֿון די „יאָלדן” און „טאַכמערס”, װי מע רופֿט
זײ אין יענע שטאָט־טײלן.
     מע רופֿט זײ, װען מע דאַרף זײ, אױף אַ ברית, אױף אַ חתונח, אָדער אין
אַנדערע פֿאַרשײדענע מאָמענטן, װען, װי דער דין אָדער מינהג פֿאָדערט, מע
נײטיקט זיך אין זײ; מע גיט זײ אָפּ זײערס, מע באַקומט בײַ זײ, װאָס יענע,
מישטײנסגעזאָגט, האָבן צו געבן, אָבער קײן לאַנגע שהיות מאַכט מען ניט
מיט זײ: יענע פֿילן זיך בײַ אָט די שטאָט־טײלן־לײט נישט איבעריק פֿרײ,
און באַלד נאָכן אָפּגעגעבענעם און אָפּגענומענעם, שטעלן זײ אױף די קעלנער,
רוקן זיך אַרױס▯ און טראָגן זיך אָפּ, אױף לענגער זיך ניט פֿאַרהאַלטן.
     זײ, יענע שטאָט־טײלן־לײט, ▯לעבן זיך אױס צװישן זיך און זײ זעען,
אױסער װאָס זײ האָבן נײטיק צו דער פּרנסה, צו דער שטאָט ניט אָנקומען.
     זײ האָבן זיך זײערע אײגענע שולן. אין די שולן דאַװנט מען אָפּ, אַפֿילו
שבת און יום־טובֿ, פֿיל פֿריִער, װי אין שטאָט. דער עולם איז אַן אָנגעהאָרע־
װעטער, אַ װײניק־עברידיקער, זאָגן לאַנג האָט ער פֿײַנט, ער פֿאַרשטענדיקט
זיך מיטן סידור אין זײַנע תּפֿילות אױפֿן װוּנק, מאַכט בקיצור און אײַלט פֿון          ▯
דער נאָענטקײט און אומפֿאַרשטענדלעכקײט פֿון גאָט זיך װאָס גיכער אַרױס־
מאַכן און אַװעק אַהײם, צו די אײגענע, צום פֿאַרשטענדלעכן.
     דאָרט איז אַ מינהג, װי געזאָגט, נאָך אַ מינהג, אָבער פֿון געזעצן האַלט
מען װײניק. חומרות, זאָגט מען דאָרט, זײַנען ניט פֿאַר אָרעמעלײַט, און פֿון
לערנען און פֿון פֿיל תּהילים זאָגן — זאָגט מען דאָרט װײַטער — װערט מען
לײזיק.
     מע דאַװנט אָפּ אױף גיך, און זומער, למשל, שבת נאָכן עסן, פֿאַרנעמט
מען זיך גאַנצע געזינדן, גאַנצע געסלעך גײען אַרױס מיט װײַבער, קינדער, מיט  ▯
קישן, קאָלדרע אױף די יאַרן, אױף די גרינע פּלעצער אױסער דער שטאָט, צוס
„פּראָיעזד”, צו דער אײַזנבאַן־ליניע.
     מע לײגט זיך דאָרט אױ▯ס ציגײַנעריש, װער צום רוען, מערסטנטײל צום

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                  9▯

פֿאַרברענגען — װײַבער מיט מאַנסבילן, ייִנגלעך מיט מײדלעך, — אױף אַזאַ
ציגײַנעריש־פֿרײען אופֿן, אַזױ הפֿקר, מיט הענט, מיט װערטער ▯ און אַזױנע
װערטלעך, אַז װען אַ שטאָט־מענטש, װער ס'זאָל ניט זײן, פֿון צװײטן רינג,
װען ער דערזעט אָדער דערהערט אַזױנס, װאָלט ער אַװעק װי אַן אָפּגעבריטער
און אַ פֿאַרשעמטער, דאָס פּנים פֿאַר בושה פֿאַרשטלט, און די אױערן —
פֿאַר ניבול-פּה.
     יאָ, אין דריטן רינג, װי אױבן געזאָגט, טאַקע פֿיל אָפּפֿאַל און אױסװוּרף־
הײַזער און מענטשן, אָבער סוף־כּל־סוף זײַנען זײ נאָר אַ מינדערהײט און ניט
זײ דער עיקר אין רינג. דער עיקר־עיקר — די מוראדיק־אױסגעהאָרעװעטע,
אָרעמע מאַסע, װאָס צװישן זײ איז, װער ס'האָט געהאַט אַן אױג, האָט שױן
אױך די צוקונפֿט-זױמען אין לופֿט אומשװעכן געקאָנט זען.
                                         ▼
     אמת, צו יענער צײַט, װעגן װעלכער מיר דערצײלן דאָ, איז דער אַרבעטנ־
דיקער עולם פֿון יענעם טײל, פֿון יענע פֿאָרשטעט נאָך שטאַרק פֿון דער שטאָט
אַרױסגענומען, אָפּגעזונדערט און נאָך גאָר װײניק געאַכטעט.
     ס'װעלן אָבער זײן צײַטן, שפּעטער, פֿיל שפּעטער פֿון דער, װעגן װעלכער
מיר דערצײלן, װען די שטאָט װעט דװקא צו אָט די ערטער אַן אױער צולײגן;
פֿון דאָרט, דװקא פֿון אָט דעם זומפּ און אָרעמקײט, װעט אױף דער שטאָט
אַן איבערקערערישער און שטאַרק־דערפֿרישנדיקער װינט קומען; אַהין, צו
יענע שטיבעלעך־חורבהלעך און צו יענע אָרעמסטע אַרבעט־מענטשן, באַל־
מעלאָכעס לאַטוטניקעס װעלן די בעסטע קינדער פֿון שטאָט קומען, מיט קלאַפּנ־
דיקע הערצער, אױף ניט-געװײנלעכע נײַס זיך דערװיסן און אױף געשיכטלעך־
דערפֿרײענדיקער דערפֿאַרונג זיך אָנצונעמען: פֿאַר יענע נידעריקע טירן און
שװעלן װעלן געבילדעטערע און פֿיל מער װיסנדיקע פֿון יענע הײַזער־אײנ־
װױנער די קעפּ בײגן, װײל קומענדיק די אײַנװױנער אױפֿקלערונג און
לערנונג ברענגען, װעלן זײ אַלײן פֿון דאָרט פֿאַר זיך אַ נײַע לערע אַרױסטראָגן.
     דאָרט װעלן זיך צוערשט קלײנע קרײַזלעך בילדן, װאָס אין אַ צײַט אַרום
װעלן זײ די װענט צו ענג זײן, זײ װעלן שױן אונטערן פֿרײען הימל, אָבער
נאָך אַלץ אין קלײנע גרופּעס, זיך זאַמלען: דערנאָך, אַז זײ װעלן זיך אין
כּוח דערפֿילן, לײב און רײַפֿקײט אױף זיך נעמען, װעלן זײ אין אײנעם אַן
אָװנט (די שטאָט װעט אים, װי אַן ערע־אָנחײב, פֿאַרגעדענקען) זיך אין אַ
גרױסער מאַסע צונױפֿקלײַבן, אַ נאָך װײניק דרײסטע, װײל צו אַזױנע אַרױס־
טרעטונגען נאָך נישט געװױנטע, אָבער אין געשלאָסענע רײען צו דער שטאָט
זיך לאָזן...
     אָװנט װעט זײ טונקל פֿאַרשטעלן, און פֿון פֿאַרשטעלעניש װעט זיך אַ
געדיכטער זשום, װי פֿון אַ װײַט־אָנקומענדיקן געװיסער אַרױסהערן.

-----------

50                                                                ד ע ר נ ס ת ר
     
רויִקע, צו דורות־געהײליקטער פֿױלעניש געװױנטע, בירגער באַלע־
באַטים ,אַז זײ װעלן פֿאַרנעמען דעם דרױסנדיקן רעש דעמאָלט, װעלן זײ אַרױס,
דערזען: אַ פֿרעמדע מענטשן־כװאַליע, מיט ▯ געזאַנג, מיט אַ פֿריִער נישט־
געזעענער קײנמאָל פֿאָן פֿון פֿאָרנט, גײט, זינגט ביז אַהער נישט־געהערטע
װערטער... זײ װעלן אין גרױס דערשרעק נישט װיסן, צי אַ מגפֿה גײט אױף
זײ, צי אַן אַנדער אָנשיקעניש פֿון דער ערד אָדער פֿון טײַװל אױסגעװאַקסן;
װעלן אױף גיך די אױגן פֿון אָט דער מאַסע אָפּקערעװען, אױף גיך צו די
קינדער זײערע שרײַען, װי די קװאָטשקעס בעת סכּנה, און זײ אין שטוב אַרײנ־
רופֿן, אױף גיך אונטער אײגענעם פֿליגל־דאַך, אונטער דורותדיקער סטריכע
אַרונטער, די טירן נאָך זיך פֿאַרשליסן און פֿעסט זײ אױף די קײטלען
פֿאַרהאַקן...
     דאָס װעט זײן פֿיל שפּעטער, און שפּעטער װעלן מיר דעם־אָ גרױסן
באַריכות און פֿיל צײַט אָפּגעבן. איצט אָבער איז נאָך נישט די צײַט, און מיר
▯מוזן פֿאָרלױפֿיק אױף צוריק אין דעם צװײטן שטאָט־טײל זיך אומקערן, אין
אײנער אַ שטוב קומען, און היפּש־לאַנג דאָרט זיך דערצײלעריש פֿאַרהאַלטן.
               
















































































































▯

-----------

                                                                     ▯
                                          

11
                             
מש פֿדו ▯־ ▯ראָ ניק
                                     

אָרײנפּיר
     
סיטן נאָמען „דער פֿעטער לוזי” זײַנען פֿאַרבונדן געװען די עלטסטע
געדעכענישן און דער אײגנטלעכער גרױסער יחוס ▯פֿון דער פֿאַמיליע מאַשבער.
     דער פֿעטער לוז▯▯ איז געװען אַן עלטערער ברודער משהס, און בײדע
זײ — זין פֿון אַ באַװוּסטן, אין זײַנע צײַטן, רבֿ און דײן אין אײנער אַ
גרױסער װאָלינער שטאָט, װאָס אױף דער גרענעץ פֿון קרױן־פּױלן.
     די ברידער פֿלעגן זיך זעלטן־װען זען, זײ האָבן געװױנט באַזונדער:
משה — אין N, אין דער גרױסער ייִדישער האַנדלס▯שטאָט, װוּ ער האָט
שטאַרק געשמט מיט זײן רײַכקײט און זײן ברײטער אױפֿפֿירונג; און דער
פֿעטער לוזי — אין אַ קלײן, פֿאַרװאָרפֿן שטעטעלע ערגעץ בײַ דער גרענעץ
פֿאַררוקט, איז ניט רײַך געװען, האָט ניט געשמט און צװישן מענטשן זיך
װײניק געלאָזט מערקן, און דאָך, ס'אַראַ יחוסן און שטרײַכן ס'האָט זיך גע־
שטרײַכט און געיחוסט משה מיט זײן ברודער: זײן אַראָפּקומען אַמאָל צו
משהן איז געװען אַ געשעעניש נישט נאָר פֿאַר אים, פֿאַר משהן אַלײן, נאָר
אױך פֿאַר אַלע אין זײן שטוב, פֿאַר זין און טעכטער, אײדעמס און שניר, און
פֿאַר די מערסטע קינדער אַפֿילו.
     אָט געדענקט אַ קינד:
     ס'טרעפֿט, מערסטנטײלס זומער. אַ פֿאַרנאַכט. דאָס קינד קומט פֿון ערגעץ
אָן, כאַפּט זיך אַרײַן אין שטוב עפּעס איבערכאַפּן, אָדער זיך אױסטאָן און   ▯
צוריק אַרױס אין דרױסן צו חבֿרה קינדער אױף פֿאַרנאַכטיקן זומער־שפּילן.
און פּלוצעם באַמערקט עס אַן ענדערונג, אין שטוב איז עפּעס געשען: די
פּאָלן געװעקסלט, די שטוב־לײט שבתדיק אָנגעטאָן, מע רעדט שטיל און אַלע
האַלטן זיך עפּעס מאָדנע מחותּנדיק אָנגעצױגן.
     „נישט אַנדערש, אַ גאַסט”, — טראַכט זיך דאָס קינד.
     — װער? — פֿרעגט עס בײַ אַ דינסט, װײל שטוב־לײט, זעט עס, זײַנען
איצט פֿאַרנומען און זײַנען קײן קינדער און קײן פֿראַגעס ניט גערן.
     — שטילער, דו... ס'איז דער פֿעטער לוזי... דער פֿעטער לוזי געקומען, —
ענטפֿערט, אײַלנדיק און כּמעט, װי אױפֿן אױער, די דינסט.
                                       1▯

-----------

52                                                               ד ע ר נ ס ת ר
     

▯װײסט שױן דאָס קינד, אַז ער האָט אים איצט ניט אין קײן צימער צו
זוכן, און, זיכער איז ער איצט בײַם זײדן, מיטן זײדן אין אַלקער פֿאַרשפּאַרט.
װײל אַזױ איז דער מינהג און געװײנלעך אײַנגעפֿירט: אַז דער פֿעטער לוזי
קומט, פֿאַרשפּאַרט ער זיך פֿריִער מיטן זײדן אױף אַ ביסל צײַט, דעתאָך
ערשט װײַזט ער זיך אױך צו די שטוב־לײט.
     איז אַזױ אױך איצט: אַז ס'געדױערט אַ ביסל און שטוב־לײט זײַנען אַלץ
נאָך אָנגעצױגן און אינעם מאָדנעם װאַרטן, עפֿנט זיך פּאַמעלעך די אַלקער־
טיר און אױפֿן שװעל באַװײַזט זיך פֿריִער דער פֿעטער לוזי, און הינטער אים
                                                                                         ▯
דער זײדע. און דער זײדע איז אין שבתדיקן, און די באַקן זײַנען בײַ אים
רױטלעך, און דער פֿעטער לוזי איז העכער פֿונעם זײדן, װײל דער זײדע איז
נידעריקער פֿון מיטל געװאַקסן, און דער פֿעטער לוזי — העכער מיטל, און זײן
באָרד איז קײַלעכיק, װײס געדיכטלעך און אױגן גראָװלעכע און פֿרעמדע.
     גיבן די מאַנסבילן „שלום”, און די װײַבער רױטלען זיך בעתן באַגריסן,
רוקן די האָר אונטער די קאָפּ־טיכלעך און שײַטלעך אַרונטער און פֿרעגן, װאָס
ער מאַכט, דער פֿעטער לוזי. דער פֿעטער לוזי ענטפֿערט אױף די פֿראַגעס,
ענטפֿערט שמײכלענדיק, נאָר קוקט עפּעס אַריבער, קוקט ניט אױף די װײַבער.
     שפּעטער, זעט דאָס קינד, איז שױן דער פֿעטער לוזי אין זאַל אױף אַ
שטול באַזעצט, און דער זײדע שטײט און האַלט זיך, װי בײַם הענטל פֿון שטול.
מאַנסבילן בלײַבן אין זאַל װײַטער שמועסן צו פֿירן, און װײַבער פֿאַרלאָזן
דעם זאַל, מע גײט אַװעק אין עס־צימער און אין קיך און מע נעמט זיך אין
קיך פֿאַרן פֿעטער לוזין עפּעס עסן פֿאַרגרײטן.
     דעמאָלט הערט דאָס קינד עפּעס מאָדנע און נישט קײן געװײנלעכע װער־
טער אין קיך: „מן ההי”, זאָגט מען, עסט ניט דער פֿעטער לוזי... קײן פֿיש
און קײן פֿלײש ניט... און װײַבער עצהן זיך און מע באַראַט זיך לאַנג, און
אַלע נוצן אױס זײערע קיך־קענטענישן און געניטקײטן, ביז מע באַשליסט עפּעס
און מע שטעלט זיך▯ ענדלעך, קאָכן.
    ▯אױף דער נאַכט, אַז אַלע קינדער קומען זיך צונױף, פֿון גאַס און פֿון
שפּילן, װערן זײ אײנציקװײַז צום פֿעטער לוזין צוגעפֿירט. זײ שעמען זיך
און גײען „שלום” אָפּגעבן, און גוט און שרעקנדיק איז יענעם קינד, װאָס דער
פֿעטער לוזי קוקט דערױף עטװאָס לענגער און לאָזט זײן הענטל מער זאַמענ־
דיקער אין זײן האַנט פֿאַרהאַלטן, און די קינדער רוקן זיך דערנאָך אָפּ אײנציק־
װײַז, יעדעס קינד צו זײן פֿאָטער און מוטער, פֿאַרשעמט.
     נאָך שפּעטער, אין אָװנט שױן, אַז מע װאַשט זיך און מע גײט צום טיש,
מע זעצט זיך אױס — מענער אױבנאָן און װײַבער בײַם צװײטן עק, — באַמערקן
די קינדער, אַז דער זײדע איז עפּעס פֿון זײן אָרט הײַנט אָפּגערוקט, אַז זײן
אָרט בײַם אױבנאָן פֿאַרנעמט נישט ער, נאָר דער פֿעטער לוזי, און דעם זײדנס
חשיבֿות איז עפּעס הײַנט װי געמינערט און זײן װאָג װײניקער. אַרט עס די

-----------

      ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 ▯5
     
קינדער פֿאַר זײער זײדן, אָבער דערפֿאַר פֿאַרשטײען זײ אױך די גרײס פֿון
      דעם פֿעטער לוזיס װאָג און חשיבֿות.
           און נאָכן ערשטן טאָג און דער ערשטער נאַכט קומט דער מאָרגן, און אױף
      מאָרגן זעען די קינדער דעם פֿעטער לוזיס אױפֿפֿירונג און מידות: ער רעדט
     װײניק, מע הערט פֿון אים ניט קײן איבעריקע װערטער. דערפֿאַר איז אָבער
      דער צימער, װוּ ער געפֿינט זיך, מיט אים װי פֿאַרפֿולט, און אַלע, װאָס
     געפֿינען זיך אין זײן נאָענטקײט, זעען אױס, גלײַך װי זײ זײַנען אַװעקגעשטעלט
     אױף צו שטײן פֿאַר אים און װי אים צו באַדינען.
          אַזױ די ייִנגערע אין זײן אָנװעזנהײט, און אַזױ אױך די עלטערע, אַפֿילו
     אַלײן אױך דער זײדע און די באָבע גיטל ניט אױסגענומען: די באָבע גיטל
      גײט די גאַנצע צײַט, װאָס דער פֿעטער לוזי איז צוגאַסט, אין ערגעץ, אין
      שטאָט און אױף אײַנקױפֿן, נישט אַרױס, געפֿינט זיך אין קיך באַשטענדיק,
      דרײט זיך און איז באַשעפֿטיקט, די פֿאַטשײלע הינטער די אױערן פֿאַרנומען,
     זי שװיצט און שאַפֿט זיך, גיט אַכטונג אױף די דינסטן, קוקט זײ אױף די הענט,
      אױף די כּלים און אױף שטרענג כּשר־האַלטן איצט פֿיל מער, װי תּמיד.
          און דער פֿעטער לוזי, זעט מען, גײט ניט אין ערגעץ, און זײן הנהגה איז:
      ער דאַװנט שפּעט, עסט שפּעט און באַזונדער, און די באָבע גיטל באַדינט אים
     און לאָזט קײן דינסט אים אַפֿילו צום טיש נישט גרײטן.
           אַזױ די טעג אינדערװאָכן, און אַז ער בלײַבט אַמאָל אױך אױף שבת▯
      זעען די קינדער, אַז פֿרײַטיק-צו־נאַכטס און שבת פֿרי בלײַבט ער אין דער
      הײם צום דאַװנען, און איבער אים בלײַבט שױן אױך דער זײדע אין דער הײם▯
      און קינדער הערן, אַז ער דאַװנט אױך אַנדערש. „נוסח ספֿרד””, זאָגט מען▯
     און קינדער זײַנען נײַגעריק און גנבֿענען זיך אונטער, און מיט גרױס ציטערניש,
      װען דער פֿעטער לוזי איז אין צימער ניטאָ, כאַפּן זײ אַ קוק אין זײן סידור
     און זעען, אַז יאָ און ריכטיק: עפּעס איז ער אױך אַנדערש און נישט װי
     אַלע סידורים: די תּפֿילות איבערגעדרײט און נישט װי געװײנלעך אױס▯
      געשטעלט, און אײניקע גאָר אינגאַנצן אומבאַקאַנט.
           און די קינדער װערן געװױר, אַז אָט דעם סידור האָט דער פֿעטער לוזי
      באַקומען בירושה פֿון זײן טאַטן, און זײן טאַטע פֿון אַ זײדן, און אַזױ װײַטער
     און װײַטער, און אַז דער סידור איז שױן אױך פֿון פֿיל שׂרפֿות געראַטעװעט
      געװאָרן, און אַז ער איז אױך אַ סגולה־סידור, און קימפּעטאָרינס, אַז זײ גײען
     שװער צו קינד, לײגט מען אים די אונטער צוקאָפּנס.
           און שבת, בײַ די שבתדיקע טישן, רעדט שױן גאָרנישט דער פֿעטער
      לוזי. קײן „דבֿרי־חול”, זאָגט מען, רעדט ער נישט, און אַלע װײסן שױן, און
▯    מע באַאומרויִקט אים נישט און מע װענדט זיך צו אים מיט גאָרנישט, און
      װען יאָ, איז נאָר מיטן נײטיקסטן, און ער ענטפֿערט אױך קאַרג און שפּאָר־
      װײניק און מיט עטלעכע לשון־קודש־װערטער גאָר בקיצור.

-----------

54                                                               ד ע ר נ ס ת ר
     
אַזױ קומט ער און אַזױ פֿאָרט ער אַװעק, דער פֿעטער לוזי, און נאָך יעדעס
מאָל אַװעקפֿאָרן פֿלעגן די קינדער אַלץ מער פֿון זײער יחוס, פֿון זײערע זײדעס
און עלטער־זײדעס זיך דערװיסן, און פֿון פֿאַרשײדענע שמועסן און געשפּרעכן
פֿון די גרױסע פֿלעגט זײ אַלץ מער ידיעות צוקומען.
     און אָט דערװיסן זײ זיך:
     זײער שטאַם איז אַן אַלטער, נאָך פֿון די „גולי־ספֿרד”,*) פֿון רבנים און
בעלי־שם, און, לסוף — אַז זײער עלטער־זײדע, דער רבֿ ר, יואל, זײער זײדנס
און פֿעטער לוזיס פֿאָטער, איז זײער יונג פֿון דער װעלט געגאַנגען, פֿון
תּעניתים, און ▯אַ▯ די לעצטע יאָרן פֿאַר זײן פּטירה איז ער אױך אַ פּרוש געװען.
דאָס װײַב זײַנס דעמאָלט נאָך אַ בלוט־יוגנט... און דער באָבעס פֿאָטער האָט
דעם זײדן ר, יואל געמוזט צו אַ באַװוּסטן דעמאָלטיקן צדיק צוקלאָגן, און
אױך דער צדיק האָט נישט געהאָלפֿן, און דער זײדע איז אױך אױף װײַטער
און ביזן סוף פֿון זײן לעבן שױן טאַקע אַ פּרוש פֿאַרבליבן.
     גאַנצע טעג פֿלעגט ער דאַװנען און אין די בײַנאַכטן לערנען, און קינדער
האָבן געהערט, װי גרױסע האָבן, זיך איבערנעמענדיק און באַרימענדיק, דער־
צײלט, אַז דער גרױסער מגיד איז אַמאָל אַ זומער אױף דער נאַכט פֿאַרבײַ
דעם זײדנס הױף דורכגעגאַנגען, װי דאָס פֿענצטער איז געװען אָפֿן, און דער
זײדע האָט געלערנט, האָט ער דאָס העמד צעכראַסטעט און אַ זאָג געטאָן:
     — אָט װי אַ ייִד לערנט תּורה לשמה... אַן עבֿירה נאָר, — ▯האָט ער צו־
געגעבן, — װאָס דאָס, װאָס ער קױפֿט זיך אײן פֿאַר זײן תּורה, פֿאַרלירט ער
איבער די תּעניתים...
     און די תּעניתים, — האָט מען װײַטער דערצײלט, און װעגן דעם שױן
פֿאַרשטעלט און בסוד אַ ביסל, — די תּעניתים האָט ער אױף זיך גענומען
פֿאַר די זינד פֿון זײן פֿאָטער, װאָס, װי מע האָט געשמועסט, האָט ער געקערט
צו די שבתי־צבֿי... ער איז אַ שטיק צײַט פֿון זײ פֿאַרפֿירט געװען, און בעת
דער באַװוּסטער אַסיפֿה פֿון די באַװוּסטע רבנים, װאָס מע האָט אין יענער
צײַט אַמאָל געכאַפּט אין אײנער אַ שטאָט בעת אַ יאַריד, װען זײ האָבן זיך
פֿאַרשלאָסן אין אַ שטוב און דאָרט אַרום אַ נאַקעטער נקבֿה, אַרום זײער
מטרוניתאָ געטאַנצט, איז אױך ער, דעם זײדע ר, יואלס פֿאָטער, געװען צװישן
די טענצערס... דערנאָך האָט ער חרטה געהאַט, און נאָך דעם, װי מ▯האָט די
שבתי־צבֿי אין חרם אַרײַנגעלײגט, האָט ער אַ שטיק צײַט געהאַלטן אין אײן
װײנען, טאָג און נאַכט זיך אין האַרצן געשלאָגן, האָט קײן העמד און קײן
מלבושים נישט איבערגעביטן, אַפֿילו אױף שבת, ברױט און װאַסער געגעסן
און אױף דער ערד געשלאָפֿן. דערנאָך איז ער פֿאַרפֿאַלן געװאָרן, און מער
האָט ער זיך שױן אַהײם ניט אומגעקערט, און מ'האָט ניט געװוּסט, װוּהין     ▯
     
*) ױ אַרױסגעטר▯בענע פֿון שפּאַניע.

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                  55

ער איז אַהינגעקומען... אײניקע האָבן געזאָגט, אַז ער▯ ח▯▯ ז▯▯▯▯יק אומ־
געקערט צו די שבתי־צבֿי און זיך אַװעקגעלאָזט קײן סטאַמבול, און אַנדערע —
אַז ער איז אַװעק אָפּריכטן גלות.
     און אָט, פֿאַר זײַנע זינד, האָט עס דער זײדע ר, יואל אױף זיך גענומען
אָפּקומען, און נישט נאָר דער זײדע אַלײן, נאָר אױך דער פֿעטער לחי, האָט
מען געשמועסט, איז ייִנגלװײַז, אַז ער האָט זיך פֿון זײַטיקע און פֿון קרובֿים
דערװוּסט װעגן זײן זײדן, האָט ער זיך דעם זײדנס גורל צום האַרצן גענומען
און געזאָלט אין פֿאָטערס װעג אַװעקגײן, און ס'האָט שױן מיט אים געהאַלטן
שלעכט, און אױך ער איז פֿון תּעניתים שױן קראַנק געװען. אָבער אַזױ װי
ער איז געװען זײער יונג, האָבן אים די קרובֿים און אײגענע אײַנגערעדט, און
מע האָט אים קײן װעלעדניק געבראַכט. און אַז דער פֿעטער לוזי איז פֿאַרן
װעלעדניקער געקומען, האָט יענער אױף אים אָנגעשריגן און אין אַ גרױס
ירגזון אַ זאָג געטאָן:                                                    ▯
     — האַ! װאָס מײנט ער, דער יונגערמאַן? ער װעט זײן זײדן מיט די
תּעניתים פֿיל גרינגער מאַכן? אַלײן אַ הורג־נפֿש, אַ זון אַ הורג־נפֿש און
אױך אַן אײניקל אַ הורג־נפֿש... װאָס מײנט ער, דער יונגערמאַן?
     און דער פֿעטער לוזי האָט זיד געלאָזט איבעררעדן. ער האָט לאַנג גע-
װײנט פֿאַרן װעלעדניקער און דעמאָלט אױך פֿאַרשטאַנען, אַז נישט אױף דעם
װעג װעט ער זײן זײדן צו הילף קומען, און פֿון דעמאָלט אָן איז ער שױן קײן
װעלעדניק געפֿאָרן, האָט זיך פֿעסט געהאַלטן און פֿון דער פֿעסטער האַנט זיך
געלאָזט אָנפֿירן.
     די לעצטע צײַט אָבער, — האָט מען װײַטער דערצײלט, — נאָך דעם
װעלעדניקערס פּטירה, פֿילט זיך דער פֿעטער לוזי עפּעס עלנט, ער פֿאָרט אַרום
פֿון „הױף” צו „הױף”, זוכט און קאָן זיך ניט צוקלײַבן, און ער איז מרה־
שחורהדיק תּמיד; ער קער זיך דערום װײניק אָן מיט מענטשן, האָט מיט
קײנעם קײן מגע־משׂא, און די אײנציקע נגיעה מיט מענטשן, װאָס ער האָט
יאָ, איז װאָס פֿון צײַט צו צײַט כאַפּט ער זיך צום זײדן צוגאַסט אַראָפּ. און
אַמאָל, װען ער קומט צום זײדן נישט לאַנג, פֿאָרט דער זײדע צו אים צוגאַסט.
                                         ▼
                                                               

▯
     און אָט, פֿון אָט די באַזוכן דעם פֿעטער לוזיס, טוט בײַ די קינדער אױף
שטענדיק זײן געשטאַלט פֿאַרבלײַבן, און זײ פֿאַ▯רגעדענקען אים: —
     אַ מענטש העכער מיטלװוּקס, מיט גראָװלעכע אױגן, װאָס קוקן נישט
גלײַך, נאָר איבער קעפּ אַריבער... אָנגעטאָן איז ער תּמיד אין אַ גלאַנציק־
לאַסטיקענער קאַפּאָטע אינדערװאָכן און אין אַ זײַדענער אום שבת... האַלט
זיך גלײַך, און אַז ער גײט, דאַכט זיך, אַז אַלע מוזן אים דעם װעג אָפּטרעטן...
רעדט װײניק, און מערסטנטײלס זעט מען אים זיצן אין טלית, און װען ניט

-----------

                                       ▯
56                                                               ד ע ר נ ס ת ר

אין טלית, איז מיט די הענט אין די צװײ הינטערשטע קעשענעס פֿון זײן
קאַפּאָטע פֿאַרשטעקט, שפּאַנט אַ פֿאַרטראַכטער איבערן צימער אַרום, שטעלט
זיך אָפֿט אָפּ און בלײַבט אױך שטײן פֿאַרטראַכט, און אַ טבֿע האָט ער בעתן
טראַכטן: מיט זײַנעם אַ טײט־פֿינגער איבער דער ברעם פֿון זײן רעכטן אױג
הין־און־צוריק צו פֿירן און די האָר צוצובאַרשטן.
                                         
▯
     
אײנמאָל, אין אײנעם אַ גאַנצפֿרי, שױן הײסן, אָבֿ־חודשדיקן פֿרי־
מאָרגן, איז משה מאַשבער, װי נאָר ער איז אױפֿגעשטאַנען פֿון געלעגער, זיך
אָנגעטאָן און געװאַשן, אַזױ איז ער גלײַך אַרײַנגעגאַנגען אין שמאָלבלעך־
לענגלעכן קאָרידאָר, ▯ווּ די שראַגע פֿון די מלבושים איז געשטאַנען. ער האָט
אױף זיך זײן זומערדיקן אױבער־מאַנטל גענומען און זײן שירעם פֿון װינקל,
און קײנעם פֿון די נאָך שלאָפֿנדיקע בני־בית, און אַפֿילו זײן װײַב גיטלען,
גאָרניט זאָגנדיק, איז ער, פֿאַרן דאַװנען און פֿאַרן טײ־טרינקען, אַרױס פֿון
זײן הױז און צום בית־עולם, װאָס געפֿינט זיך שטאַרק װײַט, אַזש אין צװײטן
עק שטאָט, זיך אַװעקגעלאָזט.                  ▯
     װי ער איז פֿון זײן ▯הױף אַרױס, אַזױ איז ער באַלד דורכגעגאַ▯ען די
ברײט פֿון זײן נאָך־פֿאַרשלאָפֿענער גאַס, װאָס איז בשכנות געװען מיט די
ניט־ייִדישע, מיט יענע, װאָס מיט די פֿאַררוקטע סעדער און מיט די הױך־
הילכנדיקע פּאַרקנס, און דאַן איז ער אױף דער בריק, װאָס פֿאַראײניקט בײדע
שטאָט־טײלן, די אין דער הײך און אין דער נידער ליגנדיקע, אַרױס.
     דער בריק איבערן טײַך — אַ לאַנגער און אונטער פֿערדן־טלאָ האָט מיט
געהילץ און מיט ברוק־פּוסטקײט געהילכט. אינמיטן בריק — אַ ברײטער
װעג פֿאַר פֿערד־און־װאָגן, און פֿון בײדע זײַטן בײַ די פּאָרענטשעס — שמאָלע
װעגן פֿאַר צופֿוסגײער.
     אױפֿן בריק אַרױפֿקומענדיק, האָט משה געזען, װי אײן ברעג טײַך איז
נאָך געלעגן טונקל אין דרעמלענדיקן נישט־שורשענדיקן טשערעט, דער צװײ־
טער — באַזונט שױן, און אױפֿן טײַך אַלײן האָט ז▯י לעצטע טײַך־קילקײט אױף
דער װאַסער־אױבערפֿלאַך זיך געדעמפֿט און גערױכלט.
     נאָכן בריק איז ער אַרױפֿגעקומען מיט אַ משו▯ע־אַרױפֿליגנדיקער גאַס
אין דעם אײבערשטן שטאָט־טײל, דאָרט, װוּ ס'געפֿינען זיך די מערסטע
און די רײַכסטע קראָמען און קלײטן, און װוּ די קראָמען און די געשעפֿטן
זײַנען נאָך צו געװען, די טירן און לאָדן מיט שלעסער און מיט קװער־איבער־
געפֿלאָכטענע קײטן געשלאָסן, און נאָר אױף אַ זוניקער זײט אײנער זײַנען
בײַ אײניקע קלײטן, פֿאַר די טרעפּ און אױף די טרעפּ, שױן בינטלעך פֿרי־
מאָרגנדיקע באַלמעלאָכעס געשטאַנען און געזעסן, האַלב נאָך פֿאַרשלאָפֿן, אין

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 57

זײערע פֿאַך־קױטיקע קלײדער און מיט זעקלעך געצײַג, און געװאַרט אױף
באַשעפֿטיקונג, אױף פֿאַרדינסט און אַז עמעצער זאָל זײ קומען אױפֿן טאָג
דינגען.                               ▯
     פֿון דאָרט, פֿון דעם צענטער־שטאָט, האָט ער זיך אױף דער לענגסטער
שטאָט־גאַס אַראָפּגעלאָזט, װוּ, אױף װיפֿל ס'איז מיטן אױג געװען צו זען,
זײַנען אַלע לאָדן פֿון די אײן־ און צװײ־שטאָקיקע הײַזער פֿון בײדע זײַטן נאָך
פֿאַרמאַכט געװען, אַלע אײַנװױנער נאָך געשלאָפֿן, און נאָר װען־ניט־װען
האָט אַן אײנצלנע פֿאַרפֿריטע באַלעבאָסטע מיט אַ קױשל די גאַס דורכ־ ▯
געשניטן, אין אַ זײַטיק געסל אַרײַן און אין מאַרק אַװעקגעאײלט; אױך אַן
אײנציקער באַלעבאָס אַמאָל איז מיט טלית־און־תּפֿילין אונטערן אָרעם, פֿון
שול קומענדיק גאַנצפֿרי שױן אַן אָפּגעדאַװנטער, אײַלנדיק און אױף גיך,
צוריק און צוליב געשעפֿט, אַהײם איצט געלאָפֿן.
     די גאַס אינגאַנצן אָבער נאָך לײדיק. פֿון װײַט־װײַט נאָר, אַזש פֿון דעם
אונטערשטן טײל גאַס, האָט זיך אױף אַ לײדיק־שלעפֿעריקן פֿאַעטאָן באַװיזן
אַרױף פֿאָרנדיק אַן אײנגעהאָרבעטער פֿורמאַן, אױף דער קעלניע דרעמלענדיק
און דעם קאָפּ פֿאַרלירנדיק.
     װאָס װײַטער אָבער משה איז אַזױ געגאַנגען, האָט די גאַס שױן צו
ביסלעך און פּאַמעלעך װי אױפֿװאַכן גענומען: פֿאַרשלאָפֿענע װײַבער, מענער,
דינסטמײדלעך און קינדער זײַנען פֿון די בעטן נאָר־װאָס אַרױס די לאָדן
עפֿענען, און אין די הײַזער האָט שױן ▯רודערן גענומען ,און פֿון די הױפֿן און
פֿון די טױער־פֿאָרטקעס האָט שױן מיט געשטעלטע סאַמאָװאַרן, מיט קױלן־
רױך און מיט סמאַלינע געטשאַדעט.
     דעמאָלט האָט זיך משהן די גאַס אױסגעלאָזט, אַ שטיק פֿרײ פֿעלד מיט
נאָר אַ שאָסײ־װעג אין דער מיט, אָן הײַזער און אָן ישוב בײַ די זײַטן, האָט
זיך אים באַװיזן, און פֿון דאָרט אױס האָט מען שױן אױך די װײַטלעכע אײזנ־
באַן־ליניע, װאָס טײלט אָפּ די שטאָט פֿון אױסער שטאָט, געקאָנט אָמען:
פֿון בײדע זײַטן ליניע זײַנען אין אלכסון גענײגט, אײנער רעכטס און אײנער
לינקס, צװײ װײס און שװאַרץ געשטרײפֿטע שלאָגבײמער געשטאַנען. און אָט
אַהין האָט איצט משה זײן אױג געװענדט, אַהין זײן װעג אָנגעריכט.
     צוגעקומען און איבערגעשניטן די ליניע, האָט זיך דער װעג אים צעטײלט
אױף צװײ: אײנער — אַ װײס־ברוקירטער און געשאָסײטער — חאָט זיך צו
די פֿאָרשטאָט־ישובים און דאַן צום האָריזאָנט און צו װײַטע מרחקים געצױגן,
און דער צװײטער — אַן אַראָפּנידערנדיקער, נישט געברוקירט און נישט
שאָסײט, האָט צו אַ נידעריק-געמױערטן, רױט־ציגלדיקן און נישט גע־
טינקעװעטן פּאַרקן געפֿירט. און משה האָט זיך אױפֿן צװײטן געלאָזט.
     און אָט, װי ער איז אַזױ מיט דער לענג פֿון אָט דעם פּאַרקן אַ שטיק װעג
אָפּגעגאַנגען און היפּשע עטלעכע מינוט בײַ זײן זײט זיך געהאַלטן, אַזױ איז

-----------

58                                                               ד ע ר נ ס ת ר

ער פּונקט אין דער מיט זײַנער צום בית־עולם־טױער צוגעקומען, און דורך
דאָרט, דורכן הױך־געמױערטן און פֿינצטערלעכן אוהל, אױפֿן „פֿעלד” אַרױפ־
געקומען.
     ס'איז, װי געזאָגט, נאָך זײער פֿרי געװען. דער בית־עולם מיט די פֿיל־
און ענג־באַלײגטע קבֿרים, װעלכע זײַנען דאָס רובֿ מיט נוס־בײמלעך פֿון אַ
מענטשן־הײך די גרײס פֿאַרשטעלט, אױך מיט אײנצלנע הױכע לינדן־בײמער,
צעװאָרפֿענע, מיט פֿיל קראָען־נעסטן באַ▯צטע, איז נאָך אונטן אין האַלב־טונקל
אַון אין גראָזיקער שאָטנדיקײט געלעגן, אױבן, אָבער, שױן צו פֿרימאָרגן,
צו זומער און צו טאָג אױפֿגעװאַכט און צעעפֿנט.
     משה איז דורכן קיל־פֿינצטערלעכן אוהל דורכגעגאַנגען, דורך די צװײ
אָן־טירנדיקע עפֿענונגען, דער אַרײַנגאַנג דעם אַרױסגאַנג קעגנאיבער, װוּ
אױף אײנער אַ מזוזה־זײט פֿון אַרױסגאַנג האָט ער דערזען אױפֿגעהאַנגען אַ
„צידוק־הדין”־טאָװל, מיט גרױסע סידור־אותיות געשריבן.    ▯
     ס'האָט אים גלײַך נאָכן אוהל אַ פֿרײַער נאָך נישט קײן פֿאַרנומענער
פּלאַץ באַגעגנט, און אױף יענעם פּלאַץ און פֿון די הױכע, מיט זון באַשײַנטע
בײמער אַראָפּ — אַן אױפֿגעריסן־גרילצנדיק געשרײ פֿון קראָען און קראָעשן
פּלאָנטער אַנטקעגן דער װאַרעמענדיקער זון דער פֿרימאָרגנדיקער.
     דעם פּלאַץ דורכגעגאַנגען, איז ער אױף אַ סטעזשקע אַרױף, און מיטאַמאָל
האָט ער רעכטס פֿון זײן װעג דערזען דעם באַװוּסטן צדיקס מױערל, און
ס'האָט אים אין האַרצן אַ קיל געטאָן.
     דאָס מױערל האָט אַרױסגעקוקט פֿון דער גרױסער מאַסע מצבֿות, װאָס
אַרום דעם, מיט די טױבע אָנפֿענצטערדיקע װענט און מיטן רױטן בלעכענעם
דעכל, װי אַ שװעמל פֿון גראָז, און משה אױף אַ זײַטיק סטעזשקעלע אַהין
אָפּקערעװענדיק, איז, נאָך אײניקע מינוט גײן דערױף, לסוף צו דער אַלטער
און קרומלעכער מױערל־טיר צוגעקומען.
     די טיר איז קרומלעך אױף די זאַװיעסעס געהאַנגען און פֿון איר עפֿענונג,
פֿון אַ קרומלעכן שפּאַלט, האָט אױף משהן מיט סקלעפּ און מיט אײנזאַמקײט
אַ װײ געטאָן.
     ער האָט לאַנג זיך ניט געזאַמט פֿאַר דער טיר, האָט באַלד זײן שירעם
בײַ אַ װאַנט־זײט אַװעקגעשטעלט און אין דרױסן געלאָזט, און אַלײן די האַנט
צו דער קליאַמקע אױסגעשטרעקט, זי אָנגענומען און די טיר געעפֿנט.      ▯
     פֿון ליכטיקן דרױסן געקומען און אין די אױגן נאָך פֿיל שײן האָבנדיק,
האָט דאָך משה אינעם מױערל־פֿינצטערניש גלײַך דערזען, װי פֿון װאַנט צו
װאַנט זײַנען דראָטן איבערגעצױגן, און אױף די דראָטן זײַנען פּלאָשקעלעך
געהאַנגען, — פֿאַרשװאַרצט און פֿאַרטשאַדעט, פֿאָררױכערט און קױם דאָס
גלאָז אַרױסצוזען — מערסטנטײלס אױסגעלאָשענע אָדער נאָך נישט אָנ־

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                  59

געצונדענע, און נאָר אײניקע פֿון זײ האָבן געברענט, שװאַך דעם אַרום באַ־
לױכטן און מיט בױמל און קלײנע ▯קנײטלעך געקנאַקט און געצאַנקט.
     באַלד האָט זיך פֿון אַ זײט פֿונעם מױערל, פֿון אַ באַנק, װאָס בײַ אַ װאַנט,
באַװיזן אַ קלאָר נישט אָנזעעװדיק געשטאַלט און דעם אַרײַנקומענדיקן משהן
װי אַנטקעגן געלאָפֿן.
     דאָס איז געװען ליבער־מאיר דער מױערל־שמש, יענער, װאָס שטענדיקט
אױפֿן פֿעלד, סײַ זומער, סײַ װינטער, און װאָס פֿון פֿרי ביז נאַכט קאָן מען
אים נאָר טרעפֿן אין מױערל; יענער, װאָס גאַנצפֿרי זעט מען אים לױפֿן
אַהין, און פֿאַרנאַכט — אַן אײַלנדיקן צוריק פֿון דאָרט; תּמיד מיטן ספֿר
אונטער דער האַנט, אַ גראָבלעך־נידעריטשקער, מיט אַ ברױנלעך־שװאַרץ
סריס־פּנים, אָן שום האָר אױף די באַקן און נאָר מיט אַ פּאָר גרױ־געצײלטע
האָר בײַ דער גאָמבע אױף (װען ער האָט צײַט) זײ אין מױל צו בײַסן. אַ קורצ־
זיכטיקער, די בריל איז אים תּמיד אױף דער שפּיץ נאָז, און מיט גרױ־
קאָלירטע, שטענדיק אַרױסקוקנדיקע און צו דער פֿינצטערניש, װי אַ סאָװע,
געװענדטע אױגן, קוקט ער אַריבער און אַרױס פֿון זײ. זײן קאַפּאָטע פֿון
בױמל פֿאַרפּאַפּט און פֿאַ▯רטריקנט־גלאַנציק, און תּמיד איז זי אין עטלעכע
פֿאַכן מיטן גאַרטל פֿאַרגאַרטלט, און די צװײ פֿראַנדזן־עקן הענגען אים פֿון
פֿאַר די לענדן אַראָפּ.
     און אָט װי משה האָט זיך דאָ נאָר באַװיזן, אַזױ ▯האָט זיך באַלד ליבער־
מאיר אױפֿגעהױבן פֿון זײן באַנק, װאָס בי▯ אײנער אַ װאַנט, ער ▯האָט זײן
ספֿר אַװעקגעלײגט, יענעם, װאָס ער קוקט אין אים אַרײַן, לערנט אין אים
באַשטענדיק, װען ער האָט קײן אַרבעט ניט, װען אױפֿן בית־עולם קומט
קײנער, קײן יאָרצײַט און קײן קבֿר־אָבֿות־לײט, און ער האָט נישט פֿאַר װעמען
קײן קװיטלעך צו שרײַבן און קײן לעמפּלעך אָנצוצינדן.
     איצט אָבער, אַז ער האָט משהן דערזען און אים דערקענט (װײל געקענט
האָט ער אַלעמען אין שטאָט), איז ער גלײַך, אַפֿילו נישט פֿרעגנדיק בײַ משהן,
צו די דראָטן צוגעגאַנגען, ער האָט אױף גיך בײַ אײנעם אַ לעמפּעלע זיך
גענומען פּאָרען, פֿון אַ פֿלאַש אַהין בױמל אָנגעגאָסן, און קורצזיכטיק, פֿון
אײַלעניש, איבערגעגאָסן, און מיט די הענט גװאַדזשענדיק און אױף אַ נישט־
געשיקטן שמש־אופֿן דאָס קנײטל פֿאַרריכטנדיק, ▯האָט ער עס אױך אָנגעצונדן
דערנאָך.
     משה דערװײל — בעת ליבער־מאיר האָט בײַם לעמבעלע געטאָן — האָט
אױף דער ערד און אױפֿן צדיקס קבֿר געקוקט, װי אױך ער, דער קבֿר, איז
פֿעט—פֿאַרפּאַפּט און פֿאַרטריקנט־גלאַנציק, זײַנע ברעטלעך שױן צעפֿאָרן, און
פֿון פֿיל יאָרן אָנגערוקטע קװיטלעך אַהין קוקן פֿון זײַנע שפּאַלטן אַרױס.
     דערנאָך האָט ער פֿון קעשענע אַ תּהילימל אַרױסגענומען, און אָפּטרעטנ־
דיק, אױף װיפֿל דער דרך-ארץ פֿאָדערט, האָט ער זיך פֿאַרן קבֿר געשטעלט,

-----------

                                                                                  ▯
 

60                                                             ד ע ר נ ס ת ר
 
און נאָך דעם, װי ליבער־מאיר האָט דאָס לעמפּעלע שױן אָנגעצונדן און צוריק
 צו דער װאַנט און צו זײן ספֿד זיך אומגעקערט, האָט ער גענומען זאָגן.
      ער האָט לאַנג און װאַרעם תּהילים געזאָגט, משה, און װאָס מער ער האָט
 געזאָגט, אַלץ מער האָט ער זיך צעװאַרעמט, און װערטער האָבן אים פֿון מױל
געשטראָמט, — יענע װערטער, װאָס דערמאָנען אין מענטשנס זינד און
שװאַכקײט און אין זײן נישטיקן און קומען־מװנדיקן סוף:
          כי עװנותי עברו ראשי כמשא כבד יכבדו ממני...
          הנה טפֿחות נתת ימי וחלדי כאין נגדך...
          אַך הבל כּל אדם נצב סלה▯..*)
     און באַלד האָט ער שױן דאָס גאַנצע אַרומיקע פֿאַרגעסן. ער האָט זיך
מיט די װערטער צונױפֿגעגאָסן, און דער שטראָם האָט אים געטראָגן, און
טרױער און גלײביקײט האָבן זיך געשטאַרקט אין אים, מער טרױער, װי
גלױבן... און טרערן האָבן זיך אים געגאָסן, און אַזױ לאַנג און אַזױ װײַט איז
▯ר פֿאַרכאַפּט געװען פֿון געװײן, אַז ער האָט שױן אױף אַ קול געװײנט, און,
פֿון מענערישער קראַפֿט געבראָכן, געכליפּעט.
     ליבער־מאיר איז די גאַנצע צײַט, װען משה האָט געזאָגט, װי תּמיד ער
איז געװױנט געװען אױף די זאָגנדיקע און אױף די בעטנדיקע ניט צו קוקן,
אױך איצט בײַ אַ זײט געשטאַנען און, אין ספֿר אַרײַנקוקנדיק, פֿאַרטאָן געװען.
אָבער אַז משה האָט געענדיקט, אַז זײן קול איז אײַנגעשטילט געװאָרן, און
ליבער־מאיר האָט דאָס דערפֿילט, האָט ער װידער דעמאָלט זײן ספֿר אױפֿן
באַנק אַװעקגעלײגט, און ערשט דעמאָלט צום פֿון געװײן־שױן־באַרוטן משהן
צוגעגאַנגען, און פּאַמעלעך און מיט אָפּשײַ צו אים צוטרעטנדיק, בײַ אים
אױף דער סיבה פֿון זײן איצטיקן אױפֿן-„פֿעלד”־קומען געפֿרעגט.
     — אַזױ▯ אַזױ, זיך אַ שטיקל „אָרט” קױפֿן, — האָט ער, נ▯עדיק, װי
תּמיד בעת ער שטײט פֿאַר אַ נגיד און ער טוט יענעמס אַלע װערטער באַ־
װוּנדערן, משהס ענטפֿער איצט איבערגעחזרט.                                ▯
     — יאָ, — האָט משח געזאָגט.
     משה האָט נאָך גערעדט מיט אַ פֿאַרטריקנטן און הײזעריקן האַלדז פֿון
געװײן. ער איז אױף אַ קורצן שמועס נאָך מיט ליבער־מאירן ▯אין מױערל
פֿאַרבליבן. די האָבן װעגן בית־עולם־זאַכן געשמועסט, און אױך (װײל ער
האָט ליבער־מאירן זעלטן־װען געזען) האָט אים איצט משה אױסגעפֿרעגט,
װי ס'גײט אים און װי זײַנע פּאַרדינסטן זײַנען.
     ער האָט דערנאָך אױך אױף אַ מילד־נגידישן און נישט־פֿאַרשעמענדיקן
▯ױ▯ ▯▯ו▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ו▯▯▯▯ג▯ מ▯▯▯▯▯▯▯▯▯ן ▯▯▯ ▯▯ ▯▯▯
                                                 ▯

ני▯טיק קעגן דיר▯ לױטער חבל איז דער גאַנצער מ  . אַזױ איז עס באַשטענױק.
                                                       


















▯

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   61

אופֿן ליבער־מאירן פֿאַרן לעמפּעלע אָנצינדן באַלױנט, און ליבער-מאיר האָט
אַ פּאָר היפּש־װערטיקע מטבעות, װאָס פֿון אַנדערע און פֿון אָרעמע באַזוכער
איז ער ניט געװױנט געװען צו קריגן, אין דער האַנט דערפֿילט. ער איז,
זעט אױס, קאָנטעט געװען זײער: ער האָט מיט זײַנע גרױ־אַרױפֿקוקנדיקע,
קורצזיבטיקע אױגן איבער דער בריל אַריבער אױף משהן געקוקט, עפּעס
שטיל געמורמלט און אױף אַ שטאַמל־לשון און אױף אַ שעמענדיקן שמש-אופֿן
אים אָפּגעדאַנקט, משהן.
     און שױן: מער האָט משה אין מױערל נישט געהאַט צו טאָן. ער האָט
פֿאַרן אַרױסגײן נאָר אַ װײַלע נאָך אױף די װענט און אױפֿן קבֿר געקוקט, און
דאַן, מיטן פּנים צום קבֿר און מיטן רוקן צו דער טיר זיך שטעלנדיק, איז
ער װידער, װי דער דרך־ארץ פֿאָדערט, אַזױ צו דער טיר צוגעקומען, זי
אױפֿגעעפֿנט און אַרױסגעגאַנגען.
     נישט פֿון אוהל און נישט צום שטאָט-אַרױסגײן אָבער האָט זיך איצט
משה געלאָזט, נײן; אַז ער איז אױפֿן פֿרײען, נישט־פֿאַרנומענעם פּלאַץ, װאָס
פֿאַרן אוהל, געקומען, האָט ער אין אַ זײט פֿאַרקערעװעט, רעכטס פֿון אוהל,
װוּ בײַ אַ זײט פֿון פּאַרקן, אין פֿרונט און אַרײַנגעבױט אין אים, אין דעם
משגיחס שטיבל געשטאַנען, מיט די קלײנע פֿענצטערלעך און מיט דער טיר
פֿון פֿאָרהײזל אין פֿעלד אַרױסגעעפֿנט.
     דעם משגיחס הײַזל — װי אַלע אַזױנע ענלעכע בית־הקברות־הײַזלעך,
האָט מיטן אָרעמלעבן אױסזען דערמאָנט אין אַ קרעטשמע, װאָס אין אַ מיט
שליאַך אָן אַ זײט פֿון אַ ישוב. אַ פּאָר פֿרי־אױפֿגעשטאַנענע און פֿאַרשעמטע
קינדער האָבן זיך געשפּילט פֿאַר דער טיר, מיט דאָרפֿיש־אַראָפּגעלאָזטע אױגן,
װאָס היטן זיך מיט אַ פֿרעמד־אָנגעקומענעם מענטשנס בליק צו באַגעגענען.
אַן אײנציקע ציג האָט זיך נישט װײַט אױפֿן פֿעלד▯גראָז געפּאַשעט. זי איז
מיט אַ שטריק צו אַ נײַער, נאָך נישט געשטעלטער, הילצערנער צאַם אָן
אותיות צוגעבונדן געשטאַנען, און פֿאַרן פֿאָרהײזל, פֿאַר דער אַרײַנגאַנג־טיר
האָבן זיך, װי תּמיד פֿאַר אַזױנע הײַזלעך, קיך-געשיר, שטוב־בלים און בעט-
געװאַנט געטריקנט און געלופֿטערט.
     משה איז דורכן פֿאָרהײזל דורכגעגאַנגען, װוּ ס'האָט מיט לײדיקע עמער,
מיט פֿאַרדומפּענער פֿאַס און װאַסער געשמעקט, און אַז ער האָט די טיר גע־
עפֿנט און אין שטיב▯▯ אַרײַנגעקומען, האָט ער אַריבער אַ האַלבן מנין ייִדן
פֿאַרזאַמלטע, און, װי ס'װײַזט אױס, פֿון פֿריִער אָפּגערעדט געװען, אױף אים
שױן װאַרטנדיק געטראָפֿן.
     דאָס זײַנען געװען: ערשטנס, הירשל ליװער, דער משגיח אַלײן. אַ
פֿופֿציק־יאָריקער, מיטלװוּקסיק־ברײטלעכער פּאַרשױן מיט פֿון טאַבאַק פֿאַר־
געלטע האָר בײַ דער גאָמבע־באָרד, און די איבעריקע האָר היפּש שױן
װײַסלעך. די קאַפּאָטע בײַ אים, בײַ די קנעפּ פֿון פֿאָרנט און בײַם פֿאַרשפּיליען,

-----------

 62                                                               ד ע ר נ ס ת ר

, פֿאַרשמאָלצעװעט, אָבער ניט פֿון פֿאַרשפּיליען און נישט פֿון צו אָפֿט זיך פּאָרען
 בײַ דער קאַפּאָטע, נאָר פֿון הױכלעכן בױך, האָט זיך געדאַכט,▯ און װי פֿון
 בױך־שמאַלץ פֿאַרשמאָלצן. אַ שטאַרק־באַרוטער, מיט אַ כיטרע־בורשטינענעם
 בליק פֿון אונטער אָפּלאַכנדיקע אױגן אַרױס. אַ שטאָט־מענטש און אַ בעל־דעה
 אין שטאָט. און די עובֿדה זײַנע איז געװען — פֿאַר זיך און פֿאַרן בית־עולם
 (פֿאַר זיך אױף לעבן, און פֿאַר דעם בית־עולם װאָס מע דאַרף אױף צו קױפֿן
                                                                 
▯
 און צו פֿאַרריכטן) פֿון טױט און פֿון לעבעדיק, פֿון אָרעם און פֿון רײַך
 צו רײַסן.
      ער האָט אױפֿן בית־הקברות געװױנט און „קבֿרות־מאַן” געהײסן, אָבער
 בײַ קבֿורות האָט מען אים, אױסער בײַ אָנגעזעענע און רײַכע, זעלטן-װען
 געזען. דערפֿאַר אָבער האָט ער דעם טױטן קאָנטע־בוך געפֿירט, און יעדעס
 פּיצעלע אױפֿן „פֿעלד” איז אים אײגן געװען, קײן מינדסט ערטעלע פֿון אים
 פֿאַרהױלן, און דערום, װען קבֿר־אָבֿות־צײַט, אַז אַן אָרעמאַן, אַן אָרעמער באַל־
 מעלאָכע, פֿלעגט זיך צו אים װענדן:
      — ר, ▯הירשל, כ'קאָן מײן טאַטן ניט געפֿינען, זאָגט מיר, כ'בעט אײַך,
 װוּ ליגט ער?
      — לעבן אַ פֿערציקער ליגט ער, — פֿלעגט הירשל ענטפֿערן, און מ'האָט
 דעם ענטפֿער פֿאַרשטאַנען, און ער האָט טאַקע באַלד געהאָלפֿן דעם טאַטן צו
 געפֿינען, און איז אױך אַלײן געהאָלפֿן געװאָרן.
      דאָס איז הירשל.
      ס'האָט אױך געװאַרט איציקל טשיטשבאַבע, — אַ חבֿר־קדישה־גבאי.
 אַ מענטשעלע אַ פֿאַרזעעניש. נישט אַזױ מיטן קערפּער באַלײדיקט, ▯ױ מיטן
 פּיצל פּנימל, װי אַ פֿײַג אַן אײַנגעשרומפּנס, מיט װײניק הערלעך אױף דעם
 און מיט צװײ שמאָלע אײגעלעך, װי שפּעלטעלעך, און אױך מיטן דין קעלעכל,
װי בײַ אַן ערשט־געבױרן קעצל.                                      ▯
      ער איז שטאַרק פֿרום, איציקל, און פֿון גרױס פֿרומקײט קװיקט ער זיך
אָפֿט און זופּט לופֿט, װי יושקע. אַלײן רעדט ער נישט און זאָגט קײנמאָל
גאָרנישט, נאָר אַז אַנדערע שמועסן, שטײט ער בײַ אַ זײט און האַלט עמעצן
אונטער. ער טראָגט אַ היטל מיט אַ שטאַרק־ברײטן דעניק, אַ האַלב־שבתדיקע
קאַפּאָטע תּמיד, און צוליב דער בכּבֿודיקער שטעלע און פּרנסה — פֿון גאַנצ־
 פֿרי שױן אין גאַרטל.
      ס'האָבן אױך געװאַרט עטלעכע נושאי־מיטה ייִדן, מיט שטאַרק־לאַנגע, ביז
 דער ערד אַראָפּ, קאַפּאָטעס, אין קורץ געכאָליעװעטע, נישט געשמירטע שטיװל,
שװײַגנדיקע, פֿאַרגליװערטע און האַלבע גולמס — פֿון פֿיל טױטן זיך אָנזען
און פֿון ▯אָרען זיך מיט טױטע. אױך אַ פּאָר גרעבער־ייִדן, יענע, װאָס מע
זעט זײ אָפֿט אין פֿעלד פֿון אַ נישט־דערגראָבענער גרוב מיט די קעפּ אַרױס־
שטעקן, כּמעט זקנים שױן, װאָס האָבן זיך אױפֿן פֿעלד און בײַם קבֿרים־גראָבן
                                                                                     





▯

-----------

ד ▯ מ ש ▯ ה ה מ אַ ש ב ע ו▯                                                   63

געעלטערט, אָבער מיט געזונטע פּלײצעס נאָך, ברײטע און האַמעטנע —
אײנער אין אַ זשילעט אָן אַרבל, און דער צװײטער מיט אַ װינטערדיק װאַטאָװע
לײבל אױף די אַקסל אַרױפֿגעװאָרפֿן.
     אָט די אַלע האָבן, װי געזאָגט, װי װײַזט אױס, שױן פֿון פֿריִער אָפּגערעדט
געװען, געװאַרט אױף משהן און איצט, אַז ער איז אין שטיבל אַרײַן, זײַנען
די שױן גרײט געשטאַנען אַלע: הירשל מיטן פֿעלד-בוך אין האַנט, און אַלע
איבעריקע, אַז זײ האָבן משהן אױף דער שװעל דערזען, האָבן געטאָן דאָס
זעלבע, װאָס הירשל האָט געטאָן, אים דערזעענדיק: אַלע האָבן די פּנימער
צו דער טיר אױסגעדרײט; און נאָכדעם ,▯ױ מע האָט צוליבן כּבֿוד פֿון
משהן, אײניקע מינוט נאָך אין שטוב און בײַ אַן איבערגעכאַפּטן שמועס זיך
▯פֿאַרהאַלטן, האָט הירשל „קומט, ייִדן”, אַ זאָג געטאָן, און אַלע האָבן זיך צו
דער טיר געלאָזט און צוזאַמען מיט משהן צוריק אין „פֿעלד” אַרױס.
     באַלד האָט דאָס גאַנצע פֿעלד און אױך די הױכע אײנציקע לינדן-בײמער,
יענע, װאָס מיט די פֿיל קראָ-נעסטן באַזעצט, אַ בינטל ייִדן צוזאַמען זיך
האַלטנדיקע און אײנס לעבן אַנדערע שפּאַנען, געזען: הירשל ליװער מיט משהן
בראש, און הינטער זײ די איבעריקע, נישט װײַט אָפּגעטראָטן.
     הירשל, דעם בוך האַלטנדיק, האָט איצט אױסגעזען, װי אַ סוחר, װאָס
איז אַרױס מיט אַ קונה אױף זײן סחורה־לאַגער־פּלאַץ, און טוט אים באַװײַזן,
װאָס ער פֿאַרמאָגט, און װאָס ער װיל אים פֿאַרהאַנדלען.  יעדעס װינקעלע
אױפֿן בית־עולם איז דאָך הירשלען באַקאַנט, יעדעס מינדסט ערטעלע באַװוּסט,
װוּ װער ס▯ליגט, װוּ װאָס פֿאַר אַן אָרט איז מער חשובֿ, און װוּ װאָס פֿאַר
אַ חשובֿ ס'װאָלט געװאָלט ליגן...
     „און אָט, — האָט ער איצט משהן פֿון אָרט צו אָרט געפֿירט און אים
געװיזן, — און דאָ איז, װי ער זעט, שױן פֿאַרנומען, און דאָרט שױן פֿאַרקױפֿט,
און נאָר אײניקע ערטער, געצײלטע און לעבן גאָר גרױסע לײט, זײַנען אים
נאָך פֿאַרבליבן, װאָס ניט פֿאַר אַבי-װעמען האַלט ער זײ, און ניט יעדער,
אַפֿילו פֿאַר גרױס געלט, קאָן זײ קריגן, און זאָל ער, משה, אַלײן זען, װאָרעם
צו רעדן איז דאָך ניט שײך, און זאָל ער זיך, װוּ און װאָס אים געפֿעלט,
זיך אױסקלײַבן לפֿי־כבודו”...
     — אַװדאי, אַװדאי לפֿי־כבודו, — איז איציקל טשיטשבאַבע דאָ פֿון
אַ זײט אױסגעװאַקסן מיטן ברײטן היטל-דעניק, מיטן פּיצל פּנימל און מיטן
קעצל־קולכל, הירשלען אונטערהאַלטנדיק און װי אױך משהן צופּסקענדיק.
     — יאָ, יאָ, — האָבן אױך די גולם־שמשׂים נאָכגעזאָגט און אױך די פּאָר
קבֿרים-גרעבער — אױף זײער אופֿן גראָבלעך.
     שפּעטער אַ ביסל האָט מען געקאָנט זען, װי אױף אײנעם אַן אָרט האָט
זיך דאָס פֿריִערדיקע ייִדן־בינטל שױן לענגער פֿאַרהאַלטן און אױף אַ היפּש
שטיקל צײַט אױך דאָרט פֿאַרבליבן.

-----------

  ▯
          
84                                                               ד ע ר נ ס ת ר
               
הירשל, האָט מע▯ געזען, האָט, אױף יענעם אָרט שטײענדיק, עפּעס אין
          בוך אַרײַנגעשריבן, און די גרעבער האָט ע▯ אַ באַפֿױל געגעבן, זײ זאָלן דאָס
          אָרט באַלד אָפּגרײזן און אַ סימן אױף „פֿאַרנומען” מאַכן. און די גרעבער
          האָבן טאַקע אַזױ געטאָן און זיך היפּשלעך צײַט געפּאָרעט און פֿון דינע
          ברעטלעך עפּעס אַ דערװײליקע צאַם געמײסטרעװעט.
               משה דערװײל האָט, בעת די גרעבער האָבן זיך בײַ דער צאַם געפּאָרעט,
          אױף דער ערד געקוקט און ▯יך פֿאַרטראַכט, און צוליב חשיבֿות פֿונעם מאָמענט
          פֿאַר משהן, האָבן אים די איבעריקע װי אַלײן געלאָזט און פֿון צו שטערן זיך
          אָפּגעהאַלטן.
               אין יענעם מאָמענט האָט אינעם שטאַרק־צעעפֿנטן און זוניקן חלל פֿון
          פֿרימאָרגן עפּעס אַ יונגע קראָ פֿון אַ הױכן בױם אַ קראַקע געטאָן, און משה
          האָט זיך פֿון פֿאַרטראַכטקײט און פֿון אומגעריכטקײט אױף צוריק אַ דרײ
          אױס געגעבן.
               ער האָט דעם בױם געזוכט און אים ניט געפֿונען, און אָנשטאָט דעם
          בױם האָט ער פּלוצלונג דערזען אױף דער װײַטער אײַזנבאַן־ליניע אַ לאָקאָ־
          מאָטיװ, אַ פּעכקענדיקן און װײסן רױך לאָזנ▯יק, װעלכער האָט אַ לאַנגן און
          שװער־באַלאָדענעם פֿראַכט־צוג נאָך זיך געשלעפּט, מיט אַ לאַנגער רײ אַלצ־
          אײנס רױט־געפֿאַרבטע װאַגאָנעס און מיט שװאַרצע רעדער אין אײן מאָס
▯        לױפֿנדיקע, זיך אײַלנדיקע און װי אױף אײן אָרט שטײענדיקע.
               דער צוג האָט איצט מיט זײן אײגענער מחשבֿה װעגן אָנקומען און פֿאַר־
          גײן געשטימט, אים דערמאָנט... און דער לאָקאָמאָטיװ האָט באַלד טאַקע אָט
          די דערמאָנונג װי באַשטעטיקט: ער האָט אַ שנײַדנדיקן לאַנג־צעצױגענעם
          און צו דער סטאַנציע צו־װיסן־געבנדיקן פֿײַף אַרױסגעלאָזט. משה האָט פֿון
          אומגעריכטן פֿײַף אַ ציטער געטאָן, און ער האָט זיך באַלד צו די גרעבער, ו▯
          ער האָט זײ בײַ דער ערד־מלאכה הינטער זײַנע פּלײצעס געלאָזט, זיך אױס־
          געקערעװעט און — דערזען: שױן, די צאַם שױן פֿאַרטיק, און די גרעבער
          האָבן שױן זײער אַרבעט פֿאַרענדיקט.                                ▯
               דעמאָלט האָט זיך דאָס גאַנצע בינטל װידער מיט די זעלבע, װאָס פֿריִער,
          בראש, צוריק דורכן פֿעלד צום אוהל צו און צו הירשל דעם משגיהס שטיבל
          געלאָזט, און צוריקגײענדיק האָבן אַלע איצט עפּעס באַזונדער צופֿרידן און
          אױפֿגעלײגט אױסגעזען: משה, װאָס געקױפֿט, הירשל, װאָס פֿאַרקױפֿט, איציקל
          דערפֿאַר, װאָס הירשל און אַנדערע זײַנען צופֿרידן, און אױך די שמשׂים און
          גרעבער אױפֿגעלײגט, װײל זײ האָבן אװף משקה און אױף דאָס „אָרט צו
          באַנעצן” אַרױסגעק▯קט.
               און מע האָט טאַקע „באַנעצט”... אַז אַלע זײַנען װידער צו הירשלען אין ▯
          שטוב אַרײַן, איז הירשל באַלד צו דער אַלטמאָדישער, נידעריטשקער
          גלעזערנער שאַפֿע צוגעגאַנגען, פֿון אַ פּאָליצע פֿון דאָרט קעלישעקלעך, מש▯
   


▯

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                  65
 
אױך צובײַסן, װאָס ער האָט באַשטענדיק פֿאַר אַזױנע ▯פֿאַלן (און אױך נישט
 נאָר פֿאַר אַזױנע) געהאַלטן, אָרױסגענומען, ער האָט אױך אַלעמען, אױסער
 משהן (װײל ס'איז הײַנט אַ תּענית־טאָג געװען בײַ משהן) אָנגעגאָסן. די ייִדן
 די גרעבער האָבן, די שטאַרקע משקה טריקענדיק, פֿון הנאה און פֿון די הױכע
 גראַדוסן, קרעפֿטיק געקראַכט, און, װי הינט פֿון װאַסער אַרױסקומענדיק,
 געפּאָרשקעט; די שמשׂים האָבן, נאָכן טרינקען, שטיקלעך פֿאַרבײַסן געכאַפּט
און די קעפּ און די אױגן אָן אַ זײט אָפּגעקערעװעט; איציקל האָט אַ שלוקערץ
געטאָן און דאָס פּנימל איז אים בלאַס געװאָרן; און הירשל — געװױנט און
 נישט צו דערקענען אױף אים — האָט געטרונקען און געװינטשעװעט, און
אױך אַלע איבעריקע האָבן אים, משהן, צו װינטשעװען אונטערגעהאַלטן.
      און נאָכן טרינקען איז מען אַ װײַלע נאָך אױף די ער▯טער געבליבן, מע
האָט שטײענדיק, פֿון שטאָט־ און ביו▯־עולם-זאַכן געשמועסט און, אױפֿגע-
לײגטלעך, זיך קורצע נײסן איבערגעגעבן. און לסוף, פֿאַר משהס אַװעקגײן
און בעת זיך געזעגענען מיט אַלע, האָט זיך משה צו די אַלע, װאָס זײַנען
בײַ דער קניה און אױך בײַ דער משקה בײַגעװען, זיך געװענדט, און אַלע
אָן אױסנאַם צו זיך אױף הײַנט אױפֿדערנאַכט אױף אַ סעון▯ה פֿאַרבעטן:
      — קומט צו גײן, ייִדן, קומט אַלע, — האָט ער זיך אױך צו די שמשׂים
און גרעבער געװענדט.
                                          ▯
     
שױן לאַנג, אַז משה האָט פֿון זײן ברודער לוזי קײן בריװ, קײן גרוס און
קײן שום יךיעה ניט געהאַט.
     אמת, ס'איז שױן קײן נײַס ניט געװען דאָס לאַנגע שװײַגן און דאָס נישט־
לאָזן-הערן פֿון זיך לוזיס: ער, משה, איז שױן געװױנט געװען דערצו, און
אָדער, —־ פֿלעגט ער זיך אין אַזױנע פֿאַלן טראַכטן, ־▯ ער געפֿינט זיך איצט
אין זײן קלײן שטעטעלע, װאָס אױף דער גרענעץ ערגעץ פֿאַררוקט, אָדער ער
איז אױף זײַנע זוך־רײַזעס װידער, פֿאָרט פֿון „הױף” צו „הױף”, פֿון רבין
צו רבין און אַמאָל דאָ, אַמאָל דאָרט, װוּ מער און װוּ װײניקער, פֿאַרברענגט
דאָרט זײן צײַט אַלס „יושכ”.
     טראַכטנדיק פֿון אים, פֿלעגט ער זיך אים אין דער מחשבֿה פֿאָרשטעלן
און מיט הנאה און ברידערלעכן איבערנעמען אַמאָל אים טרעפֿן אין אײן
רבינס הױף, אַמאָל אין אַ צװײטן, ▯בער מע▯רסטנטײל טאַקע בײַ זײן אײגענעם
רבין, װוּהין ער, משה, פֿלעגט פֿאָרן.
     אָט זעט ער:
     אַ שטעטעלע, װי אַלע שטעטעלעך, אָרעמלעך און שטױביק, געסלעך נישט
געסלעך, מיט נידעריק־בײַ־דר'ערדיקע הײַזלעך, האַלב אױטגעקרימט, האַלב
פֿאַרןונקען.

-----------

68                                                               ד ע ר נ ס ת ר
                                                                                        

▯
     
אינעװײניק, אין שטעטעלע — נישט געקערט און קױטיק. דערפֿאַר אָבער
איז דאָס פֿון דרױ▯סן מיט צװײ אַנטקעגנאיבער־שטײענדיקע בערג, מיט סאָסנע־
װאַלד באַװאַקסן, אַרומגענומען.
     דער װאַלד מאַכט דאָ▯ שטעטעלע, װען מע קוקט דערױף פֿון װײַט, באַ־
שטענדיק דרעמלען. און אױך דער װעג, װאָס פֿירט אַרײַן און אַרױס פֿון
שטעטעלע, דרעמלט, — מערסטנטײלס אַלײן און נישט צו זען אױף אים
קײנעם, אַמאָל נאָר אױך מיט אַ פּױער אױף אַ פֿור אַ דרעמלענדיקער: אַמאָל,
און זעלטענער, זעט מען אַ ייִדישן באַלעגאָלע מיט אַ בױד טומלדיקע און פֿאַר־
שטױבטע פּאַרשױנען געפּאַקט, מיט אַ טױבלעכן גלאָק און ייִדיש־פּאָרשױנישן
גאָנערן פֿאַרבײַ אײלן; גאָר זעלטן זעט מען אױף יענעם װעג, װי אַ פֿאַר־
בלאָנדזשעטן, אױך אַ פּריצישן פֿאַעטאָן אַמאָל דורכפֿאָרן.
     דאָס שטעטעלע, זעט משה (װײל ס'איז מיטנװאָך איצט), איז פּוסטלעך:
װי שױן לאַנג קײן יאַריד נישט געװען, און לאַנג ביז אַ יאַריד נאָך צו װאַרטן.
     געסלעך האַלב־טױטע און קלײטעלעך האָבן ניט בײַ װעמען צו לײזן און
צו פֿאַרקױפ▯, װאָס זײ פֿאַרמאָגן.
     די מער־פֿאַרמעגלעכע האַלטן זײערע אױסשטעלונג־סחורה פֿאַר די טירן
אין קױשלעך אױסגעשטעלט, און בײַ די װײניקער־פֿאַרמעגלעכע הענגען די
סימנים פֿון אױסשטעלונג אױף די טירן און אױף די לאָדן פֿאַרדאַרט און
פֿאַרטריקנט: געזאַלצענע פֿישלעך אױף אַ שטריקל, אַ בינטל בײגל, אַ קרענצל
פֿאַרשרומפּענער טערקישער פֿעפֿער.
     אױף די גאַסן זעט מען איצט קײנעם. ייִדן — אין די קרעמלעך, ייִנגלעך
— פֿון גאַנצפֿרי אין די חדרים, און מײדלעך אין דער הײם — מיט די מוטערס
געבליבן בײַם קאָכן, ראַמען, אין שט▯ב און אין באַלעבאַטישקײט צו העלפֿן.
▯   דעם רבינס הױף, װאָס שטײט אינמיטן שטאָט, און איז מיט אַ גרעסערן
פּלאַץ אַרומגערינגלט, צײכנט זיך פֿון די איבעריקע הײַזער אױסערלעך מיט
גאָרנישט ניט אױס, אױסער נאָר, װאָס ער איז מיט אײנעם אַ שטאָק העכער
פֿון די איבעריקע ▯הײזער, און אױסער דעם אױך, װאָס אַ קלױז שטײט דאָרט
אין הױף.
     דער הױף — אַ גראַמלעכער און פֿון פֿיל גײן און פּוס־טופּען איז די ערד
דאָרט שטאַרק אײַנגעטראָטן. אין יענעם הױף, תּמיד אין אַן ערבֿ־שבת אָדער ▯
יום־טובֿ, טוט און טומלט זיך דאָרט פֿיל: שמשׂים טראָגן דעמאָלט טיש־און־
בענק פֿון הױז אין קלױז, און דער באַשטענדיקער פֿיש־קאָכער פֿון „הױף”
שטײט איבער אַ פֿײַער, װאָס אין אַ גרוב צעלײגט, און אױפֿן פֿײַער אַ פֿאַן,
און אין פֿאַן פֿיש, און ▯הױף־לײט און גאַס־ייִנגלעך אַרום אים, אַרום פֿײַער,
קוקן, װי די פֿיש קאָכן זיך.
     אָט דער הױף איז איצט פּוסט, װײל ס'איז קײן יום־טובֿ און קײן ראש־
▯ור▯.

-----------

 ד ▯ מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   67
      
קײן שמשׂים און גבאים זעט מען ניט. זײ געפֿינען זיך איצט מערסטנטײל
 אין זײערע הײמען־אכסניות, װאָס די װײַבער זײערע פֿירן און האַלטן זײ
 פֿאַר פֿר▯ד—אָנגעפֿאָרענע אורחים, און װאָס אױף זײערע, אױף די װײַבערשע
 נעמען, רופֿן זיך טאַקע די אכסניות: שׂרה־הנהס ,גיטל▯לאהס א. אַז. װ. און
 אַזױ װי די שמשׂים און גבאים האָכן איצט קײן אַרבעט בײַם רבין, געפֿינען
 ןײ ןיך איצט בײַ זיך אין דער הײם אַרבעט.
      אָפֿט קאָן מען איצט זען אַזאַ גכאי אָדער שמש בײַ זיך אין אכסניה
אָרױסלױפֿן פֿון אַ פּוסטן אורחים־צימער, — אַ צעפּאַטלטן און אַ שלעכט־
פֿאַרשפּיליעטן, װי זײ זײַנען געװױנט בײב רבינס טיש אָדער בעתן באַדינען
דעם רבין, — ער לױפֿט אַרױס און לױפֿט דורך דאָס אײַנפֿאָר־הױז, — יענץ            ▯
אײַנפֿאָר־הױז, װאָס טײלט די שטוב אױף צװײען, און װאָס טיף דאָרט איז
פֿאַראַן אַן אָרט פֿאַר פֿערד־און▯װאָגן אונטער אַ הױכן און שלעכט־סטריכענדיקן
דאַך, פֿול מיט פֿלעדערמײַז און שװאַלבן, — לױפּט דאָס הױז דורך און כאַפּט
אַ קוק צו זײן װײַב, װאָס דאַרף זיך איצט געפֿינען אין דער צװײטער העלפּט
שטוב, אין קיך, טרעפֿט אָבער נישט ךאָס װײכ, נאָר אַ זיך־אַרײַנגנבֿענענדיקן
פֿרעמדן הונט ▯ דאָרט שטײן, און שרײַט:
     — שׂרה־חנה, טרײַב אַרױס דעם הונט, ער װעט אױסכאַפּן דאָס פֿלײש.
     אָדער:
     — שׂרה־חנה, אַ חןיר אין בײַם צעבער, טרײַב אים אַרױס, דעם חןיר!
     ס'איז שפּעט אין פֿרימאָרגן, אין רבינס הױף איז, װי געזאָגט, שטיל און
קײנער קומט ניט.
     פֿון צײַט צו צײַט נאָר באַװײַזן זיך פֿון אַ פֿענצטער פֿון אײבערשטאָק
אַ פּאָר, פֿון גאַנצפֿרי זיך לאַנגװײַלנדיקע, יונג־מײדלשע, רבינס־טעכטערשע
געשטאַלטן, און פֿון נישט האָבן צו טאָן און מיט קײן זאַך ניט באַשעפֿטיקט,
װי פֿרײ־געפֿאַנגענע, קוקן זײ אין דרױסן אַרױס.
     אױך אין קלױז איז דעמאָלט שטיל, דער פֿרימאָרגן־מנין האָט שױן אָפּ־
געדאַװנט, און קײן אַנדערע און מער מנינים זײַנען, איבער מאַנגל אין
מענטשן — סײַ היגע, סײַ אָנגעפֿאָרענע — ניטאָ.
     אָט דעמאָלט זעט משה זיצן זײן לוזין אײנעם אַלײן אין קלױז אין אַ
װינקל. פֿריִער אין טלית און אין תפּילין, שפּעטער — נאָר אין טלית, —
און אין אַ ספֿר אַרײַנקוקן און לערנען...
     אַן אַלט־בלינדלעכער, שקראַבענדיק־אומבלאָנקענדיקער שמש דרײט זיך
אַרום אין מערבֿ־זײט, און — אָדער ער װישט אַ פֿאַררױכערט לאָמפּן־גלעזל,
מיט אַ שמאַטע אױף אַ שטעקל אָנגעטאָן, אָדער ער צעהענגט דעם נאַסן
חאַנטעך פֿון פֿרימאָרגן אױף אַ גאַנצן טאָג זיך טריקענען.
     מאַכט זיך דעמאָלט:
     אַ פֿרעמדער ייִד, נאָר־װאָס פֿון װעג אָנגעקומען, װאָס האָט באַדאַרפֿט צום
                                                             




▯

-----------

                                                         ▯
  

68                                                                  ד ע ר נ ס ת ר
  

רבין נײטיק און האָט זיך פֿרי שױן אָפּגעפּראַװעט און איצט איז ער אַרײַן
  אין קלױז אױף אָפּדאַװנען, קומ▯ און דערזעט לוזין, אײנעם אַלײן בײַ זײן
  ספֿר אַן אַרײנגעטאָנענעם, און ער דערפֿילט, אַז קײן היגער איז ער ניט, דער
  לוזין, און אױך דעם רבינס קײן מקורב און קײן אורח ניט, װײל װעדליק פֿאַר
 אַ היגן האָט ער צופֿיל צײַט, און פֿאַר▯ רבינס אַ מקורב װעדליק זעט ער עפּעס
  צו פֿרעמדלעך אױס.                                                                        ▯
       און ער פֿאַראינטערעסירט זיך, דער ייִד, און װיל װיסן ,װער ס'איז, װײל
 עפּעס אַן אױסטערלישער, זעט ער, איז ער, דער לוזי, און מיט ניט קײן
 געװײנלעך הדרת־פּנים. און ער װענדט זיך צום שמש, אָדער צו אַן אַנדערן
 װעמען, װער, אױסערן שמש, אין קלױז אַמאָל דעמאָלט געפֿינט זיך, און טוט
 אַ פֿרעג, מיט די אױגן אױף לוזין אין װינקל אָנװײַזנדיק:
      — ▯אָגט מיר, כ'בע▯ אײַך, װער איז ער, דער ייִד?
      און דער שמש, אָדער דער אַנדערער, װער ס'װערט געפֿרעגט, פּאַר־
 חידושט זיך אױפֿן ייִדן, און דער ייִד באַקומט פֿון געפֿרעגטן אַ בליק אַ פֿאַר־
 װוּנדערטן, און צוזאַמען מיטן בליק אױך אַן ענטפֿער אַ צוריק־אָפּפֿרעגנדיקן:
      — ער װײסט ניט? טאַקע? ס'איז דאָך לוזי... לוזי מאַשבער.
      — אַזױ? — באַװוּנדערט באַלד דער ייִד זײן נישט־װיסן, װי פֿאַר▯טעמט־
 לעך, — אַזױ, — און ער בלײַבט אַ פּאָר מינוט פֿון װײַטן מיט די אױגן װי
 צו לוזין צוגעבונדן.
      װײל, װיבאַלד „לוזי”, װײסט שױן אױך יענער, װאָס האָט פ▯▯יער אַ מינוט
ניט געװוּסט, אַז דאָס איז דער, װאָס גרױס כּבֿוד און אױסערגעװײנלעך
גאַסטפֿרײנטלעכקײט אין יעדן רבינס הױף אױף אים װאַרטן; דאָס איז דער,
װאָס בײַ די גרעסטע „טישן” איז אים דאָס בכּבֿודיקסטע און שענסטע אָרט
געזיכערט, און דאָס איז אױך דער, װאָס יעדער „הױף” װאָלט פֿאַר זיך פֿאַר
אַן ערע געהאַלטן און זיך געװינטשעװעט אַזאַ אײנעם צו זיך פֿאַר אַ מקורב
אַרײַנצובאַקומען און פֿאַר אַ שטענדיקן „פֿאָרער” צו זיך צו דערװערבן.
     אַזױ טראַכט דער ייִד דעמאָלט, און אַזױ טראַכט אױך משה װעגן לוזין,
און מיט באַהאַלטענעם איבערנעמען־זיך שטאָלצירט ער און שטעלט זיך אים
פֿאָר באַשטענדיק, און אַזױ האָט ער אױך די לעצטע צײַט, נאָך דעם, װי ער
האָט פֿון אים, װי געזאָגט, לאַנג קײן בריװ און קײן גרוס ניט געהאַט, געטראַכט,
און דערבײַ זיך אױך באַרויִקט.
     נאָר פּלוצלונג האָט ער אין אײנעם אַ טאָג מיט אַ כאַלעגאָלישן שליח
פֿון לוזין אַ בריװ צוגעשיקט באַקומען, אַן אומגעװײנלעך־איבערראַשנדיקן,
און דער בריװ האָט אים שטאַרק אױפֿגערודערט און אַלע זײַנע ביזאַהעריקע
פֿאָרשטעלונגען װעגן לוזין צעשטערט.
                                                                                  

































▯

-----------

                                                                                         ▯


ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                    69
     
לוזי האָט געשריבן: *)
     „געלױבט איז השם יתברך ▯. ▯ דער טאָג▯.. ▯ צו דער פּרשה ▯ ▯. יאָר▯. ▯
צום קלײנעם פּרט, דאָ, די שטאָט אומאַן.
     צו ערן מײן ברודער, מײן לײבגעל▯כטן משהן▯ זײן ליכט זאָל לױכטן.
     נאָכן פֿאַרשן דײן פֿרידן, קום ▯יך דיר▯ צו װיסן געבן די נײַס און װיכ▯
טי▯ייִטן, װאָס האָבן מיך געטראָפֿן, זינט איך האָכ זיך געשײדט פֿון דיר שױן
אַ יאָר מיט ו▯ךשים.
     דו װײסט מײן צער, זינט ס'איז געפֿאַלן דער האַר, ס'איז אָפּגעטאָן געװאָרן
די קךױן און צוגענומען דער אָרון▯קודש מיטן טױט פֿון מײן רבין און מדריך,
דאָס מײנט מען, אונדזער הײליקן רבין פֿון װעלעדניק — די דערמאָנונג
פֿונעם צדיק זאָל געבענטשט זײן, ▯ װאָט נאָך אין מײן יוגנט האָב איך זיך
באַהעפֿט און צוגעבונ▯▯ן צו אים מיט אַ ליבע־בונד אױף ניט איבערצורײסן▯
כ'האָב איבערגעענטפֿערט מײן נשמה אין זײן האַנט, אין די הענט פֿונעם צדיק,
דעם גרונט פֿון דער װעלט, און כין זיכער געװען אין אים און אין איבער-
געענטפֿערטן: ער האָט מיך געהאַלטן די גאַנצע צײַט און מיך געפֿירט אין
זײַנע װעגן, די װעגן פֿון לעבעדיקן גאָט. אַזױ בײַ זײן לעבן. נאָך זײן טױט
אָבער, אַז ער האָט פֿאַרלאָזט אונדזער נידעריקע װעלט, האָט ער מיך פֿאַרלאָזט
אױף אַנגסט, װי אַ בלאָנדזשענדיקן אין דער מדבר. כ▯האָב אים פֿאַרלױרן
און פֿאַרלױרן אַלץ... כ▯האָב אומגעװאָגלט פֿון שטאָט צו שטאָט, פֿון אײן צדיקס
הױן צוט הױז פֿון צו▯ייִטן, און קײנער פֿון זײ הײבט ניט אַרױף מײן גײטט
העכער פֿון יענעם שטאַפּל, אױף װעלבן כ'האָב אַרױפֿדערלאַנגט און אױפ־
געגאַנגען מיט אײגענעם כון▯ און מיטן כּוח פֿונעם רבין, בשעת ער האָט
געלעבט, און פֿון װעלכן איך האָב צען שטאַפּלען נידעריקער אַראָפּגענידערט
נאָך ןײן טױט.
     און דאָס איז דאָך דיר באַװוּסט, ברודער און לײבגעליבטער חבֿר, ▯אַז
צו דער שטיצע און צו דער הילף פֿון אַ צדיק, װאָס פֿאַרמיטלט צװישן אַ
מענטשן און זײן שעפֿער, מון אַ מענטש אָנקומען, באַןונדערס און אַממערסטן,
אין אָט דער צײַט, אױף זײן עלטער, װען זײן זון הײבט זיך אָן נײגן אױף
מערבֿ, און אירע שאָטנס, רחמנא▯ליצלן, ציִען זיך שױן אױס אין דער לענג...
     כ'האָב זיך שױן געהאַט מײאש געװען, געמײנט, כ'װעל שױן נישט גע־
פֿינען װאָס איך זוך, ב'האָב פֿאַרבראַכט גאַנצע טעג אין תּפֿילה, און פֿון הימל
האָט מען זיך איבער מיר דערכאַרעמט און מע האָט מיר אַראָפּגעענטפֿערט.
     און אָט איצט איז מײן מױל און האַרץ פֿול לױב און דאַנקבאַרקײט צו
      
*) ךער ברי װ איז געשריבן אי ן אַ מליצה▯▯יקן חסידיש־למרנישן חעברײיִש.
צוליב פֿאַרשטענדלעכקײט װעגן גיבן מיר אים דאָ אי ן אַ כּמעט־װערטערלעכער איבער־
זעצונג אי ן ייִךיש.

-----------

 70                                                                  ד ע ר נ ס ת ר
 
גאָט דעם דערבאַרעמדיקן, װאָס דערלאַנגט אַ האַנט צו די, װאָס טרינקען זיך,
 װאָס האָט מיך ניט געלאָזט אַראָפּזינקען אין טיפֿן זומפּ, דאָס מײנט מען, אין
 גײַסטיקער אָרעמקײט און שפֿלות.
      און געװיס איז דער זכות פֿון אונדזערע עלטערן, ובפֿרט דער זכות פֿון
 אונדזער הײליקן פֿאָטער, מיר בײַגעשטאַנען. און נון, ▯האָט מיך דער אײבער־
 שטער באַגליקט, מיך געפֿירט און געבראַכט אַהער, אין דעם אָרט, װוּ איך
 בין געקומען אין אַ נײַעם בונד, אין אַ פֿעסטן, מיט די גײַסטיק־פֿעסטע פֿון
 יענעם גרױסן מאַן, דעם געטלעכן צדיק, דעם הײליקן רבין ר, נחמן, דאָס
אײניקל פֿון בעל שם־טובֿ — זײן דערמאָנונג זאָל געבענטשט זײן! — װאָס
 װערט אָנגערופֿן „דער בראַסלעװער”, און מײן לײב האָט אױפֿגעלעבט.
      און נון, זיץ איך איצט שױן אַ שטיק צײַט דאָ, אין דער שטאָט אומאַן,
 דאָס אָרט, װוּ דער אױבן־דערמאָנטער צדיק איז באַגראָבן. כ'באַזוך אַלע
טאָג זײן קבֿר, כ'דאַװן אין זײן בית-מדרש, האָב זיך באַקענט און געקומען
אין ענגן קרײַז מיט ד▯ װאָס ליבן זײן נאָמען, האָב געלערנט אין זײַנע הײליקע
ספֿרים, כ'האָב אַ▯ראָפּגענידערט אין זײערע טיפֿענישן און אױפֿגעבראַכט פֿיל
פּערל...
      און כאָטש, טײַערער ברודער, כ'װײס, אַז דער װעג, װעלכן איך האָב אױס־
געקליבן, איז ניט אױסגעטראָטן, און פֿיל שטרױכלונגען און שטער־שטײנער
פֿאַר די, װאָס גײען אױף אים. און דער עיקר, פֿיל פֿײַנט און בײזװיליקע רײד
אַרום דעם נאָמען, שיטה און תּורה פֿון דעם אױבן־דערמאָנטן ר, נחמנען,
אָבער מיטן כּוח פֿון אײבערשטן, װאָס גיט דעם מידן כּוח, װעל איך זיך
שטעלן קעגן אַלע האַסערס און בײז־באַרײדערס און װעל מאַכן אַלע זײערע
טענות און זײערע פֿײַלן, אָנגעשמירטע מיט גיפֿט, צו נישט. אַזױ װי דו
װעסט זען, אַז כ'װעל, אים ירצה השם, קומען אינגיכן צו דיר אין הױז, מירן
זיך זען און מירן רעדן װעגן דעם ענין לאַנג און קורץ.
     און▯ דערמיט װעל איך מקצר זײן, מחמת ס'איז פֿיל צו טאָן צו גאָט, און
דער זמן איז קורץ. און איך קום זאָגן פֿיל פֿרידן צו דיר, אױך גריסן דײן
װײַב, מרת גיטעלע, זאָל לעבן, און אױך אַלע פֿון דײן הױזגעזינד, די גרױסע,
װי די קלײנע, װאָס זײַנען מיר טײַער און צום האַרצן נאָענט.
     דאָס זײַנען די רײד פֿון דײן ברודער לוזי, דער זון פֿון אונדזער האַר
דעם פֿאָטער יואל, זײן רווּנג זאָל זײן אין גן־עדן, און ער זאָל אונדז שטײן
צו אונדזער רעכטער האַנט צום סוף פֿון די טעג, אַז משיח װעט קומען. אָמן.”
                                         ▼
     אין דער נאַכט, װאָס נאָך יענעם טאָג, װען משח האָט אָט דעם בריװ
באַקומען, האָט זיך אים געחלומט:
     ער שטײט פֿאַר אַ שפּיגל, פֿאַרן לאַנגן װאַנט־שפּיגל בײַ זיך אין זאַל.
קײנער אין נישטאָ. ער קוקט אױף ז▯ך...

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   71
     
— זע, — זאָגט ער, — שױן, דאַכט זיך, גאָר ניט אַזױ יונג, אַ זײדע דאָך
שױן, און קײן אײן קנײטש ניט אױפֿן פּנים, און בכלל, נאָך קײנע סימנים
פֿון עלטער... די תאָר פֿון קאָפּ און באָרד — גאָלד־געלבלעך, דאָס פּנים —
פֿריש, אױפֿגעלײגטלעך, און די קלײנע קנײטשעלעך כײ די אױגן — דאָס איז
פֿון זײן טבֿע זײ צו זשמורען בײַ דער שײן און ליכט און אױך בײַ אָפֿטע
אינעװײניקסטע פֿאַרגעניגנס. דער קערפּער פֿול, גלאַט, און די קלײדער ליגן
אױף אים, װי שטײַף געפּאַקט.
     ס▯טוט אים (אױף װיפֿל ס'מעג אים טאָן) הנאה פֿון זיך, אָבער באַלד
װיל ער שױן ▯(מחמת מורא פֿאַר איבערנעמען זיך און צופֿיל צו טאָן האָבן
מיט אַזױנע זאַכן, װי מיט קערפּערלעכקײט) פֿון שפּיגל אָפּקערעװען.
     נאָר פּלוצלונג דערזעט ער: זע, ־—- זאָגט ער, — װאָס אי־דאָס?
     עפּעס אױף זײן שטערן, װי אַן אות אױסגעשטעמפּלט, רױט, װוּנדיק, און
װי אױסגעכריט.
     ער קוקט זיך צו: אַ „ת” אױפֿן שטערן. ער דערשרעקט זיך, און „װאָס
זאָל דאָס זײן?” — טראַכט ער זיך. און ער דערמאָנט זיך, װאָס „ת” קאָן
באַטײַטן: „תחיה” (װעסט לעבן), אָדער „תמות” (װעסט שטאַרבן), און ער
כאַפּט מיט דער ▯האַנט און טוט זיך אַ װיש איבערן שטערן, און ער דערשרעקט
זיך פֿאַר זײן האַנט, און כאַפּט זיך באַלד אױף אַ דערשראָקענער: האַ... אָבער
ס'געדױערט נישט לאַנג, און ער װערט װידער אַנשלאָפֿן, און ס'חלומט זיך      ▯
אים װיךער:
     ס'אַ שׂמחה בײַ אים אין הױז, אין שטוב פֿיל מענטשן. אַלע נאָענטע און
אײגענע — אױפֿגעלײגטע און אים צום האַרצן נאָענט. די צימערן פֿול, כאָטש
ער, משה, געפֿינט זיך אין עס־צימער, װאָס א▯ז פֿון ליכט און לאָמפּן באַלױכטן,
דאָך, דאַכט אים, אַז ער זעט, װאָס אין אַלע צימערן טוט זיך, גלײַך זײ װאָלטן
אײנס פֿון אַנדערן מיט קײן װאַנט ניט אָפּגעטײלט זײן.
     ער איז איו דער שװאַרץ־זײַדענער קאַפּאָטע און אין גאַרטל. די קאַפּאָטע
בײַ זײן לינקער זײט ברוסט שטײט אַ ביסעלע אָפּ איבער דער פֿאַטשײלע,
װאָס ער האָט דאָרט, און װאָס אַלע װײַלע נעמט ער זי אַרױס, װישט מיט
איר דעם שװײס און נחת פֿון שטערן און קערט זי באַלד װידער אַהין צוריק.
דאָך פֿילט משה אױך, װי דורך דער פֿאַטשײלע, די קאַפּאָטע, װײל די ברוסט,
פֿילט ער, פֿון פֿרײד װאַקסט אים.
     קינדער און אײניקלעך, קרובֿים און באַקאַנטע, זעט ער, קוקן און פֿרײען
זיך מיט אים, און ער אַלײן, װי תּמיד אין אַזױנע פֿאַלן, קאָן די אױגן פֿון
פֿאַרגעניגן ניט האַלטן אָפֿן, זשמורעט זײ און קוקט, װי דורך שפּעלטעלעך
שמײכלענדיקע.
     אַלץ גוט און װױל. נאָר אײן װאָלקנדל פֿילט משה אױף זײן שׂמחה־הימל:
עפּעס פֿילט ער די גאַנצע צײַט אײנעם אַ פֿרעמדן בײַ זיך אין שטוב, און

-----------

   72                                                                  ד ע ר נ ס ת ר

▯  עפּעס ניט קײן ייִד, דאַכט אים, און װוּ ער טוט מיטן אױג נישט קײן בליק,
   אַזױ זעט ער אים און געפֿינט ▯אים דאָרט. און דאָס איז — זע, דער פּריץ,
   דער, בײַ װעמען ער האָט מיט יאָרן־לאַנג צוריק געקױפֿט דעם הױף, די שטוב,
   דאָס מעבל און דאָס הױז־ראָד, װען יענער, דער פּריץ, איז יורד געװאָרן און
   האָט געהאַלטן בײַ אָנזעצן, און בײַ אים, בײַ משהן, איז גראָד דעמאָלט אַ גוט
   יאָר געװען, ס'האָט אים שטאַרק געגליקט און די געשעפֿטן זײַנען אים דעמאָלט
   אױסערגעװײנלעך ▯גוט געגאַנגען...                            ▯
        און ער חידושט ןיך, משה: יאָ, דער פּריץ. אָבער װי קומט ער גאָר אַהער,
   װער דאָרף אים, װער האָט אים גערופֿן, און װער — אײַנגעלאַדן?
         אין דער זעלבער צײַט װערט משה פֿון אַן אַנדער רעדל מענטשן אַרומ־
   גערינגלט, און מע װינטשעװעט אים, און ער נעמט אָן דאָס װינטשעװען און
   װינטשעװעט צוריק. און ער פֿאַרגעסט זיך אױף אַ װײַלע אינעם פֿרעמדן, אין
   יענעם, װאָס איז אים נישט אָנגענעם.
        און מיטאַמאָל באַמערקט משה, אַז דאָס ליכט אין שטוב, און דער עיקר
   דאָס, װאָס הינטער זײַנע פּלײצעס, לעשט זיך און װערט טונקעלער. אַז ער
   דרײט זיך אױס, באַמערקט ער: אַ שטילשװײַגן, און װי די שׂמחה װאָלט אינ־
   מיטן עפּעס איבערגעריסן און אָפּגעשטעלט געװאָרן. אַלע דרײען פֿון אים די
   קעפּ אָפּ, און רעדלעכװײַז און בינטלעכװײַז פֿאַרגײט מען, מע פֿאַרבלאַסט און
   אין טונקלקײט װערט מען װי שאָטנס אַלע.
        און מיטאַמאָל קערעװעט ער אױס דעם קאָפּ צו דער שטוב־טיר, גלײַך
   עמעצער װאָלט אים אַ רוף געטאָן אַהין, און ער דערזעט אַ מענטשן אױף דער
   שװעל שטײן, װאָס פֿריִער דערקענט ער אים ניט, אָבער אַז ער קוקט זיך אין
   אים אײן, דערזעט ער: יאָ, ס'איז דאָ▯▯ זײן טאַטע. ער איז אין אַ װעג־מאַנטל,
   אין אַ ביסל אַ פֿאַרשטױבטלעכן, אָנגעטאָן, און אַז ער, משה, װיל צו אים צוגײן
   און אים אָפּגעבן „שלום” און אים פֿון שװעל אין שטוב אַרײַנבעטן, דערזעט ער:
   זײן מאַנטל צעשפּיליעט און — אַ טלית אונטער זײן מאַנטל.
        און דאָ דערפֿילט משה עפּעס װי אַ קעלט אין רוקן, גלײַך עמעצער װאָלט
   אַן אומגעריכטן פֿענצטער אין אַ קילן דרױסן אַרױס אױפֿגעעפֿנט. און אַז
   ער קערעװעט זיך אױס צו זען פֿונװאַנען ס'▯לאָזט, און װער האָט עס געעפֿנט,
   איז שױן דאָס ליכט פֿון הינטער זײן פּלײצע אינגאַנצן פֿאַרלאָשן, קײנער איז
  שױן נישטאָ, אָדער אַלע אין דער פֿינצטער, ניט אָנצוזען...
        אַז ער דרײט זיך דעמאָלט װידער אום צום פֿאָטער, זעט▯ ער, אַז נאָר
  דאָס אָרט, װוּ דער פֿאָטער שטײט אױף דער שװעל, איז באַלױכטן, און דער
  פֿאָטער איז בלאַס, און װי פֿון אַ שטאַרקער װײַט אַהער געקומען, און ער מעג
  שװערן, משה, אַז ער זעט אױך עפּעס, װי פֿאַרפֿרױרענע טרערן אױפֿן פֿאָטערס
  ▯ני▯.
        — װאָס איז, טאַטע? — טוט משה אַ פֿרעג.

-----------

▯

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                  ▯7
     
— קום מיט מיר, — ענטפֿערט אים דער טאַטע.
     — װוּהין?
     — אין הױף אַראָפּ.
     — נאָך װאָס?
     — ס'האָט זיך אָנגעצונדן און ס'ברענט אַ האָרן פֿון דײן הױז.
     ▯. װוּ? ס'דאָך פֿינצטער. מ'זעט דאָך גאָרניט.
     — קום, װעסטו זען.
     און דער פֿאָטער קערעװעט זיך אױס און גײט פֿאַרפֿריִער, און משה
הינטער אים.             ▯
     אַז זײ קומען פֿון די גאַנעק־טרעפּ אַראָפּ אין הױף, װײַזט אים דער פֿאָטער
אױף אַ װינקל שטוב, אונטערן דאַך, הױך צו דער רינװע אַרױפֿצוקוקן, און —▯▯
ריכטיק: משה דערזעט עפּעס אַ רױט פֿײַערל אױף דער רינװע, און דאָס
פֿײַערל איז קלײן, פֿלעמלט און װאַקלט זיך, און משה װוּנדערט זיך, װאָס
ער שרעקט זיך ניט און רופֿט קײנעם צו הילף ניט.
     און מיטאַמאָל דאַכט זיך אױס, אַז עמעצער פֿון הױף קוקט אים אין רוקן.
ער טוט זיך אַ דרײ אױס און דערזעט אַ מענטשן אינמיטן הױף, און — ▯ע,
װידער, דאָכט זיך, דער פּריץ. און משה װוּנדערט זיך װײַטער, אָבער אַז ער
קוקט זיך מער אײן, זעט ער: נײן, ס'איז ניט ער, נאָר גאָר לוזי...
     און מיטאַמאָל װאַקסט עפּעס אױס אַ ליכט לעבן לוזין. אַ הױכע, אַ װעק־
סענע, װי אַ מענטשן־װוּקס די גרײס, װאָס ביז לוזיס ברוסט דערגרײכט זי.
און דאָס פֿײַערל, זעט משה, איז, װײַזט אױס, פֿון אונטערן דאַך און פֿון
אונטער דער רינװע אַרונטערגעקומען און צו לוזיס ליכט דערנעענט זיך —
קלעטערט אַרױף פֿון דער ערד אױף דער ליכט, פֿןו דער ליכט אױפֿן קנױט,
און — די ליכט איז אָנגעצונדן.
     באַלד באַװײַזט זיך נאָך אײנער אַ מענטש לעבן לוזין, עפּעס װי אַ שול־
שמש אָנגעטאָן און מיט אַ גאַרטל, און לעבן זיך האָט ער אַ פֿײַער־פֿאַן שטײן,
און אין פֿאַן קאָכט זיך װאַקס, און דער שמש נעמט אַלעמאָל װאַקס אַרױס,
קילט אים, קנעט אים, גיט אין אים אַ קנױט אַרײַן, און לוזי צינדט אים אָן...
     און די אַרבעט גײט שנעל בײַס שמש, און ליכט מערן זיך אַרום לוזין,
און אָט איז שױן דער גאַנצער הױף פֿון זײ פֿול — אין צװײ גלײַכע שורות
אױסגעשטעלט, און לוזי אינדערמיטן.
     און אַ לבֿנה באַװײַזט זיך דעמאָלט איבער לוזיס קאָפּ פֿון טונקעלן הימל
אַרױס. און לוזי שטײט צװישן די צװײ שורות ליכט, פֿאַררײַסט דעם קאָפּ
צום הימל און צו דער לבֿנה, די באָרד איז אים אױפֿגעשטעלט, האַלדז און
גאָרגל אָפּגענאַקעט און די אױגן פֿאַרגלאַנצט, ▯האַלב אָפֿן, האַלב געשלאָסן.
     און דאָ דערהערט משה אַ כליפּען פֿון זײן פֿאָטער, װאָס איז די גאַנצע
צײַט געשטאַנען לעבן אים און דאָס אַלעס צוזאַמען מיט אים צוגעזען. דער

-----------

 74                                                             ד ע ר נ ס ת ר
 
פֿאָטער האָט געװײנט, האָט די אױגן פֿון לוזין און פֿון זײן כּישופֿן אַנטקעגן
 דער לבֿנה אָפּגעקערעװעט. און דער גאַנצער קערפּער זײַנער, װי אין בראָך
 און ציטער. און משה פֿרעגט בײַ אים:
      — װאָס װײנסטו, טאַטע ד
      און דער פֿאָטער ענטפֿערט אים פֿון געװײן:
     — זעסט ניט? לוזי טוט אונדז אָן אַזױנע חרפּות־בושות. קום פֿונדאַנען.
      — װוּהין? — פֿרעגט משה.
     — מיט מיר, — ענטפּערט דער פֿאָטער.
      און דער פֿאָטער לאָזט זיך גײן, און משה נאָך אים, און נאָך עטלעכע
סריט נאָר אָפּגײן, כאַפּט ער זיך אױף, משה.
                                       
▼
                                                
▯                    ▯
     
— אַ ▯סברה... לוזי? — האָט ער זיך תּיכּף נאָכן אױפֿכאַפּן אַ טראַכט
געטאָן.
     — נײן, — האָט ער דעם געדאַנק פֿאַרטריבן.
     — אַ סבֿרה, — האָט ער זיך נאָכאַמאָל צום פֿריִערדיקן געדאַנק אומ־
געקערט, — אַז אַזױ קרום איז דער װעג זײַנער, אַז צוליב דעם איז דער
טאַטע אַראָפּגעקומען, פֿון אים דעם קאָפּ אָפּגעקערעװעט און פֿון בושה און
װײטיק געװײנט.
     — נײן, — האָט ער זיך װײַטער פֿון אין דער ריכטונג צו טראַכטן ניט
געלאָזט.
     ער האַט אױסגעשפּיגן בײַם געדאַנק, װען ער האָט זיך דערמאָנט אינעם
פּריץ און אין לוזין, װי ער איז געשטאַנען אין הױף מיט די ליכט, מיטן שמש
און אַנטקעגן דער לבֿנה, — און ער האָט דאָס אַלץ פֿון זיך, װי אַן אומ־
װירדיקײט און װי אַ חלום־פּוסטקײט פֿאַריאָגט.
     און אױב פֿון אָט דעם אַלעם, פֿונעם גאַנצן געדרײ אין חלום, איז אים
עפּעס יאָ שװערס אױפֿן האַרצן געבליבן, האָט ער דאָס אַלץ אױף זיך און אױף
זײן חשבון גענומען, און דער פֿאָטער, — האָט ער זיך געזאָגט, — איז דאָך
צו אימ געקומען, און „קום מיט מיר” אים גערופֿן... און כאָטש ער▯האָט פֿון
יענער װעלט זײער זעלטן און ביז אַהער כּמעט נישט געטראַכט, און קײן
סיבה ניט געהאַט צו טראַכטן, װײל קערפּערלעך געזונט און בײַ אַלע כחות, ▯
און גאָרנישט האָט אים ניט געפֿעלט און גאָרנישט ניט אָפּגעגאַנגען, — דאָך
האָט ער איצט, נאָכן חלום, נאָכן ערשטן, װי נאָכן צװײטן, דאָס יאָ אױפֿן
געדאַנק גענומען, און דאָס, װאָס מיט אײניקע טעג צוריק װאָלט אים נאָך װילד
און אומגלױבלעך אױסגעזען, האָט זיך אים איצט יאָ געגלײבט און אױפֿן
זינען געלײגט, און — װער װײסט, — האָט ער זיך געטראַכט, — און אפֿשר
                      

















▯

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   75

איז די צײַט געקומע▯, און מאַלע װאָס: אַ מענטש קאָן ניט װיסן, און אַ ייִד
דאַרף זיך גרײטן.
      און ער האָט אַןױ געטאָן:
      װי נאָר ער ▯איז יענעם פֿרימאָרגן פֿון נאָכן חלום אױפֿגעשטאַנען, זיך
געװאַשן און אָנגעטאָן, אַזױ איז ער גלײַך אין שול דעמאָלט אַװעק, געדאַװנט.
און נאָכן דאַװנען זיך פּותר־חלום זײן געלאָזט.
     ער האָט זיך ניט באַנוגנט דערמיט, און אין זעלבן טאָג איז ער, אַז קײנער
פֿון די אײגענע זאָל ניט זען און ניט מערקן, אין אַ קלײט, װוּ מע פֿאַרקױפֿט
שװעביש, אַװעק, געקױפֿט, געהײסן פֿאַרפּאַקן און מיטן פּעקעלע אַהײם גע־
קומען, און — װידער אַז קײנער ▯אָל ניט מערקן, — בײַ זיך אין אַלקער אין
אַ קאָמאָדע־שופֿלאָד אַרײַנגעלײגט, פֿאַרשלאָסן, און דעם שליסל צו זיך גענומען.
     ער האָט זיך אױך דערמיט ניט באַנוגנט, און װידער דעם זעלבן טאָג צו
הירשל ליװער, דעם משגיח פֿון „פֿעלד”, אַ ספּעציעלן און בסוד אַ שליח
צוגעשיקט און אַ טאָג באַשטימט — אַז דעמאָלט און דעמאַלט זאָל הירשל
אױף אים אין דער אךן דער שעה, מיט װעמען מע דאַרף, װאַרטן: ער, משה,
װיל צו אים קומען, װיל זיך אַ שטיקל „אָרט” אױסזען, און ניט נאָר אױ▯סזען,
נאָר אױך ןיכער טאַקע קױפֿן...
                                         
3
     
ס'איז נאָך געװען פֿאַר האַלבן טאָג, װען משה האָט, פֿון „פֿעלד” קומענדיק,
זיך באַװיזן צוריק אַהײם.
     אין דרױסן האָט שטאַרק געברענט די פֿאַר־האַלבטאָגיקע זון. די גאַס,
װוּ משהס הױז האָט זיך געפֿונען, האָט מיט הײסן שטױב און ברוק־שטײנער
געטשאַדעט. די ניט־װײַט-ליגנז▯יקע ניט־ייִדישע גאַסן מיט די פֿאַררוקטע
סעדער און טױבלעכע פּאַרקנס האָבן אין פֿון▯היץ־צעפּריִעטן בײמער־חלשות
געשװיגן.
     אין משהס הױף, װאָס איז אינמיטן מיט גרעסערע, קײַלעכיקע שטײנער
אױסגעברוקערט, און בײַ די שטוב־װענט אַרום — מיט קלײנע, פּלאַטשיקע גע-
פֿלאַסטערט, איז רײן און פֿון גאַנצפֿרי פֿאַרקערט געװען. און אין געברוקירטער
און געפֿלאַסטערטער װײַסקײט האָבן פֿון צװישן שטײן און שטײן גרינע
אײנציקע — און אין אײניקע ערטער אױך גאַנצע בינטלעך — גרעזעלעך
אַרױסגעקךקט.
     פֿאַר די פֿענצטער פֿון עס-צימער, װאָס איז ניט װײַט אױך פֿון דער הינ־
טערשטער אַרײַנגאַנג־טיר אין הױף, האָט געדרעמלט דער ברונעם, װאָס האָט
װי אַ געדעקטער ▯קאַסטן אױסגעזען. אַלע פֿענצטער פֿון אַלע הדרים פֿון אַלע
זײַטן פֿון הױף זײַנען געעפֿנט געשטאַנען.

-----------

  76                                                                  ד ע ר נ ס ת ר
       
אין קיך איז דעמאָלט, װי תּמיד אין יענער צײַט, אױסערגעװײנלעך שטיל
  געװען: קײן דינסטישע קולות און קריגערײַען, און דאָס האָט באַדאַרפֿט
  באַטײַטן, אַז ס'איז אָדער נאָר▯װאָס נאָך אַ קריג, אָדער פֿאַר אָ קריג אין קיך.
       קײנע קינדער נישט צו זען, און אױך די עלטערע זײַנען זיך — װער װוּ
  פֿון שטוב זיך צעגאַנגען. גיטעלע, משהס װײַב, האָט זיך װי ▯▯ פּריטשמע־
  ליעטע, און פֿון נישט האָבן װאָס צו טאָן, אײנע אַלײן אין ע▯▯־צימער זיך
  געפֿינענדיק, פּוסטלעך פֿון אָרט צו▯ אָרט געדרײט און אַלעמאָל צו אַן אַנדער
  נישט-נײטיקער זאַך אין באַלעבאַטישקײט זיך גענומען.
       אָט דעמאָלט האָט זיך משה אױף דער שװעל באַװיזן. ער האָט ערשט נאָר־
  װאָס בײַ דער קלײדער—שראַגע, װאָס אין קאָרידאָר, דעם מאַנ▯▯ל אױסגעטאָן
  און דעם שירעם אַװעקגעשטעלט. גיטעלע האָט אים דערזען אַ נאָך שטאַרק
  פֿאַרשװיצטן און פֿון װעג ניט אָפּגעקילטן: אײנער אַ האַלבער ▯▯טערן רױט,
  און די אַנדערע האַלב, די, װאָס צום קאָפּ־צו — אַ בלאַסע אװ נאַסע. און
  אַזױ װי משהס צײַט איז געװײנלעך איצט נישט אין דער הײם ג▯▯װען צו זײן,
  נאָר אין שטאָט און אין געשעפֿט באַשטענדיק, האָט זי, אים אַן אומגעריכטן
  איצט דערזעענדיק, זיך דערשראָקן און פֿאַרשטאַנען, אַז ס'איז עפּעס אַ שינױ־
  טאָג הײַנט בײַ משהן. זי האָט זיך דערום באַלד אַ װענד געטאָן און בײַ אים
  אַ פֿרעג געגעבן:
       — װאָס אַןױ פֿרי הײַנט?
       — גאָרניט. כ'האָב באַדאַרפֿט האָבן.
       — און װוּהין זשע ביסטו עס אַזױ פֿרי פֿון דער הײם אַװעקגעגאַנגען▯
  פֿאַרן דאַװנען און פֿאַר איבערבײַסן?
       — כ'בין געװען אױפֿן „פֿעלד”.
       —װאָס עפּעס פּלוצעם?
       גיטעלע האָט דערזען, אַז איר מאַן האָט עפּעס אַן ענין, װאָס ער װאָלט
  גערן געװען פֿאַר איר צו פֿאַרשטעלן און װעגן אים קײן שמו▯▯ס פֿאַרפֿירן.
▯ ער האָט אָבער ניט פֿאַרשטעלט, און שמײכלענדיק, איר אַ זאָג געטאָן:
       — כ'האָב מיר הײַנט אַ שטיקל „אָרט” געקױפֿט, און, — האָנ▯ ער װײַטער
  צוגעגעבן, — אַז דו װילסט װיסן, איז װײס שױן אינגאַנצן: כ'האָב מיר שױן
  אױך „בגדים” אױפֿן „װעג” פ▯אַרגרײט.
       — װאָס פֿאַר אַ װעג און װאָס פֿאַראַ בגדים?...
       גיטעלע האָט זיך שױן אָנגעהױבן שטױסן... זי האָט אָבער ▯▯עם געדאַנק
  נישט דערלאָזט, האָט זיך אַלײן איבערגעריסן, און שױן אין שט▯▯רקער אומ־
  רויִקײט אַ פֿרעג געגעבן:
       — װאָס רעדסטו, משה? כ'פֿאַרשטײ נישט און הײב נישט אָן צו
  פֿאַרשטײן.
       — איז קום, װעל איך דיר באַװײַזן.
                                                   
















▯

-----------

          ד י מ ש פּ ח ▯ מ אַ ש ב ע ר             ▯                                      77
                
ער האָט זיך באַלד פֿון עס-צימער אין נאָענטן צימער גײן געלאָזט, און
          גיטעלע, עפּעס נישט גוטס פֿילנדיק און אױף אומגעריכטס זיך ריכטנדיק, איז
          אים נאָכגעגאַנגען. אַזױ פֿון צימער צו צימער, ביז זײ זײַנען צו זײער אַלקער,
          זײער בײדנס שלאָפֿצימער, געקומען. די גאַנצע צײַט האָט זיך משה צו איר
          ניט אױסגעדרײט און צו איר נאָר מיטן רוקן געװענדט געװען. ער האָט זיך
          אױך ניט אױסגעדרײט, װען ער איז אַרײַן א▯ן אַלקער, און גיטעלע נאָך אים
          אין אַנגסט. ער איז גלײַך נאָר צו דער קאָמאָדע צוגעגאַנגען, אײנעם אַ שופ־
          לאָד מיט אַ שליסעלע אױפֿגעעפֿנט, און איבערגעבױגן שטײענדיק איבער אים
          און עפּעס זובנדיק אין שופֿלאָד, האָט ער לסוף געפֿונען, װאָס ער דאַרף, און
          דעמאָלט ערשט זיך אױסגעקערעװעט.  און גיטעלע — נאָך אײדער זי האָט
          משהס פּנים דערזען, האָט איר פֿון די הענט פֿון זײַנע אַ צעװיקלט פּעקעלע
          שװעביש, תּכריכים-שטאָף אַ פֿינקל געטאָן.
               — שרעק זיך ניט, גיטעלע, דאָס זײַנען מײנע „בגדים” אױף אם־ירצה־
          השם איכער הונדערט מיט צװאַנציק. שרעק זיך ניט.▯.
               און דאָ האָבן זיך מיטאַמאָל בײַ גיטלען די קניעס אונטערגעהאַקט. ס'האָט
          זי אַ מלאָסנעקײט באַשלאָגן, און זי האָט דעם קנופּ פֿון איר קאָפּ▯טיבל, װי
          צו וזלשות, צעב▯נדן: אױ... און אײדער משה האָט נאָך באַװי▯ן אַ צײַט און
          באַרויִקענדיק װאָרט איר צו זאָגן, אַזױ האָט זי זיך גלײַך אױפֿן בעט אַראָפּ־
          געלאָזט, און אַן אָנמעכטיקע און װי אַן אונטערגעבראָכענע, ▯▯אָט מיט אַ מאַטער
         האַנט־באַװעגונג משהן מיטן פּעקעלע פֿון זיך דערװײטעו▯ט, און װי נישט
          קענענדיק קוקן אריף בײדע, זיך בײַ אים געבעטן:
               — נעם עס פֿון מײנע אױגן צו, נעם עס צו, כ'בעט דיך.
               זי איז אַן אױסן־געבליבענע אױף איר בעט געזעסן, און משה, נאָכדעם
         װי ער האָט דאָס פּעקעלע צוגענומען און דאָס אין אַ זײט ערגעץ באַשטאַט,
         האָט זי צך כאַרויִקן אךן מיט איר אײַנטענהן גענומען:
               -▯ ס'אַ נאַרישקײט, גיטעלע, ס'גאָרניט... ט'האָט זיך מיר אַ חלום גע־
         חלומט. און די גאַנצע װעלט איז דאָך אַ חלום...
               און גיטעלע האָט זיך טרײסטן געלאָזט.  זי האָט אַלע װײַלע נאָר, בעת
         משה האָט ▯ך ▯▯ר גערעדס און אַזױ איכער איר געשטאַנען, פֿךן אונטן אַרום
         אױף אים אַ קוק געטאָן, מיט גרױס געטרײַשאַפֿט, און אױך מיט גרױסער
         תערומות, װאָס ער האָט איר אין אַ זאַך, װאָס איז איר קײנמאָל אױפֿן געדאַנק
         ניט געקומען און קײנמאָל אױפֿן געדאַנ▯ נישט געװאָלט נעמען ־— איצט דער־
         מאָנט. זי האָט אַלעמאָל אַן עק טיכל צו די אױגן אױפֿגעהױבן, שטיל געװײנט
         און אָפֿט אַ טרער פֿון אַן אױגן־װינקל געװישט.
▯              און לס▯ף, אַז ס'האָט שױן היפּש געדױערט, און אַז משה האָט זי שױן
         געהאַט באַרויִקט און נאָך לאַנגן אײַנטענהן אין אירע אױגן אַ דערלײכטערונג
          רערזען און אױף איר פּנים אַ פֿרײערע מינע, — האָט אױך ע▯. זיך געשטאַרק▯

-----------

78                                                               ד ע ר נ ס ת ר

דערפֿילט, האָט אױפֿגעלײגט און פֿרום אױף איר אַקסל אַ האַנט אַרױפֿגעלײגט
און זי פֿון בעט אױפֿשטײן געבעטן. און אַז גיטעלע האָט געפֿאָלגט און אױפֿגע־
שט▯נען, האָט ער זי שױן אױך אײלן גענומען און פֿון אַלקער זי אַרױסגעבעטן:
     — איז גײ, גיטעלע, און גרײט זיך צו. כ'האָב אױף הײַנט אױפֿדערנאַכט
ייִדן אױף אַ סעודה פֿאַרבעטן ,בעט אױך דו, און לאָמיר זיך פֿרײען מיט ייִדן.
                                       ▼
     
מיט אַ שעה שפּעטער האָט מען אין בײַטאָגיקן און אין שטאַרק־זוניקן עס־
צימער, בײַם גרױסן טיש, גיטלען אױבנאָן, און לעבן איר, אױף אַ בענקל,
מנחמען, דעם שול־ און שטוב־שמש, זיצן געזען.
     מנחם — דער נידעריטשקער און צעטומלטער, װאָס רעדט גיך און מע
פֿאַרשטײט אים װײניק, װאָס איז שטענדיק פֿאַרשמײַעט, װי ער אײַלט זיך
ערגעץ, האָט פֿיל פֿעדערן אין קאָפּ און אין היטל, און ס'דאַכט זיך, אַז ס'איז
פֿון צעטראָגנקײט און פֿליִען — איז איצט, פֿון דער דרױסנדיקער און שטו▯ב־
היץ געזעסן אַ געשטילטער און װי אַ פֿאַרטשאַדעטער פֿאַר אַ לאַנגן צעטל־
בױגן מיט אַ בלײ▯טיפֿט אין האַנט. גיטעלע האָט אים אָנגערופֿן די נעמען
פֿון אַלע די, װאָס מע דאַרף אױף דער סעודה אײַנלאַדן, און ער, מנחם, האָט
פֿאַרשריבן. אױסער זײ, גיטלען און מנחמען, איז אין עס־צימער קײנער ניט
געװען, פֿון צײַט צו צײַט נאָר האָט זיך אַ דינסט פֿון קיך אַרײַנגעכאַפּט, כּדי
עפּעס בײַ גיטלען צו פֿרעגן, און באַלד נאָך דעם איז זי מיט דער באַקומענער
תשובח װידער צוריק אין קיך אַװעק.
     אין עס־צימער, װי געזאָגט, הײס. גיטעלע איז אױף איר בענקל עטװאָס
ברײטלעכער, װי געװײנלעך, געזעסן. דאָס טיכל פֿאַרנומען הינטער די אױערן
— אַ סימן אױף באַשעפֿטיקט, און אַז זי אײַלט זיך שטאַרק. זי האָט אַלעמאָל
אַ פּאָר טרוקענע פֿינגער אין דער אונטערשטער ליפּ גענעצט און פֿון היץ־
געשלאָגענעם זכּרון אַלע װײַלע אַן אַנדער פֿאַרגעסענעם נאָמען אַרױסגעצױגן
און פֿאַרװוּנדערט צו מנחמען זיך געװענדט:
     — זע, און אױך משה פֿײגענזאָן האָבן מיר פֿאַרגעסן... שרײַבט אים
אַרײַן, מנחם.
     פֿון מאָל צו מאָל האָט זיך גיטעלע פֿונעם מיט שרײַבן אַ הײב געטאָן,
האָט מנחמען אַלײן בײַם טיש געלאָזט, אױפֿן קיך אַװעק, און צו די פֿאַר־
אָרדענונגען און באַפֿױלן, װאָס זי האָט שױן פֿון פֿריִער װעגן דער סעודה אָפּ־
געגעבן▯ האָט זי, פּלוצלונג זיך אין נאָך עפּעס דערמאָנענדיק, נאָך אַ נײַע
געהאַט צוצוגעבן.
     אין הױף, דאָרט, װוּ די שטאַלן און קאַמערן געפֿינען זיך, האָט מען פֿון
אײנער אַ קאַמער דעמאָלט אַלעמאָל שױן מיכאַלקען, דעם אַלטן און רוקן־
געבראָכענעם הױף־חיטער, מיט אַ ברעם האָלץ אַרױסקומען געקאָנט זען. אַ

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 79

נישט־אױסגעשלאָפֿענער, װי שטענדיק, מיט אַלט־צעשװוּמענע און בראָנפֿן־
קאָליריקע אױגן, װאָס רעדט צו זיך אַלײן, און װי תּמיד אונטער אַ יום־טובֿ,
װען ער האָט צו טאָן עטװאָס מער, װי געװײנלעך, פֿױלט ער זיך, װאָרטשעט
און שעלט ברוגז.
     צוזאַמען מיט מיכאַלקען, באַמערקט מען, קומט פֿון שטאַל אַרױס „קײטל־
זײגער”, — דאָס קורצפֿיסיקע, געלע הינטל, װאָס איז הינטיש פֿאַרשעמט:
האָט קײן קול נישט און קאָן ניט האַװקען, און ס'האַלט זיך שטיל און מיטן
קאָפּ צו דר'ערד אַראָפּגעלאָזט; שטײט קײנמאָל ניט אָפּ פֿון מיכאַלקען און
מיטן באָמבלענדיק־אַראָפּהענגענדיקן ברוסט־בײַכל באַגלײט עס איצט מי־
כאַלקען פֿון קאַמער אין קיך מיט האָלץ באַלאָדן, און צוריק פֿון קיך אין קאַמער
— אַ לײדיקן און איבעראַנײַס נאָך האָלץ.
     און אין קיך האָט זיך דעמאָלט מיטאַמאָל שױן רירן און ריגעװען גענומען:
טעמפּ און מיט גרױס אײַלעניש האָט זיך דאָס קלאַפּן פֿונעם האַקמעסער אין
האַק-ברעטל אױף דער גאַנצער שטוב און אױך װײַט אין הױף אַרױס דערהערט.
אַ שטױסל האָט שנעל־קופּערדיק און קלינג▯נדיק דאָס האַקמעסער איבער־
שרײַען גענומען, און דינסטישע קולות זײַנען זיך אײנס דאָס אַנדערע אין די
געשרײען אַרײַנגעפֿאַלן, הױך און אָנכאַפּעריש זיך געקריגט, און צום טאַקט
פֿון קריג און קולות, האָבן זײ דאָס האַקמעסער־קלאַנג און דאָס שטױסל־
קלינגען נאָך מער פֿאַרש▯אַרקט און פֿאַרשנעלערט.
     דער אױװן אין קיך האָט זיך שױן צו אױפֿדערנאַכט און צו דער סעודה
געהײצט. אַלעמאָל האָט אַן אַנדער דינסט אַהין געכאַפּט אַ קוק, האָט אַ נײ
שײטל האָלץ אונטערגערוקט, און אַ קול צו מיכאַלקען האָט זיך שרײַען געלאָזט
הערן:
     — װאָסי? ער איז טױב צי װאָס, מיכאַלקע? ס'דאָך קײן טראָפּן װאַסער
ניטאָ, זאָל ער װאָס גיכער ברענגען.
     און גיטעלע און מנחם האָבן שױן צו יענער צײַט דאָס אײַנלאַדונג־צעטל
פֿאַרענדיקט געהאַט.
     גיטעלע האָט זיך פֿון מידקײט מיט אַן עק פֿונעם צעבונדענעם קאָפּ־טיכל
דאָס פּנים געפֿאָכעט, און אַלע װײַלע מיט אַן אַנדער עק דעם שװײס פֿון
דער אײבערשטער ליפּ געװישט.
     מנחם האָט האַלב-פֿאַרשלאָפֿן דעם בלײַשטיפֿט בײַם מױל געהאַלטן און
װען־ניט־װען נאָר אים באַנעצט, אָבער מער האָט ער שױן צו שרײַבן נישט
געהאַט, װײל אַלע נעמען, אױף װיפֿל מע האָט געדענקט, האָבן זיך שױן
אױסגענומען.
     און לסוף, אַז מנחם האָט זיך מיטן פֿאַרטיקן צעטל פֿון הינטערן טיש
אױפֿגעהױבן און זיך צו דער טיר גײן געלאָזט, האָט אױך גיטעלע זיך אױפ־
געהױבן און אים אַרױסבאַגלײטן געגאַנגען, און אַזױ, שױן אױף דער שװעל

-----------

80                                                               ד ע ר נ ס ת ר

שטײענדיק, האָט זי זיך, נאָר אַ מסופּקע און מיט איר זכּרון נישט זיכער,
צו מנחמען געװענדט און בײַ אים אַ פֿרעג געטאָן:
     — האַ, יױ מײנט ער, מנחם? ▯אַכט זיך, קײנעם ניט פֿאַרגעסן, אַלעמען
פֿאַרשריבן?                                                                    ▯
     — אַלעמען, אַלעמען.
     — איז גײ זשע גיך, מנחם, פֿאַרזאַם ניט און פֿאַרגעס ניט קײנעם. יאָ,
און פֿאַרגעס אױך ניט קײן ליכט אין ד▯י לײַכטער און אין די העסעס צו קױפֿן.
     — צו קױפֿן, צו קױפֿן... גוט, גוט, גיטעלע.                ▯
                                         
▯▯
     
ס'איז יענעם אָװנט אין עס־צימער און אױך אין די שכנותדיקע צימערן,
אױף װיפֿל ס'איז דורך דער טיר אָנצוזען, שטאַרק יום־טובדיק — ליכטיק.
     אין עס־צימער — אַ ברײטער, װײס־פֿאַרשפּרײטער טיש, אױך אַ לאַנגער,
האָט דערגרײכט פֿון װאַנט צו װאַנט, יענער טיש — פֿאַר חשובֿע און אָנגע־
זעענע, און אױך אין די דערבײַיִקע צימערן טישן, אָבער שױן פֿאַר װײניקער
חשובֿע.
     פֿון דער סטעליע אין עס־שטוב הענגט אַראָפּ אַ בליצלאָמפּ מיט דרײ־
רערנד▯קע העסעס, אין די העסעס — ליכט, און אױך אױף די װענט, װאָס
צװישן פֿענצטער און פֿענצטער — העטעס, און אױך אין יענע העסעס — ליכט.
     ס'באַדינען דעם טיש:
     צוערשט, מנחם, מיט דער קױטיקלעכער, מעשן־קאָליריקער באָרד, מיט
ן▯י קינדערש־צעטראָגענע און גאָרנישט ניט זעענדיקע אױגן, צעפֿלױגן און
צעפֿלאָכטן, די קאַפּאָטע נישט אױף די קנעפּ, און דאָס היטל אַ ביסל העכער,
װי ס'דאַרף זײן, אױפֿן קאָפּ פֿאַררוקט.
     ער קומט אַלע װײַלע אַן אײַלנדיקער פֿון קיך אַ פֿולער באַלײגט און קערט
זיך אום אַ לײדיקער, און באַלד קומט ער װידער פֿול און קליגט זיך װאָס
מער טעלער מיט אײן מאָל צו ברענגען — שװיצט, אײַלט זיך און לױפֿט
װידער אין קיך.
     צװײ — גיטעלע, װאָס איז הײַנט אין העכסטן יום־טובֿ — אין שװאָרצן
זײדנס און אין צירונג.
     איר קלײד בײַ די פֿיס ברײט און אין שליאַרעס, איר קאָפֿטל ▯— אױף
דער ברוסט פֿון פֿאָרנט — אָנגעבופֿט און מיט האַפֿט באַלײגט און אין רוקן
                                                                   ▯
שמאָל געפּאַסט, און אין טאַליע װאַרפֿט זיך די זױם פֿון דער קאָפֿטע איבערן
רוקן-קישעלע, װי איבער אַ זאָטל, אַריבער.
     זי איז אין די לענגלעכע צװײגאָרנדיק־בריליאַנטענע אױרינגלעך, אין
גאָלדענע פֿינגערלעך און אױך מיט אַ „הערצל” פֿון גאָלד.
                                                        



▯

-----------

     ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                     91
           
דאָך זעט זי הײַנט אױס ניט װי אין די פֿרײלעכע יום־טובֿים, נאָר װי
     אום ראש-השנה און יום־כּיפּור, װײל זי איז ניט אין פּאַריק הײַנט, נאָר מיט
     אַ װײס זײדן קאָפּ־טיכל.
           זי שטײט בײַם טיש, נעמט צו פֿון מנחמס הענט די טעלער, און איבער
     קעפּ און אױפֿן טיש דערלאַנגט זײ. יעדעס מאָל, װען אירע הענט װערן
     פֿרײ, טוט זי אַ פֿאַרנעם דאָס זײדן טיכל הינטער די אױערן און אונטן, בײַ
     דער גאָמבע, פֿאַרציט זי מיט בײדע עקן דעט שלײף בעסער.
           און אָט קומט װידער מנחם, און זי בײגט זיך װידער איבערן טיש איבער,
▯    רוקט צו, װאָס נײטיק איז צוצורוקן, רוקט אָפּ, װאָס ניט נײטיק, זעט װעמען
     מע דאַרף װאָס דערלאַנגען, און אַז קײנער זאָל ניט פֿאַרטײלט װערן, און
     אַלע זאָלן צופֿרידן און קאָנטעט זײן.
           ס'האָבן אױך געהאָלפֿן באַדינען גיטעלעס בײדע טעכטער: יהודית, די
     עלטערע, די שטאַרק צו מענטשן צוגעלאָזטע, װאָס איז מיטן אױסזען אױף
     דער מוטער ענלעך, און מיט די מאַנירן און פּאָסטעמקעס — אױפֿן פֿאָטער.
     זי פֿילט זיך גוט און ניט געצװוּנגען פֿאַרן עולם, און, װי משה, בעת אַ שׂמחה,
     זשמורעט אױך זי די אױגן פֿון ליכט און פֿאַרגעניגן.
          דאַן נחמהקע, די ייִנגערע, אַ ביסל אַ שעמעװדיקע און אין זיך געשלאָסענע,
     װאָס מיטן װוּקס איז זי אין פֿאָטער געראָטן, אָבער האַלטן האַלט זי זיך
     צום ערשט לעבן דער מוטער. פֿילט זיך ניט פֿרײ און אַ ביסל געענגט פֿאַר
     פֿרעמדע און יעדעס מאָל, װען טיש־לײט װענדן זיך מיט אַ מינדסט װאָרט
     צו איר, רױטלט זי זיך, פֿאַרלירט זיך און װײסט גלײַך ניט, װוּהין די הענט
     און די אױגן אַהינטאָן.
          משה אַלײן ▯־ אין שבת און אין גאַרטל — אױבנאָן.
          ער הײבט זיך אַלע װײַלע אױף פֿון זײן אָרט, גיסט אָן אַמאָל אײנעם,
     און אַמאָל אַ צװײטן, און דער גאַנצער נאָענטער טײל טיש, אױף װיפֿל זײן
     קערפּער און זײן האַנט דערגרײכט, זעט ער זיך אָן קײנעמס הילף באַגײן
     און יענעם טײל אַלײן באַדינען.
          אין אַנדערע צימערן, דאָרט, װוּ עולם װײניקער חשובֿער, באַדינען אױך
     װײניקער חשובֿע: דינסטן, משרתים, אָרעמע קרובֿים און די אײניקלעך משהס.
          בײַ יענע טישן —— גרופּעסװײַז, און בײַ די עקן צום מײנסטן, — אָרעמעלײַט
     און מקבלים.
          זײ האַלטן די פּנימער געװענדט צום טיש, און נאָר צו דעם, װאָס אױפֿן
     טיש געפֿינט זיך, זײ עסן גיך און שטרעקן פֿלינקע הענט צו די טעלער, װאָס
     מע דערלאַנגט זײ, און בשעת־מעשׂה — אױך צו די בערג ברױט און בולקע,
	 װאָס זײַנען אױף גרױסע פּאָלומעסקעס און אױך אױפֿן הױלן טיש
	 אָנגעװאַלגערט.                              ▯
          אַז זײ עסן אָפּ אײן מאַכל, װאַרטן זײ שױן ברוגזלעך אױפֿן צװײטן, קוקן
                             









▯

-----------

            82                                                               ד ע ר נ ס ת ר
            
אָנגעדרודלט, רעדן װײניק, נישט צװישן זיך און אױך נישט מיט די, װאָס
            דערלאַנגען זײ, און די דינסטן און משרתים קוקן מיט אום־דרך־ארץ און מיט
            שפּאָט, װי אַזױ „יענע” אײלן, װי אַזױ „מע קאָן זײערע קישקעס אָן די
            דנאָעס ניט נאַסטאַרטשען”, און זײ דערלאַנגען זײ אָן אָפּשײַ, קערעװען זיך
            אָפּ און קענען ניט קוקן, װי אָרעמעלײַט כאַפּן, און װי מקבלים זײַנען זשעדנע.
			בײַם טיש אָבער, װאָס אין עס־שטוב — שטאָט־לײט און סוחרים,
			אָנגעזעענע און באַװוּסטע, װאָס האַלטן זײערע נאָז-פֿאַטשײלעס
			אין די הינטערשטע קאַפּאָטע־קעשענעס פֿאַרשטעקט, און װען זײ נײטיקן
			זיך אין זײ,
            װענדן זײ זיך מיט די הענט אױף ▯אַרונטער — געלאַסן, פּאַמעלעך און אין
            גרױס באַרוטקײט.
                 אױך חסידים בײַ יענעם טיש — פֿון אײן קלױז מיט משהן און צו אײן
            רבין מיט אים פֿאָרנדיקע — שױן מער טומלדיקע און װײניקער באַרוטע, און
            יענע האָבן שױן די פֿאַטשײלעס אין די בוזעמער העכער די גאַרטלען ליגן
            פֿאַרגרײט, און אַז זײ דאַרפֿן זײ, האָבן זײ זײ אונטער דער האַנט כּסדר, שלעפּן
            זײ אַרױס און רוקן זײ װידער צוריק אַרײַן, אײַלנדיק און מיט אַ בלינדער
            האַנט־באַװעגונג, מעכאַניש.
                                                    
▼
                 אין עס־צימער און אין די דערבײַיִקע צימערן — ליכטיק און ליאַרמיק.
                 מנחם — פֿאַרפּאַליעט, און אײַלט נאָך אַלץ פֿון שטוב אין קיך און פֿון
            קיך אין שטוב צו לױפֿן. דינסטן און משרתים באַגעגענען זיך אין מיט װעג,
▯           הין און צוריק אײַלנדיקע, טרעטן זיך אָן אױף די פֿיס און צעבוצקען זיך מיט
▯          פּנימער און מיט טעלער.
                 דער עולם — שױן די ערשטע זעט געכאַפּט, און שױן נישט די ערשטע
            כּוסות.          ,
                 שפּעטער אַ ביסל — בײַ אַלע טישן שױן אַן אַלגעמײנער גערײד און
            גערודער, און אין שטוב־טומל הערן זיך שױן אױך אײניקע אַפֿילו שרײַען.
                 פֿלעשער גײען פֿון האַנט צו האַנט. אײניקע שטײען אױף פֿון די ערטער,
			גיסן אָן און דערלאַנגען צו די װײַט־זיצנדיקע. הענט מיט גלעזער און
			גלעזלעך
            שטרעקן זיך צו די דערלאַנגער און אָנגיסער, און דער, װאָס שטײט און גיסט,
            באַפֿרידיקט: גיסט אָן און גיסט איבער.
                 גאַנצע טישן רעדן שױן מיטאַמאָל, אױף אַ קול און אינאײנעם. אײניקע
            פֿון אײן עק טיש שרײַען צו אַנדערע, װאָס אין אַנדערן עק, און אַלעמאָל
            הײבט זיך שױן אױף אַ האַלב־שיכּורער, מאַכט עפּעס מיט די הענט, רופֿט און
		  דעררופֿט זיך ניט, און זעצט זיך אַ ניט־אױסגעהערטער און װי מיט
		  שמײכלענדיקער מחילה צוריק אַװעק.
                 ס'הײבט זיך אױף באַלד אײנער מיט טאַנצנדיקע הענט און פֿיס פֿון

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                  93
 
הינטערן טיש אַרױס, און, אַרױסגײענדיק, שלעפּט ער אַ צװײטן, דער צװײטער
 —אַ דריטן, און הענט פֿאַר הענט אַלץ מער און מער נעמען זיך אָן, ביז אַ
 האַלבער טיש שטײט שױן אױף, און אינמיטן שטוב שױן טאַנצט ער.
      נאָכן ערשטן האַלבן טיש רוקט זיך אַרױס דער צװײטער, און באַלד זײַנען
אַלע ערטער בײַם טיש שױן פֿרײַע און די פֿריִער לײדיקע מיט פֿון שטוב שױן
 מיט מענטשן פֿאַרנומען.
	  ס'קומען צום טאַנץ צוערשט די מער־רירעװדיקע, ייִנגערע און אָנגעטרונקענערע,
	  דערנאָך אױך די עלטערע, געלאַסענערע און נאָך ניכטערע. די
גאָר אַלטע קומען אַלײן צו צו די שױן־טאַנצנדיקע, פּאַמעלעך, נישט זאָגנדיק,
צענעמען די הענט בײַ אַ פּאָר טענצער און שטעלן זיך צװישן די צװײ
טאַנצנדיקע אַ שטילער, אַ ▯▯ריטער אַרײַן.
      חסידים האַלטן זיך אײנס: אײנער בײַם אַנדערן, אײנעמס קאָפּ צום
אַנדערנס אַקסל, אָדער אײניקע מיט הענט אין אַנדערנס רוקן־גאַרטל. סוחרים
באַלעבאַטים — אָפּגעזונדערטער, שטיל און בנעימות: האַלטן קעפּ צו דער
ערד אַראָפּגעלאָזט, גײען שװערלעך, און אַ פֿוס, זעט מען, איז זײ ניט איבעריק
גרינג צו שטעלן.
     די ראָד שױן אַ גרױסע, משרתים און שטוב־אײגענע האָבן שױן די בענק
און די טישן צו די װענט אָפּגערוקט, כּדי מער פּלאַץ פֿאַר די טענצער צו
מאַכן, און דאָס אָרט איז געמאַכט.
     אַלע טאַנצן. אױך משה אַלײן אין דער מיט. אַלײן נאָר די שטוב־מענטשן
זײַנען אױסער דער ראָד: גיטעלע מיט אירע אײניקלעך און טעכטער, קרובֿים,
אױך דינסטן און משרתים קוקן פֿון װײַטן, פֿרײען זיך, און דינסטן און משרתים
שטורכען זיך אײנס דאָס צװײטע, װינקען זיך איבער װעגן די מקבלים און
שלעפּער, װאָס אױך זײ זײַנען אין טאַנץ אַרײַנגעצױגן, אָבער װאָס טאַנצן
פֿאַרשעמט, איבעריקע און נישט גערן.
     נאָכן ערשטן טאַנץ — װידער בײַם טיש, און נאָכן ערשטן טרינקען —
איצט װידער זיך גענומען טרינקען, און נאָך מיט מער שטאַרקײט, מיט מער
היץ און מער פֿאַרפּאַליעטן הפֿקר: נײַע בוטלעס בײַם טיש װײַזן זיך, אַלטער,
פֿון לאַנג אױסגעשטאַנענער װײן װערט פֿון קעלער אַרױפֿגעבראַכט. משה
גיסט אָן די לעבן־אים—זיצנדיקע, און די װײַטער־זיצנדיקע גיסן זיך אַלײן אָן.
     אַלע מײַלער אָפֿן, אַלע הענט שטרעקן זיך און פּלאָנטערן זיך, איבער די
טישן הערשן געשרײען, און פֿיל צװישן די אַלע געשרײען צו משהן װענדן זיך:
     — לחײַם, ר, משה, — שרײַען סוחרים באַלעבאַטים, װענדנדיק זיך צו
אים, כאָטש שױן באַטרונקענע, נאָך מיט אָפּשײַ און מיטן „רעב”־טיטל.
     — לחײַם, משה, — װענדן זיך חסידים, די, װאָס פֿאָרן מיט אים צו אײן
רבין, — הײמישלעך, װי ברידער צו ברידער, װי צו אַ זײער גלײַכן, און שױן
אָן שום טיטל.

-----------

84                                                                  ד ע ר נ ס ת ר
     
און אײניקע, שטאַרק־הײמישע, דערמאָנען זיך אױך אין דער נאָענט־          ▯
שטײענדיקער גיטלען, דערזעען זי, גיסן איר אָן, הײסן איר טרינקען, און
אױך צו איר טוען זײ שרײַען:
     — לחײַם, גיטעלע... איז געדענק זשע, װאָס מע האָט אָפּגעמאַכט: אַז
דו מיט דײן משהן, מיר מיט כּלל־ישׂראל זאָלן מיר משיחן דערלעבן. געדענק.
אין אָפּגעמאַכט!
     — לחײַם, — שרײַען צו איר אַנדערע, — ייִדן װינטשעװען, אַז דאָס
„אָרט” זאָל זיך אױף אים ניט דערװאַרטן.
     — און די מלבושים, — כאַפּן אַנדערע אױס און פֿאַלן אַרײַן אין די
רײד, — די בגדים, מײנען מיר, זאָלן ▯▯אָ, טאַקע דאָ, אין שטוב בײַ דיר פֿױלן.
	 און זײ קלאַפּן אױפֿן טיש און שטרײַכן אונטער דעם „דאָ”, קלאַפּן נאָכאַמאָל און
נאָכאַמאָל, גלײַך מע פֿאַרשטײט ניט, און גלײַך מיט די פֿריִערדיקע
מאָלן „דאָ” זײַנען זײ ניט יוצא.
     גיטעלע טרינקט צופֿרידן, װאָס אַזױ פֿיל ייִדן װינטשעװען איר, און פֿון
אַזױ פֿיל אױגן, הענט, געשרײען און טומל, װאָס רינגלען זי אַרום. זי טוט אַ
זופּ אַן איבעריקן, אַ נישט־פֿאָרזיכטיקן און נישט װעדליק פֿאַר איר שלונג,
און זי װערט בלאַס, פֿאַרשעמטלעך, קוקט ▯אױף איר משהן עטװאָס פֿאַרשולדיקט,
אָבער צוזאַמען מיט דער שולדיקײט, קומט איר װי אַ װאַרעמקײט און אַ זיס
שיכּורל אין די קני, און זי פֿילט, אַז װען מע װאָלט איצט געטאַנצט, װאָלט      ▯
זי איר קני־װאַרעמקײט צוזאַמען מיט אַלע איצט אין טאַנצן אױסגעבראַכט.
                        ▯
     און טאַקע: שפּעטער אַ ביסל, װען דער עולם איז װידער בײַם טאַנץ,
דער טיש װידער לײדיק און די מיט שטוב פֿול, אַזױ באַמערקט ניט קײנער,
װי גיטעלע האָט זיך פּלוצעם עפּעס פֿון צװישן עולם אַרױסגערוקט, פֿאַרשװוּנדן, און אַ קלײן
ביסל זיך געזאַמט... זי איז צו זיך און אין איר מאַנס
אַלקער אַװעק, צום שופֿלאָד צו, און פֿון דאָרט עפּעס אַ פּעקעלע אַרױסגענומען... און װידער
האָט דער עולם נישט באַמערקט ,װי פּלוצעם האָט זיך
אין דער טאַנצנדיקער ראָד, אין מיט, גיטעלע באַװיזן: אין דער רעכטער
האַנט אַ פּעקעלע, און מיט דער לינקער האָט זי איר לאַנג קלײד עטװאָס
העכער אירע שיך אױפֿגעהױבן...
     זי האָט געטאַנצט פֿאַרטראָגן, און װי אַ פֿרעמדער כּוח װאָלט זי געפֿירט.
זי האָט נישט באַמערקט, אַן אײניקע, דערזעענדיק זי און פֿאַרשטײענדיק, װאָס
זי טראָגט אין דער האַנט, האָבן זיך אינמיטן טאַנץ אָפּגעשטעלט, און אַז די
קינדער אירע, דערזעענדיק דאָס זעלבע, האָבן „מאַמע!” געװאָלט אױסשרײַען
און נישט באַװיזן, משה — „גיטעלע”, און אױך ער האָט זיך אָפּגעהאַלטן,
און אַז אַלטע און שטרענגע לײט, געװיסע דין־ און מינהג־װײַסער, האָבן שױן
געבורטשעט, און האָבן דאָס װאָרט „חילול” און „ס'איז נישט רעכט” אױף
זײערע ליפּן געהאַט, — זי האָט דאָס אַלץ נישט באַמערקט.

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                               5▯
▯▯ר▯▯▯▯▯▯ן▯ו▯▯ע▯▯▯▯▯▯▯פ▯▯ ▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯ו▯▯
און פֿרױיִש צוגעהאַלטן. און אַזױ טאַנצנדיק און אין מיט ראָד שױן זײענדיק,
האָט זי אירע קינדערס שרעק עטװאָס באַרויִקט און איר מאַנס מורא אָפּ־
געהאַלטן און אַפֿילו בײַ די שטרענגע דין־ און מינהג-װײַסער דאָס ברוגזע
מור▯▯▯אָ▯ר▯▯▯▯ האַ▯ ני▯ ▯אַנ▯ ▯ע▯ױער▯:  ▯יר ▯▯יק אי▯ װאָ▯
▯▯▯ ▯▯▯ מ▯▯▯י▯▯▯ ▯▯אַ▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯ן▯▯▯▯▯▯▯
              ן              ר              י
און מיט אַ צוזאָג, װי — „נישקשה”, — אַ זאָג געטאָן, —— „נישקשה, מיטן
כּוח פֿון שׂמחה און מיטן גלײבן אין שׂמחה װעלן אונדז אַלע געפֿאַרן פֿאַרבײַ
און אַלע גזרן בטל ומבֿוטל װערן”.
     און גיטעלע האָט װײַטער געטאַנצט. זי איז שױן אַ ביסל מיד געװען.
זי האָט דערום דאָס פּעקעלע פֿון דער רעכטער האַנט אין דער לינקער איבער־
גענומען, און מיט דער רעכטער, װי פֿריִער מיט דער לינקער, דאָס קלײד
עטװאָס פֿון אירע פֿיס און שיך צום טאַנץ אױפֿגעהױבן.
     און אַז זי איז שױן גאָר מיד געװאָרן, האָט זי מיט די אױגן אַרום זיך
און פֿון דער ראָד, װי הילף און שטיצע געזוכט, און מיטאַמאָל, די קינדער
אירע דערזעענדיק, האָט אױסגעשריִען:
     — קינדער, טעכטער מײנע...
     און די טעכטער האָבן פֿאַרשטאַנען. און באַלד האָט שױן גיטעלע אירע
צװײ טעכטער, יהודיתן און נחמהקען, איר אַנטקעגנגײענדיק און פֿאַר איר
פּנים טאַנצנדיק, געהאַט... דערנאָך האָבן זײ זיך צו אירע בײדע זײַטן גע־
שטעלט און אַלע דרײ שױן אין אײן שורה: יהודית, די עלטערע, האָט, טאַנצנדיק, מיט די
אױגן דעם פֿאָטער געזוכט, און נחמהקעס אױגן — צו דער
מוטערס פֿיס געװענדט.
     און אָט, און װי דער גאַנצער עולם איז דעמאָלט פֿאַרכאַפּט געװען מיט
קוקן אױף זײ, אַזױ האָט קײנער ניט באַמערקט, און פֿון גרױס פֿאַרכאַפּטקײט
איז צו קײנעמס אױער ניט דערגאַנגען, װי צום טױער, װאָס פֿאַרן הױף, איז
דעמאָלט אַ בױד צוגעפֿאָרן און זיך אָפּגעשטעלט. לעצטער גלעקער־געקלאַנג
איז, בײַם אָפּשטעלן זיך פֿון דער בױד, אַנטשװיגן געװאָרן. פֿון דער בױד
איז אַראָפּגעקראָכן אײנער אַ מענטש, װאָס איז געזעסן אױבנאָן. און צוזאַמען
מיט אים — דער באַלעגאָלע מיט געפּעק אין האַנט. און בײדע האָבן זיך צו
דער פֿאָרטקע פֿון משהס הױף געלאָזט.
    „קײטל▯זײגער” איז פֿון זײן הינטישער בודקע אַרױס און געװאָלט אָנפֿאַלן
און זיך צעהאַװקען, אָבער — בײַם װעלן געבליבן. ער האָט זיך דערום נאָר

-----------

 88                                                               ד ע ר נ ס ת ר
 
אַ פּאָר מאָל אַרום זיך אַלײן, אַרום זײן אײגענעם קערפּער, אַרומגעדרײט און
 צוריק אין בודקע, אַ נישט־האַװקענדיקער, אַרײַן.                    ▯
      און די צװײ, דער פּאַסאַזשיר מיטן באַלעגאָלע, זײַנען אין הױף געקומען.
      דער פּאַסאַזשיר האָט זיך שטאַרק פֿאַרחידושט, װאָס אינמיטן װאָך, אין
 אַ געװײנלעכן טאָג, האָט ער פֿון דער שטוב אַ גרױסע שײן אַרױסשײַנען דערזען
 און צוזאַמען מיט דער שײן האָט ער אין שטוב װי אַ סך מענטשן אױך דער־
 פֿילט... אין שטוב אָבער איז שטיל געװען.
      ער איז אין הױף בײַ דער זײט פֿון די שטוב־פֿענצטער געגאַנגען, ביז
 ער איז אַרױף אױף די טרעפּ פֿונעם הינטערשטן שטוב־אַרײַנגאַנג, די טיר
 געעפֿנט, און דעם לענגלעכן קאָרידאָר, װוּ די שראַגע מיט די מלבושים האָט
 זיך געפֿונען, דורכגעגאַנגען, און האָט זיך לסוף אױף דער שװעל פֿון דער
 גרױסער עס־שטוב געטראָפֿן.
      פֿון דרױסנדיקן פֿינצטער געקומען, און פֿון שטוב־ליכט און גרױסן עולם
 פֿאַרבלענדט, איז ער אַ װײַלע אױף זײן אָרט געבליבן, — ער, אַ הױכער און
שטאָלצער, אין אַ זומערדיקן װעג־מאַנטל מיט אַ קאַפּטער, און באָרד און
ברעמען אַ ביסל פֿאַרשטױבטלעך. ער האָט געקוקט, און װי אַ שמײכל און
חידוש אין זײַנע אױגן, און דער שמײכל האָט באַטײַט: מ'באַמערקט נישט...
נישקשה, מע װעט באַלד באַמערקן...
     און טאַקע: װי גיטעלע מיט בײדע טעכטער בײַ די בײדע זײַטן האָט
           
▯
אַזױ געהאַלטן אינמיטן טאַנצן, אַזױ האָט זי פּלוצעם אױפֿגעהױבן די אױגן צו
דער טיר, װוּהין זי איז גראָד מיטן פּנים איצט געװענדט געװען, און מיט־
אַמאָל האָט זי עפּעס דאָרט דערזען...
     זי האָט תּחילת אירע אױגן ניט געגלײבט, געמײנט — אַן אױסװײַזעניש,
▯ױיל — אומגעריכט. און פֿריִער אַ רגע האָט זי דאָרט, אױפֿן זעלבן אָרט,
נישט באַמערקט נאָך גאָרנישט. אָבער װאָס לענגער זי האָט זיך אײַנגעקוקט,
אַלץ מער האָט זי זיך איבערצײַגט אין געזעענעם... זי האָט זיך אַ ריס געטאָן,
און מיטאַמאָל, לאָזנדיק די בײדע טעכטער אַלײן און דאָס אָרט צװישן בײדע
— אַ לײדיקס, איז זי פֿון ראָד אַרױס, צו דער טיר און צו דער שװעל צו, און
װי נישט מיט איר קול אױסגעשריִען:
     — לוזי...                                                        ,
     זי האָט אױסגעזען, װי אַ קינד, װאָס האָט אַ ליבן גאַסט אָדער אַן אײגענעם
פֿאָטער דערזען. זי האָט זיך אַ העפֿטיקן לאָז געטאָן און װי געװאָלט צום
גאַסטס ברוסט צופֿאַלן. זי האָט זיך אָבער אין איר און אױך אין זײן עלטער
דערמאָנט — און זיך אָפּגעהאַלטן.
     אָבער ▯אַ גליקלעכע, און װידער װי אַ קינד, װאָס אין סאַמע רעכטער סכּנה
װאָלט דעם אומגעריכט אַ הילף פֿון ערגעץ געקומען, אַ רעטער, ▯װאָס דער
שליסל פֿון אַלער הילף איז בײַ אים אין דער ▯האַנט, — אַ גליקלעכע, װאָס

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 97
 
צו אַלע ביזאַהעריקע װוּנטשן, װעט איר איצט דער העכסטער װוּנטש פֿונעם
 העכסט־געגאַרטן געגעבן װערן — האָט זי דאָס פּעקעלע, װאָס אין האַנט בײַ
 איר, צו לוזיס אױגן אױפֿגעהױבן, דאָס אים אַ װײַז געטאָן און נאָכאַמאָל
 אױסגעשריִען:
      — לוזי!...
      — װאָס איז, גיטעלע, װאָס געשעט און װאָס קומט דאָ פֿאָר?
      — אַ סעודה און אַ שׂמחה איצט דאָ, לוזי, און איך לאָז דיך אין שטוב
 ▯▯▯▯▯▯ו▯▯▯▯▯▯ ני▯ אַראָפ, ▯י▯ דו װע▯▯ מיר ▯אָ ▯ױפֿן אָרט משהן
                                     ▯
      
— װאָס װינטשעװען?
      — אַריכת־ימים, לוזי, און אָט זע, — און דאָ האָט זי אים פֿאַר די אױגן
 נאָכאַמאָל דאָס פּעקעלע באַװיזן, — אָט דאָס זײַנען די „בגדים” משהס, װאָס
 ער האָט זיך שױן אין װעג פֿאַרגרײט.
      — װאָס רעדסטו, קינד? אַריכת־ימים? אַװדאי אַריכת־ימים? אַװדאי        ▯
װינטשעװען. —
      אין דעם מאָמענט, בעת אױף דער שטוב־שװעל איז צװישן גיטלען און
לוזין פֿאָרגעקומען אָט די באַגעגעניש, זײַנען שױן אַלע שטוב־לײט, מיט משהן
בראָש, צו צו דער טיר. בײדע ברידער האָבן זיך געקושט, און די קינדער
האָבן דעם פֿעטער דעם װעג־מאַנטל אױסטאָן געהאָלפֿן, און אױך פֿונעם
באַלעגאָלע, װאָס איז די גאַנצע צײַט געשטאַנען הינטערן גאַסטס פּלײצעס,
דאָס געפּעק צוגענומען. באַלד האָט אױך משה דעם גאַסט אין אַ באַזונדערן,
תּמיד פֿאַר אים פֿאַרגרײטן, צימער אָפּגעפֿירט. אַהין האָט מען אים װאַסער
אױף זיך אַרומװאַשן געבראַכט. ער האָט אױך דאָרט די קאַפּאָטע פֿון װעג
איבערגעביטן אױף אַן אַנדער און צו דער סעודה פּאַסנדיקער, און אין אַ
װײַלע אַרום איז ער שױן צוריק אין עס־צימער געקומען צום זיך פֿרײענדיקן
עולם און צו די שטוב־לײט, װאָס האָבן אױף אים געװאַרט.
     אַן אָרט האָט מען אים אָפּגעגעבן אױבנאָן ,לעבן משהן. משרתים האָבן
געאײַלט און דינסטן האָבן באַדינט, און גיטעלע מיט די קינדער זײַנען בײַ
דער זײט און הינטער זײן בענקל געשטאַנען — אױך אױף באַדינען און אױף
װאָס נײטיק ס'װעט זײן צו דערלאַנגען.
     לוזי האָט פֿון אױפֿגעגעבענעם געגעסן, און בעתן עסן מיט די געצײלטע,
װאָס זײַנען ▯נאָענט צו משהן געזעסן, געצײלטע װערטער נאָר גערעדט. דאָס
זעלבע מיטן ברודער, מיט משהן אַלײן, דאָס זעלבע אױך מיט די שטוב־לײט,
כאָטש ער איז, צו זען, אױפֿגעלײגט געװען זײער און די סעודה־אַרומרינגלונג
איז אים ניחא געװען.
     און שפּעטער, אַז די סעודה האָט זיך נאָכאַמאָל צעפֿלאַקערט, אַז דער עולם
האָט פֿאַרגעסן אין גאַסט, װאָס ער האָט אים פֿריִער דאָס עסן און טרינקען

-----------

88                                                                ד ע ר נ ס ת ר

איבערגעשלאָגן, און װידער האָט מען זיך — װער צום שמועסן, װער צום
ליאַרמען, װער צום טרינקען און װער צו אַלע אינאײנעם — גענומען, און
דער פֿריִערדיקער טומל ▯האָט זיך װידער אײַנגעשטעלט, און נאָך מער, װי
פֿריִער, זיך געשטאַרקט — איז מען װידער װי צום פֿריִער־איבערגעריסענעם
טאַנץ אַרױס.
     און דאָס ▯מאָל האָט שױן אױך דער פֿעטער לוזי מיטגעטאַנצט. אַ נײַער,
פֿרישער מענטש איז צוגעקומען, און פֿון אים האָבן איצט װי אַלע אױגן  ▯
געמאָנט, און ער איז אין טאַנץ, כאָטש מיט אַלע צוזאַמען, דאָך װי זײן באַזונדער
גאַנג זיך געגאַנגען מיט האַלב־געשלאָסענע אױגן, אַ שטאַרק־פֿאַרטיפֿטער,
אַן אױסגענומענער, אַן אױסגעטײלטער, װי מיט אַ הױכן סאָרט כּװנה און
שׂמחה, און אין די באַװעגונגען אי רײַך אי שפּאָרעװדיק אױפֿגעהאַלטן.
     און נאָך שפּעטער, װען דער עולם איז שױן אינגאַנצן באַטרונקען גע־
װען: װער ס'איז שױן שלעפֿעריק בײַם טיש אַ געשטילטער און אַן אױסגעשעפּטער געזעסן, װער
זיצנדיק געדרעמלט און דעם קאָפּ אױפֿן טיש
אָנגעשפּאַרט, און װער, פֿאַרקערט, פֿון שיכּרות אַ מער צערױטלטער און
צעהוליעטער;  אײנער האָט מעשׂים אָנגעטאָן, זיך געטשעפּעט און זיך
תרעומותן געזוכט, אַן אַנדערער האָט אַלטע מחלוקתן זיך דערמאָנט און אין
געשלעג געקראָכן, װער ס'האָט דעם באַלעבאָס און דער באַלעבאָסטע שױן
גראָבקײטן געזאָגט, און װער װעמען אַלטע חטאָים האָט אױסגעװאָרפֿן; —
     אָט דעמאָלט האָבן זיך, פֿון רעש און טומל ניט באַמערקט פֿון קײנעם,
די בײדע ברידער, משה און דער פֿעטער לוזי, פֿון גרױסן עולם אַרױסגערוקט,
און זײַנען געקומען אין דער װײַטער זאַל, דער שטילער, װאָס די שׂמחה האָט
אַהין ניט דערגרײכט, און װאָס זעלטן זײַנען דאָרט געסט אױפֿגענומען געװאָרן.
     ס'האָט דאָרט געברענט אײנער נאָר אַ לאָמפּ, פֿון דער סטעליע אַן אַראָפּ־
הענגענדיקער. אױפֿן דיל זײַנען אין אַלע פֿיר זײַטן, אין קװאַדראַטן, סטעזשקעס
אױסגעשפּרײט געלעגן, אין אַלע פֿיר װינקלען פֿון זאַל — גרױסע פֿיקוס־
װאַזאָנעס, אָלעאַנדערס מיט גראָבע און שמאָל־לענגלעכע בלעטער און בלעטלעך אין גרױסע
ערד-דײזשקעס געשטאַנען. אַ רו פֿון געװיקס האָט פֿון זײ
געטראָגן, אַ רו פֿון בײַנאַכט, װען געװיקסן שװײַגן, אַ רו אױך פֿון די סטעזשקעס
אין קװאַדראַט אױסגעשפּרײטע. און אױך פֿון װײכן פּריצישן מעבל — פֿון
נידעריקע טאַבורעטן מיט טשעכאָלן איבערגעצױגן. און אױך פֿון אַ שװער־
געבעטער סאָפֿע אין אַ טשעכאָל.
     אַהין האָבן זיך בײדע ברידער, װי אָפּגערעדט, נישט־אָפּגערעדט, פֿונעם
גרױסן עולם דערװײַטערט, און װי אומגערן און אומיסטן פֿאַרבלאָנדזשעט.
     קײנער האָט זײער פֿעלן אין שטוב נישט באַמערקט. קײנעם זײַנען זײ
שױן נישט אָנגעגאַנגען. אַלײן נאָר גיטעלע מיט די אײניקלעך, װעלכע האָבן
די גאַנצע צײַט, פֿון זינט דער פֿעטער לוזי איז געקומען, אים פֿון אױג נישט

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                  89
                                                  
▯

אַרױסגעלאָזט, האָבן איצט, פּלוצעם אים נישט דערזעענדיק צװישן עולם, און
אױך משהן — נישט, — האָבן זײ זיך זוכן אַװעקגעלאָזט, פֿון צימער צו
צימער, ביז זײ זײַנען צו דער שװעל פֿון זאַל געקומען, און קומענדיק, און
אױף דער שװעל בלײַבנדיק, און זעענדיק יענע בײדע אין זאַל שפּאַצירן און▯
צװישן זיך אַ שטילן שמועס פֿירן, האָבן זײ זיך פֿאַרהאַלטן, פֿון אָפּשײַ און
דרך־ארץ די שװעל נישט אַריבערגעטראָטן, און װי פֿון צװײ ליכט, אומגײענדיקע, פֿון װײַטן
זײערע אױגן געשפֿײזט.
     צװישן די ברידער איז אַ קורצער שמועס, נאָר אַן איבערכאַפּנדיקער,
דעמאָלט פֿאָרגעקומען.
     צװישן אַנדערן האָט משה בײַ לוזין אױך אַ פֿרעג געטאָן:
     ▯— איז, הײסט עס, קומט ער איצט פֿון דאָרט, װוּ ער האָט אין בריװ▯
געשריבן?
     — יאָ, ▯ האָט לוזי געענטפֿערט.
	 ▯ און ער האָט טאַקע, — האָט משה װײַטער געװאָלט װיסן, — באַשלאָסן▯ אַז ער בלײַבט
טאַקע אַ זײעריקער?
     — יאָ, —־ האָט װײַטער לוזי געענטפֿערט.
     — מוז ער אים זאָגן, לוזין, אַז ער װאָלט זיך עס קײנמאָל ניט געגלײבט,
און ס'איז לא עלתה על דעתּו.
     — אַזױ קרום זעט עס אים אױס?
     — נײן, כ'זאָג ניט, כ'זאָג נאָר, אַז די גאַנצע װעלט גײט ניט אין יענע
דרכים, אונדזער הײליקער טאַטע איז ניט געגאַנגען, און אױך אױף דיר איז
מיר אַ װילדער חידוש.
     ▯ אַזױ קרום דאַכט זיך דיר דער דרך?
    ▯— כ'װײס ניט. כ▯האָב קײנמאָל ניט געטראַכט פֿון אים, אָבער ס'איז
װילד און פּריקרע.
     — איז טראַכט זשע יאָ, ברודער־סערדצע, און דערװײל לאָמיר דאָס לאָזן.
כ'בין זײער מיד פֿון װעג. אַן אַנדערש מאָל.
     און דערבײַ האָט זיך דער שמועס פֿאַרענדיקט. זײ האָבן זיך פֿון זאַל
אַרױסגײן געלאָזט, און די אײגענע, — גיטעלע, משהס װײַב, און די אײניקלעך,
— װאָס זײַנען שטילע אױף דער שװעל געשטאַנען און אױף זײ װי געװאַרט,
האָבן אױף משהס פּנים, בײַם אַרױסגײן פֿון זאַל, אַ קלײן װאָלקנדל אָנגערוקט
דערזען: זײַנע אױגן טרױעריקלעך און אָפֿן, נישט װי זײ זײַנען געװױנט
געװען זײ צו זען בעת אַ שׂמחה — פֿון פֿאַרגעניגן פֿאַרזשמורעט.
                                         ▯
     
אין אַ פּאָר טעג אַרום נאָכן אױבן־דערמאָנטן, איז אין אײנעם אַ פֿאַרנאַכט
מיכאַלקע מיטן שליסל פֿון סאָד, װאָס האָט זיך שטענדיק בײַ אים געפֿונען▯

-----------

                                          ▯
        

▯8                                                             ד ע ר נ ס ת ר
        
שקראָבענדיק און מיטן אַלטלעך־געבראָכענעם גאַנג צו דער סאָד־פֿאָרטקע
▯       צוגעקומען.
             װי באַשטענדיק, װען ער דאַרף עפּעס אַן אַרבעט טאָן, האָט ער אױך איצט
        גערעדט צו זיך אַלײן און עובֿר־בטלש געבורטשעט. ער האָט זיך לאַנג בײַם
        שלעסל געפּאָרעט, אין שלעסל־לאָך נישט אַרײַנטרעפֿנדיק, און לסוף דאָס
        אױפֿגעשלאָסן, װי פֿאַר עמעצן, ברײט און אַ װאַרע מאַכנדיק, די פֿאָרטקע
        אױפֿגעעפֿנט.
             דאָס איז אַ סימן געװען, אַז באַלד װעט עמעצער פֿון די באַלעבאַטים, —
       אָדער גיטעלע, אָדער אַלײן משה — מיט אײנעם אַ גאַסט, אָדער מיט עטלעכע,
        — אין סאָד קומען, און אױף נגידיש־ברײטן אופֿן אין פֿאַרנאַכט אױף פֿרישער
       לופֿט פֿאַרברענגען.
             און טאַקע:
             באַלד האָט זיך פֿון דער פּאַראַד־טיר, װאָס קוקט פֿון אַ הױכלעכן פּיד־
       ▯מורעק דורכן הױף אין גאַס אַריבער, פֿונעם גלעזערנעם קאָרידאָר אַרױס,
       פֿריִער משה, נאָך אים זײן ברודער לוזי, זיך באַװיזן.
            זײ זײַנען פֿון די טרעפּ אַראָפּ, האָבן פֿון שטוב־פֿראָנט אין הױף פֿאַר־
       קערעװעט▯ פֿאַרבײַ דער עס־שטוב און דעם הינטערשטן אַרײַנגאַנג פֿאַרבײַ,
       און צום סאָד געקומען.
             משה האָט, פֿון פּאַראַד־טיר אַרױסקומענדיק, אױסגעזען רױט, פֿאַרשװיצט
       און עפּעס װי מבֿולבל, און לוזי — רויִק, מיט אַן אױפֿגעהױבענעם קאָפּ,
       פֿאַרגעניגט און אױפֿגעלײגט. משה —— װי פֿון אַ שטרײַט אַרױס, און ערבֿ אַ
       פֿאַרשפּילטן שטרײַט, און לוזי — אַ זיגער און מיט אַ בליק אַ רויִק־
       שפּילערישן.
            דאָס האָבן די ברידער איצט פֿאָרגעזעצט דעם שמועס פֿון יענער נאַכט,
       װען די סעודה איז פֿאָרגעקומען, פֿון דעמאָלט, װען זײ האָבן זיך נאָר געהאַט
       צוגערירט צו אים, און איבער דעם, װאָס אײנער פֿון די ברידער — לוזי —
                                                   ▯                                      ▯
       איז געװען מיד פֿון װעג, האָט אים דער צװײטער — משה — געשאַנעװעט,
       דעם שמועס איבערגעריסן און אױף אַן אַנדערש מאָל געלאָזט.
            געלאָזט. אין דער צװישן־צײַט אָבער האָט, װער ס'האָט געקאָנט באַמערקן,
	   באַמערקט, אַז משה איז װי אַן אומגעדולדיקער אַרומגעגאַנגען, ▯אַן אױפֿגערעגטער
	   און אַ היפּשע מאָל צעשטרײטקײט אַרױסבאַװיזן.  קינדער און      ▯
       שטוב־אײגענע האָבן באַמערקט, אַז די פּאָר טעג האָט משה, נישט װי זײן
       שטײגער, אין באַלעבאַטישקײט זיך עפּעס איבעריקס געמישט און צופֿיל אַרום
       שטוב־זאַכן זיך געדרײט. קינדער האָבן באַמערקט, װי משה גײט אַלעמאָל צו
       צום טיש, רוקט אַרױס אַ בענקל אױף זיך זעצן, ▯האָט עפּעס חרטה, רוקט עס
       צוריק הינטערן טיש אַרונטער, און באַלד װידער חרטה, און נעמט דאָס בענקל
       װידער אַפֿער.               ▯

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ א ש ב ע ר                                                   91
                     ▯
      
דאָס — די קינדער. גיטעלע אָבער, װאָס אַם נאָענטסטן צו אים, האָט נאָך
 באַמערקט, װי אָפֿט עס ציטערט אים די אונטערשטע ליפּ, און כּדי נישט צו
 געבן אַנדערע דאָס צו באַמערקן, האַלט ער צו די אונטערשטע מיט דער
 אײבערשטער און בלײַבט מיט אַ צוגעמאַכט מױל אַ װײַלע.
      — װאָס איז דיר, משה? — האָט זי אײנמאָל בײַ אים געפּרוּװט אַ
 פֿרעג טאָן.
      — גאָרניט, גאָרניט, — האָט ער איר, װי נישט װילנדיק, אָפּגעענטפֿערט,
זי אָפּגעשטױסן.
	  גיטעלע האָט אָבער גלײַך דערקענט, אַז די סיבה פֿון איר מאַנס צעשטרײטקײט די לעצטע
טעג נאָך לוזיס אָנקומען, איז ניט קײן אַנדערע, נאָר
אַלײן טאַקע לוזי.
      װײל גלײַך נאָך לוזיס קומען, האָט זי (און נישט נאָר זי) אין לוזין אַ שינוּי
דערזען: נישט װי אַלעמאָל קײן פֿאַרטראַכט־שװײַגנדיקער און געשלאָסענער,
נאָר דאָס מאָל װי צעעפֿנט. און װי עפּעס אַ נײַע הױט אױף אים; נישט, װי
פֿריִער באַשטענדיק, װען ער פֿלעגט מיט די אױגן איבער זאַכן אַריבערקוקן
און אין חלל און אין דער לופֿט עפּעס זוכן. נײן. איצט — װי געפֿונען, און
גליקלעך פֿון געפֿונענעם, האָט ער אַלעמען גלײַך אין די אױגן געקוקט, צו־
געלאָזט, און אָפֿט מיט די שטוב־לײט, מיט מאַנסבילן, װי מיט פֿרױען, מיט
גרױסע, װי מיט קינדער, אַ שמועס פֿאַרפֿירט, גערעדט און זיך געלאָזט רעדן.
     ——. לוזי... — האָט דערום גיטעלע די געלעגנהײט אױסגענוצט — לוזיס
צוגעלאָזטקײט — און זיך אײנמאָל געװענדט צו אים.
     ס'אין געװען בײַם עסן, בעת זי האָט אים בײַם טיש באַדינט און זי האָט
די צײַט פֿאַר אַ שעת־הכּושר געהאַלטן.
     — לוזי...
     — װאָס איז, גיטעלע?
	 — זײ מיר מוחל, לוזי, און האָב קײן פֿאַראיבל ניט: אין אײַערע מאַנסבילשע זאַכן מיש
איך זיך ניט, װײל כ'פֿאַרשטײ ניט, אָבער משה זאָגט...
עפּעס זאָגט משה...
     — ▯אַן װאָס?
     — אַז עפּעס אַ נײַער דרך בײַ דיר.
     לוזי האָט, קוקנדיק אױף איר, געשמײכלט.
     — איז װאָס, אַז אַ נײַער? איז דאָך גוט, גיטעלע, אױב אַ נײַער?
     — יאָ, אָבער משה...
     —איז פֿאַרלאָז זיך שױן אױף מיר און אױף משהן, — האָט ער איר
אָפּגעענטפֿערט און מיט שפּאַסיקן גוטמוט איר די רײד איבערגעריסן.
     און משה אַלײן האָט עטלעכע טעג אױסגעװאַרט. ער איז צעשטרײט
געװען און איבעריק אַרום די שטוב־זאַכן זיך געדרײט. און איצט האָט ער די

-----------

92                                                                  ד ע ר נ ס ת ר

צײַט אָפּגעציפֿערט, װען ער איז אַלײן פֿאַרנאַכט מיטן ברודער אין ברודערס
צימער געבליבן, איצט האָט ער שױן נישט געזאַמט און איז גלײַך צום ענין
מיט אַן אױפֿגערודערטן טאָן און מינע צוגעטראָטן:
     — ער פֿאַרשטײט נישט און הײבט ניט אָן צו פֿאַרשטײן, ▯אַז בסך־הכּל,
װער זײַנען זײ? װי קומט לוזי גאָר צו „זײ”, און „זײ” — צו לוזין? ער —
ער, און „זײ” — באַלמעלאָכעס־עברינים. אַזױ אין N זאָגט מען און אַזױ
אױך אומעטום. איז פֿאַרװאָס עפּעס בײַ דער גאַנצער װעלט דער שקר, און
בײַ „זײ”, גראָד בײַ „זײ”, דער אמת ▯
     לוזי האָט דעם ברודערס אױפֿגערודערטקײט באַמערקט און מיטן זעלבן
טאָן, װאָס יענער, ניט געװאָלט אים אָפּענטפֿערן. ער האָט אױסגעזען און זיך
געפֿילט, װי אַ פֿול־באַלאָדענע שיף, װאָס זיצט אין טיפֿע װאַסערן, און װאָס
מעג זיך אַ זיכערן און רויִקן גאַנג פֿאַרגינען. ער האָט דערום נאָר געזאָגט:
     — און אַז באַלמעלאָכעס, איז װאָס? און אַז עם־האָרצים? זײַנען דען,
חלילה, עם־האָרצים קײן ייִדן ניט? ס'איז דאָך נאָר, װאָס זײער דרך געפֿעלט
אים ניט, איז זאָל ער רעדן פֿון זײער דרך, אָבער ניט פֿון זײ.
     און דאָ האָט משה פֿאַר זיך זײן קעגנער דערזען, אַרן ער האָט גלײַך
דערפֿילט, אַז די שפּיל איז פֿון אָנהײב אָן און פֿו▯. פֿאָרױס באַשטימט אַ פֿאַרשפּילטע. ס'האָט
אים באַלד װי לופֿט אױסגעפֿעלט, די ענגע פֿיר װענט האָבן
אים געװאָרגן, און אין דרױסן, האָט זיך אים געדאַכט, װעלן אים לײַכטער
די געדאַנקען אָנקומען, און ער װעט זיך בעסער קעגן זײן קעגנער קענען
װערן. ער האָט דערום באַלד צו מיכאַלקען באַפֿױלן, יענער זאָל די סאָד־
פֿאָרטקע עפֿענען, כּדי דעם װײַטערדיקן שמועס און װיכּוח שױן אױף דער
פֿרישער לופֿט פֿאָרזעצן.
     און אָט — אַז זײ זײַנען אַרײַן אין סאָד, האָט מען, בײַ אַ זײט שטײענדיק,
געקענט באַמערקן, װי דער פֿעטער לוזי האָט, אױף דער ערשטער סטעזשקע
קומענדיק, אַלעמאָל דעם קאָפּ פֿאַר אַן אַנדער בױם מיט אַראָפּהענגענדיקע
צװײַגן אָנגעבױגן, און משה ניט, װײל דער פֿעטער לוזי איז העכער פֿון משהן.
     דערנאָך האָט מען זײ שױן אױף אַ װײַטערדיקער סטעזשקע, אײנס לעבן
דאָס אַנדערע, אומגײן געזען: אײנעם אַ הױכן און שטאַטנעם, דעם צװײטן
בײַ זײן זײט — אַ קלענערן; בײדע אין שװאַרצע קאַפּאָטעס, װי מיטן שבת
אינדערװאָכן, און בײדע האָבן איצט▯ אין דער לעצטער שקיעה־שײן שפּאַצירנדיק▯ אױסגעזען,
װי צװײ אַלטע קלוגע לײט אַמאָל אין אַן אַלט לאַנד, פֿאַרנאַכט
אין אַ גאָרטן, װען דער טאָג נידערט אַראָפּ, הױכע און נאָר זײ אַלײן באַװוּסטע
ענינים באַהאַנדלענדיק.
     אַז מע האָט זיך אָבער בעסער אײַנגעקוקט, האָט מען באַמערקט, אַז אײנער
— לוזי — האָט די גאַנצע צײַט רויִק די הענט אין די הינטערשטע קעשענעס
פֿון דער קאַפּאָטע געהאַלטן, און דער צװײטער — משה — בײַ זײן זײט און

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                     93
 
אַ ביסל פֿאָרױסגײענדיק, האָט דעם קאָפּ אַלעמאָל צום ברודער געװענדט און
 מיט אומרויִקע הענט־באַװעגונגען האָט ער װי צום ברודערס הױכקײט
 געװאָלט אַרױפֿדערלאַנגען.
      די טריט פֿונעם העכערן דערבײַ זײַנען געװען געמאָסטן, און יענער, דער
 ברודער, פֿאַרלױפֿט אים פֿאַרפֿריִער דעם װעג, אָבער דער העכערער גיט זיך
 יענעמס לױפֿיקײט ניט נאָך, פֿאַרקערט — דער נידעריקער מוז זיך, אַלעמאָל
 נאָכן פֿאָרױסלױפֿן, צוריק צום העכערנס געמאָסטנקײט צופּאַסן, און װידער
 צו יענע▯ס זײט און גאַנג זיך צושטעלן.
      בײַ משהן האָבן די אױערן און דאָס פּנים פֿון װיכּוח און היץ געפֿלאַמט,
 און די פֿאַרנאַכטיקע קילע לופֿט האָט אים ניט אָפּגעקילט, נאָר פֿאַרקערט,
 אים מער צעפֿלאַקערט. און לוזי האָט, צוליב פֿרײערן און לופֿטיקערן דענקען,
 דאָס היטל העכער און אַרױף שטערן אַרױפֿגערוקט געהאַט.
      און לוזי האָט דעמאָלט פֿון פֿאַרשײדענע דרכים, גענג און שיטות, פֿון    ▯
 פֿאַרשײדענע הײליקע גערעדט. פֿון אײניקע, פֿונעם רובֿ, װאָס ער האָט זײ
 פֿאַרגלײַכט מיט אַ ליכט, װאָס שטײט און ברענט נאָר אױף אײן אָרט, און
באַלױכט ניט מער, װי איר אַרום: אױב קלײן — אַ קלײן אָרט, אױב גרױס —
אַ גרעסערס. און אַנדערע ▯ געגליכן צו אַ גײענדיקער ליכט, װאָס װוּהין זי
 גײט, לױכט זי און דינט פֿאַר אַ װעגװײַזער... אײניקע געגליכן צו אַ טײַך
אום זומער, װאָס נאָר די נאָענטע ברעג-ערטער ציִען פֿון אים די שפֿע, און
אַנדערע ▯. צו אַ טײַך־אױסגוס אום פֿרילינג, װאָס װילד▯װי▯טע שטחן װערן
פֿון אים באַפֿרוכפּערט און באַגאָסן▯..
      ער האָט אױך גערעדט פֿון פֿאַרשײדענע סאָרטן שׂימחות: פֿון אַ שׂמחה,
װאָס דערגײט נאָר ביז דער סטעליע, און פֿון אַן אַנדערער, װעלכע הײבט
אַרױף, דערהײבט און לײטערט, שאַפֿט װוּנדער ▯ מאַכט פֿון אַלט יונג, און
פֿון דער גראָבסטער זאַך — אַזאַ, װאָס קאָן ביז דער העכטטער הײך אַרױפ־
ן▯ערלאַנגען.
      ער האָט גערעדט און דערװיזן, אַז דאָס אַלץ איז נישט בײַ אַלע פֿירער
פֿונעם דור צו געפֿינען, נאָר בײַ אײניקע, אױסגענומענע, און בכלל שױן נישט
בײַ די פֿון איצט, נאָר בלױז בײַ די פֿריִערדיקע, בײַ די „ראשונים”, ▯־ און
משה האָט זיך געװערט, זיך געװאָרפֿן און אַנדערש געװאָלט ז▯ערװײזן.
     לוזי האָט מיט אַ װוּנדערלעבער מנוח▯▯ פֿון פֿאַ▯▯שײ▯▯ענע מאָסן גערעדט.
פֿון מאָס פֿון הײך און נידער, אױך פֿון שלעבטס און גוטס, און ער האָט
דערװיזן, אַז אין פֿאַרשײדענע צײַטן זײַנען פֿאַרשײדן אױך די מאָסן, אַז אין
באַזונדערע צײַטן זײַנען אַפֿילו די מאָסן פֿון גוטס און שלעבטס באַזונדערע;
און דערום, איז דאָס פּון אַ▯עמען אַגגעגומע▯ע נישט קײן מהױב און קײן מוז
פֿאַר אַלעמען, ובפֿרט פֿאַר אױסגענומענע און פֿאַר געצײלטע ▯ פֿאַר אַזױנע,
װאָס קאָנען איבעראַנדער▯ן די מאָסן, און װאָס קאָנען נײַע װעגן אױפֿברעכן;

-----------

             84                                                                  ד ע ר נ ס ת ר
             
און לכן, און דערום, זײַנען אַלע זײַנע, משהס, ראַיות און אָפּפֿרעגונגען, װאָס
             ער פֿרעגט אים אָפּ און װײַזט אים אַן אױף די אױסגעטראָטענע װעגן, קײן
             אָפּפֿרעג ניט, װײל דער אױסגענומענער האָט רעכט צו זײן אַ „יוצא”,*) האָט
             רעכט צו שאַפֿן אַן אײגענעם װעג, פֿריִער פֿאַר זיך אַלײן, װאַס דערנאָך װעט
             ער, דער װעג, זײן אױך פֿאַר פֿיל און פֿאַר אַלע. —▯ און משה האָט װידער
             אָפּגעפֿרעגט.
                  און װען אַ פֿרעמדער װאָלט בעת אָט דעם װיכּוח בײַגעװען, װאָלט ער
             געזען, װאָלט זיך אים געדאַכט, אַז ער זעט אַ הױכן לײטער פֿאַר זיך, און
             צװײ מענטשן פֿון זײַנע בײדע זײַטן גײען אַרױף אױף אים; אָבער װען אײנער
             שטײַגט רויִק, נעמט טרעפּ נאָך טרעפּ, און דאָס אײַנגענומענע איז אים לײַכט ▯
             אָנגעקומען, אָן קײנע שװעריקײטן, פֿאַרקערט — אים נאָך גרינגקײט אין די
             פֿיס געגעבן, אױף העכער און נאָך מער צו שטײַגן, — איז דער צװײטער,
             פֿון דער אַנדערער זײט, װאָס װיל יענעם נאָכגײן, הינטערשטעליק: האָט מורא
             פֿאַר דער הײך, און די גאַנצע צײַט פֿון אױפֿגײן איז ער מיט די אױגן צו די
             פֿיס פֿונעם אַרױפֿגײער, װאָס פֿון דער צװײטער זײט, געבונדן, קוקט אױף
            זײ, לערנט זיך שפּאַנען בײַ זײ, און די לערע גיט זיך אים ניט אײן, װײל
             יענעמס שט▯יגן־מאָס איז קײן מאָס פֿאַר אים, און פֿאַרן צװײטנס קאָפּ איז די
            הײך ניט געפּאַסט, מחמת קאָפּשװינדל און מחמת מורא.
                  און דער סוף איז געװען, אַז װען אַלע ראַיות און אַרױסברײאונגען האָבן
            זיך שױן אױסגענומען בײַ אײנעם, און אַז װאָס ער האָט פֿון אָנגעזאַמלטן װיסן
            פֿאַרמאָגט, האָט ער שױן אױפֿן טיש אױסגעלײגט, און אַלײן שױן מיד און
            אױסגעשעפּט און פֿון אַלע זײַנע אָנשטרענגונגען האָט ער קײן סימן בנין
            נישט אױסגעבױט, — איז דער צװײטער, פֿאַרקערט, שױן װי אױף אַ הױכער
            פֿעסטונג, פּאַמעלעך און זיכער אַן אױסגעבױטער, געשטאַנען, און געקוקט
            אױף זײן קעגנער, װי אױף אַ קינד, װאָס גײט קעגן ▯אַ גרױסן מיט קינדערש־
            נישטיקע מאָסמיטלען צו קעמפֿן.
                 און דער סוף איז געװען, אַז נאָך דעם, װי בײַם ברודער משהן האָבן זיך
            שױן אַלע טענות און מענות אױסגעלאָזט, און ער האָט לאַנג און פֿאַרלױרן
            נאָך, װי אין די קעשענעס געזוכט, און לסוף אַ קלײן ביסל מינץ געפֿונען, און
▯          ער האָט דאָס ביסל אין דער פֿאָרם פֿון אַ לעצטער טענה אױסגעלײגט:
                 — איז יאָ, אָבער פֿאַרװאָס די גאַנצע װעלט זוכט און געפֿינט צװישן די
            לעבעדיקע פֿון זײער דור, און ער, לוזי, איז גאָר אַװעק צו די טױטע?
                 האָט אים דערױף שױן לוזי, װי מיט אַ שמײכל, זײן שװאַכקײט באַ־
            דױערנדיק, און װי אַ זיגער, װאָס גיט דעם באַזיגטן אַ האַנט צום אױפֿשטײג,
            מיט ליבע און מיטלײד אָפּגעענטפֿערט:
                                                                                  







▯
                  *) אױסנאַם.

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                  95
     
— איז װאָס, אַז טױט? איז דאָך משה־רבינו אױך טױט, איז דאָך אױך
ר, יוחנן בן זכאי, דער רמב”ם, דער בעל־שם הקדוש טױט — נו, איז װאָס,
איז דען די תּורה זײערע, חלילה, טױט?...
     און דאָ האָבן די ברידער דעם שמועס פֿאַרענדיקט. ס'איז שױן טיף
אין אָװנט געװען און שױן צײַט מעריבֿ צו דאַװנען. פֿון די בײמער און פֿון
גאַנצן סאָד האָט שױן מיט קילקײט געצױגן; פֿון זון — שױן קײן סימן, נאָר▯  ▯
פֿון דער אָנטקעגן־זײט, װוּהין די זון איז שױן געהאַט פֿאַרגאַנגען, איז
אַפֿריער אַ שטאַרק▯בלאַסע, און װאָס װײַטער און שפּעטער — אַ גאָלדן־גרױסע,
אָבֿ־הודשדיקע לבֿנה אױפֿגעגאַנגען, מיט אַ צוזאָג אױף דערנאָך, אױפֿן גאַנצן
אָװנט און אױף נאַכט דער גאַנצער, מיט אַ שטילער און הױך־גאָלדיקער שײ▯
דעם סאָד, די שטוב▯ דעם הױף און דעם אַרוס צו באַלױכטן.
     די ברידער האָבן דעם סאָד פֿאַרלאָזט, זײַנען דורכן הױף דורכגעגאַנגען▯
און אַז זײ זײַנען אין שטוב אַרײַן, האָבן שױן ליכט און לאָמפּן געברענט.
זײ האָבן אַ װײַלע, פֿון דרױסן קומענדיק, בײדע צוערשט די אױגן פֿאַר דער
שײן געזשמורעט, דערנאָך האָבן זײ זיך געשטעלט דאַװנען.
     די שטוב־לײט האָבן נאָך זײער אַרײַנקומען געזען, אַז משה האָט, פֿון סאָד
אָנקומענדיק, װי אַ געשלאָגענער זיך געפֿילט, און ער האָט זיך אַ ביסל צו
אַלעמען און באַזונדערס צו לוזין געהאַלטן פֿרעמדלעך, און לוזי, פֿאַרקערט,
אױפֿגעלײגט, פֿרײ און װי גאָרניט איז ניט פֿאָרגעקומען.
     די שטוב־לײט האָבן, צוליבן נישט איבעריקן גוט־פֿילן־זיך פֿון זײער
פֿאָטער, דאָס מאָל דאָס פֿאַרברענגען בײַם אָװנט-עסן װי מקצר געװען: נישט
פֿאַרן עסן און אױך נאָכן, — נישט, װי זײ זײַנען געװױנט געװען, — אין
רעדלעך זיך איצט ניט געקליבן. נאָר מע איז אַלע באַלד נאָכן עסן, יעדער
אין זײן צימער, זיך צעגאַנגען. משה מיט גיטלען — צו זיך אין אַלקער,
די קינדער — צו ןיך.
     דעם פֿעטער לוזין האָט מען דעמאָלט זײן בעט געבעט, נישט װי אַלע־
מאָל אין זײן צימער, נאָר אין פּאַראַדנעם גלעזערנעם קאָרידאָר, װי ער האָט
פֿאַרלאַנגט. אין יענעם קאָרידאָר, װאָס דינט סוכּות־צײַט פֿאַר אַ סוכּה, װוּ
די סטעליע איז אין זעקס פֿירעקעכיקע אָפּטײלונגען געטײלט, יעדער פֿירעק
מיט אין אלכסון אױסגעלײגטע געפֿאַרבטע שטעקעלעך, און װוּ די װענט
זײַנען העכער האַלב פֿון גלאָז, פֿון קלײנע טאַפֿליעלעך, און די טאַפֿליעלעך
פֿאַרשײדנפֿאַרביקע: רױט, גרין, געל, ברױן א. אַז. װ.
     דאָרט האָט מען איצט זײן בעט געשטעלט. פֿאַר אַ „שומר” האָט מען אים
דעמאָלט יהודיתעס, משהס טאָכטערס עלטסט ייִנגעלע, מאירלען, געגעבן: —
מאירלען, װאָס טײלט זיך אױס פֿון אַלע קינדער אין שטוב מיט באַזונדערער
שטילקײט, חשיבֿות און אױסטערלישער לאַגע צװישן קינדער, און װאָס אים
                                            








▯

-----------

            96                                                               ד ע ר נ ס ת ר
            
▯האָט תּמיד אַפֿילו דער פֿעטער לוזי, צוגאַסט קומענדיק, פֿון אַלע קינדער
            אױסגעטײלט.
                 מאירל האָט זיך פֿאַרן װאָרט „שומר” געשראָקן. ער האָט געװוּסט, אַז
            עפּעס אַ הױכער סאָרט אַחריות איז אַרױפֿגעלײגט אױף אים, כאָטש אין װאָס
            דאָס היטן באַשטײט, האָט ער נישט פֿאַרשטאַנען, און דאָך צוזאַמען מיט דער
            שרעק איז אים די אַחריות אױך גװאַלטיק אָנגענעם געװען.
                 און אָט, אַז אַלע אין שטוב זײַנען שױן געגאַנגען שלאָפֿן, װען אַלע שױן
            אױף זײערע געלעגערס, די שטוב — שטיל, און אין אַלע חדרים האָט די שײן
            פֿון דער אין הימל הױך־שײַנענדיקער גאָלדענער לבֿנה נאָר אַרײַנגעקוקט,
            זײַנען אין משהס רויִק, רויִק הױז דעמאָלט נאָר צװײ מענטשן ניט געשלאָפֿן.
                 דאָס זײַנען געװען:
                 משה אַלײן, װאָס נאָכן װיכּוח מיטן ברודער האָט ער זיך לאַנג ניט געקאָנט
            באַרויִקן, ניט בעתן מעריבֿ־דאַװנען, ניט אױך נאָכדעם, בעתן עסן, און אױך
            איצט אַפֿילו, װען ער איז שױן בײַ זיך אין אַלקער געװען און האָט זיך געגרײט
            שלאָפֿן לײגן. ער איז, בעת ער האָט אױסגעטאָן די קאַפּאָטע, מיט אײן אַרבל
            ל▯אַנג אַ נישט־אױסגעטאָנענער געבליבן, און נאָך דער קאַפּאָטע איז אױך
            מיט די שיך פֿאָרגעקומען דאָס זעלבע: אײנעם אױסגעטאָן, און מיטן אַנדערן
            איז ער לאַנג זיצן געבליבן.
                 דער צװײטער װאַכנדיקער — מאירל, װאָס פֿאַרן שלאָפֿן, װען ער אַלײן
            איז שױן אױף זײן געלעגער געװען, האָט ער געזען, װי דער פֿעטער לוזי האָט
            די קאָרידאָר־טיר געעפֿנט, אין דרױסן אַרױס, און עפּעס לאַנג און עפּעס
            לענגער, װי מע דאַרף, צוריק זיך ניט אומגעקערט. מאירל האָט מורא גע־
            קראָגן: ראשית, פֿאַרן פֿעטער לוזין, װעלכן ער האָט באַדאַרפֿט היטן, און,
            צװײטנס, פֿאַר זיך, װאָס ער איז אײנער אַלײן, שפּעט אין נאַכט, אין קאָרידאָר
▯           געבליבן.
                 ער האַט זיך דערום פֿון געלעגער אױפֿגעשטעלט און מיטן פּנים צו אײנעם
            אַ טאַפֿליעלע צו, און גראָד האָט ער אַ רױטן געטראָפֿן, און אַרױסקוקנדיק
            דורך דעם, האָט ער אומגעריכט און פּלוצעם דעם פֿעטער לוזי אינמיטן הױף,
            אַנטקעגן דער לבֿנה, מיט אַ פֿאַרריסענעם קאָפּ און מיט אַ פֿאַרבלאָנדזשעטן
            בליק צום הימל קוקן דערזען.
                 און מאירל האָט זיך פֿאַרן בילד דערשראָקן, — פֿאַר דעם, װאָס ער האָט   ▯
            קײנמאָל ניט געזען: אַ מענטשן אינמיטן בײַנאַכט, אײנער אַנטקעגן דער
            לבֿנה, מיט אַ פֿאַרריסענעם קאָפּ און באָרד אַרױפֿקוקנדיק.
                 ער איז אַ דערציטערטער צוריק צו זײן בעטל צוגעפֿאַלן, אונטער זײן
            קאָלדרע אַרונטער, זיך אײַנגעװיקלט און אַנטשלאָפֿן געװאָרן... די גאַנצע נאַכט
            אָבער האָט עס אים דערנאָך געשױדערט, און ער האָט זיך פֿון דערשרעק גע־
                               























▯

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   97

װאָרפֿן, און, אַגבֿ געזאָגט, אױף זײן גאַנצן לעבן דערנאָך דאָס בילד פֿאַר־
געדענקט.
     און אױך משהן האָט עס פֿאַרן שלאָף, — ער װײס ניט פֿאַרװאָס, —
עפּעס צום פֿענצטער אַ צי געגעבן, ער האָט זיך אַ בײג געטאָן, און פּלוצעם —
דאָס זעלבע, װאָס מאירל דערזען: לוזי אינמיטן הױף און מיט אַ פֿאַרריסענעס
קאָפּ און באָרד צום הימל און צו דער לבֿנה...
     ס'האָט זיך בײַ אים װי אַן „אױ” געװאָלט אַרױסרײַסן, און ער האָט זיך
פֿאַרהאַלטן, בדי גיטלען, װאָס איז אַנטקעגן אין איר בעט שױן געשלאָפֿן,
נישט צו װעקן. ער האָט לאַנג ניט געקוקט, נישט געקענט קוקן... ער האָט
פֿאַרשטאַנען, אַז לוזי האָט, נאָכדעם, װי ער האָט זיך אױפֿן װעג פֿון די „זײַניקע”
געלאָזט, געװיס אױך די מידה פֿון „התבודדות” *) בײַ זײ איבערגענומען, און
פֿאַרן שלאָף איצט, װי אַלע די „זײערע”, די שעה פֿון אַלײן זײן געפּראַװעט.
     ער האָט זיך באַלד אױך אין חלום, װאָס האָט זיך אים געחלומט, דער־
מאָנט: לוזי אין הױף אין דער מיט, מיט די כּישוף־ליכט, און דער פֿאָטער
װײנט, קוקנדיק אױף אים, און ער קערעװעט דעם קאָפּ אָפּ פֿון צו קוקן...
     ער איז געפּלעפֿט געװען, װײל אױף אַ משונה־אופֿן האָט זיך אים זײן
חלום איצט באַשטעטיקט, און ער האָט זיך װײַטער דעם פֿאָטערס װערטער
דערמאָנט.
     — „זעסט ניט, — האָט דער פֿאָטער געזאָגט, — לוזי טוט אונדז אָן
אַזױנע חרפּות־כושות...”
     
*) אַלײן זײן, בלײַבן באַזונדער.
               




















▯
                                                                          








































































▯

-----------

                                        ▯
                          לוזי ב ייִ די זײַניק ע
     
צו יענער צײַט האָט זיך אין דער שטאָט N, צװישן די פֿיל רױשיקע
און רײַכע חסידים־סעקטעס, אײנע אַ נישט־אָנגעזעענע און קלײנע „בראַס־
לעװער” געפֿונען.
     זי איז באַשטאַנען פֿון נישט מער, װי אָנדערהאַלבן ,צװײ מנינים באַל־
מעלאָכעס, און דער עיקר — אבֿיונים — אָבער פֿון אַזױנע, װאָס צו זײ איז
גאָר קײן גלײַכן נישט געװען.
     פֿאַרשטענדלעך, אַז מחמת אַזױ װײניק אין צאָל און אַזױ אָרעם דערצו,
האָבן זײ קײן אײגענע שול, װי אַלע אַנדערע, נישט געהאַט און אַפֿילו נישט
געטרױמט צו האָבן. זײ זײַנען נאָך, אױסער דעם אַלעמען, שטאַרק גערודפֿט
געװען, און זײ האָבן זיך אַמאָל אָפּגעדונגען ,מערסטנטײל אָבער זיך נאָר
אײַנגעבעטן, מע זאָל זײ דערלױבן בײַ אַנדערע כאָטש אַ פֿאַרטאָגיקן ערשטן
מנין זײערן פּראַװען.
     צו זײ, צו אָט דער סעקטע, פֿלעגט מען זען, פֿלעגט זיך אַמאָל אַרײנ־
שטעלן אַ יונג ייִנגל, פֿון װײַטן פּױלן געקומען, מיט אַן אָרעם פּעקעלע זאַכן
פֿון דער הײם געבראַכט, מיט אַ זינגענדיקער אױסשפּראַך, אָפֿט אױך מיט אַ
טאָרבעלע פֿאַך־געצײַג, כּדי בײַ זײ, אַ מאָל מער אָדער װײניקער, זיך צו
פֿאַרזאַמען, און זײער תּורה, מידות און אױפֿפֿירונג זיך לערנען.
     מע פֿלעגט אים װאַרעם אױפֿנעמען, אים מקרבֿ זײן: די ערשטע צײט▯
ביז ער האָט זיך אָנגעהױבן פֿאַרדינען, אים אונטערגעהאַלטן און פֿון אַלגע־
מײנעם בײַטל — פֿון נישט מײנס, נישט דײַנס, נאָר פֿון גאָטס, װי ס'האָט ▯
בײַ זײ געהײסן, — אים געשפּײַזט. דערנאָך האָט ער שױן אױף אײגענעם
געלעבט און מיטן פֿאַרדינסט מיט אַנדערע זיך געטײלט און אָרעמערע פֿון זיך
אונטערגעהאַלטן.
     אַמאָל, פֿאַרקערט, פֿלעגט אָנקומען צו אָט דער סעקטע אַ רײכער, װאָס
איז צו זײ צוגעשטאַנען. לױטן גאַנצן הילוך, לױט דער קלײדונג איז צו זען
געװען: אַ מענטש פֿון רײַכע געשעפֿטן, רײכער שטוב און נגידישער הרחבה.
ער האָט זיך פֿאַרהאַלטן בײַ זײ, װיפֿל פֿאַרהאַלטן, און איז זיך מיט זײ, מיט
דער סעקטע, באַגאַנגען װי מיט אײגענע: װאָס ער האָט געהאַט איבעריקס
און נישט צו זײן שפּור־באַדאַרף נײטיק — זײ אָפּגעגעבן און מיט זײ זיך
געטײלט; און װוּנדערלעך, װי ס'איז קײנמאָל ניט געװען צו מערקן, דער
                ▯                       88

-----------

                      ▯

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 99

געבער זאָל שטאָלצירן, און דער נעמער זאָל בײַ זיך אַראָפּפֿאַלן. אַזױ פֿון
תּמיד, און אַזױ אײַנגעפֿירט איז געװען בײַ זײ, אַז געלט איז פֿון האַנט צו
האַנט און פֿון בײַטל צו בײַטל געגאַנגען. זעלטן־זעלטן נאָר, אַז פֿון אַ רײַכן
איז עפּעס רײַכס אַרײַנגעפֿאַלן, מערסטנטײל און דאָס רובֿ — דער בײַטל בײַ
אַלעמען לײדיק און אױפֿן לײדיקן בשותּפֿות אַלע.
     פֿיל פֿון זײ האָבן זיך איבער גרױס פֿרומקײט און משוגעת פֿון זײערע
מלאכות און פּרנסות אַרױסגעשלאָגן. װײַבער, פֿון זײערע פֿרומע מאַנען באַ־
װירקטע, האָבן בײַ זײ נישט געמאָנט, און קינדער — דערשלאָגענע, אָפּגע־
צערטע און אַנעמיש־פֿאַראורטײלטע — האָבן בײַ טאַטע־מאַמע נישט געבעטן,
װײל געװוּסט, אַז ס'איז איבעריק און סײַ־װי נישט צו פּועלן.
     דער גרעסטער טײל זײערע האָט געלעבט: פֿון דאַװנען און תּעניתים.
בײַטאָג, נישט װי אַלע מענטשן, נישט מיט בײַטאָגעדיקע זאַכן פֿאַרנומען, בײַ־
נאַכט — אױף די קבֿרים פֿון די שטאָט־צדיקים גענעכטיקט, און פֿאַר דער
װעלט, פֿאַר זיך און פֿאַר דער אײגענער פֿאַמיליע עפּעס צו טאָן — נישט
שײך, און ביז פֿאַרברעכן פֿאַרגעסן.
                                       
▼
     

אָט שטײען פֿאַר אונדז אײניקע זײעריקע:
     
ערשטער:
     אַבֿרהמל דער פֿיר־אַרשיניקער שנײַדער. נאָך יונג. סוף צװאַנציקער. מיט
גלאַטע באַקן, מיט געצײלטע אומקאָלירטע הערלעך אין באָרד. די הױט פֿון
זײן פּנים אָבער שױן פֿון אַזאַ בלאַסקײט, אַז ס'גײט אַזש איבער אין גרין און
זעט אױס, װי אײטער אונטער אַ בלאָטער.
     ער איז לאַנג, דאַר און אױסגעדעװערט. האָט די מלאכה פֿאַרלאָזט. מיט
עפּעס ספֿרים, װאָס נישט פֿאַר זײן קאָפּ און נישט פֿאַר זײן פֿאַרשטאַנד, זיך
פֿאַרנומען. דער עיקר אָבער, מיט פֿרום דאַװנען, מיט נעכטיקן אױפֿן „פֿעלד”,*)
און פֿון הונגער און תּעניתים גײט אים שױן אַ קעלט און אַ שלעכטער ריח
פֿון מױל.
     — אַך,! אַך! — קװיקט ער זיך אָפֿט אין עקסטאַז בײַם דאַװנען, װי אין
חלשות, און אַמאָל אױך אַפֿילו אינמיטן אַ שמועס מיט אַ מענטשן, װען ס'קומט
אים אָן דער רעליגיעזער געדז און רײַסט זיך אַרױס פֿון אים פּלוצלונג.
    — אַבֿרהמל... — װעקט אים אַמאָל אַ פֿאַרנאַכט אין שול ,װוּ ער געפֿינט
     
*) בית־עלמין.
                                                                                       




▯

-----------

              100                                                              ד ע ר נ ס ת ר



▯
              
זיך, דאָס װײַב, צו אים קומענדיק, פֿון זײן דולער פֿאַרטראָגנקײט. — אַבֿרהמל,
              די קינדער האָבן נאָך הײַנט אין מױל ניט געהאַט... אפֿשר האָסטו עפּעס?
                   און אַבֿרהמל האָט — אַ לאַנג צונױפֿגעלײגט לעדערן בײטעלע מיט פֿיל
              אָפּטײלונגען, װי אַ שטאָק איבער אַ שטאָק, און אַז ער צענעמט עס, צעװיקלט
              עס, דאָס בײטעלע, איז אין סאַמע לעצטן שטאָק, מערסטנטײל אַ זעקסער, און
              אַמאָל אױך... דער לעצטער שטאָק לײדיק.
                   דאָס װײַב שטײט אַ פֿינצטערס, װיל אַװעקגײן און קאָן נישט, װיל בלײַבן
              און האָט ניט צוליב װאָס, און איר מאַן איז גרין, לאַנג, דאַר, פֿיר־אַרשיניק,
              מיט עטלעכע הערעלעך אין באָרד, און זי זעט, אַז זי האָט ניט װאָס צו װאַרטן:
              ער איז פֿאַרטראָגן, און בײַ אַ לעצטער שײן פֿון טאָג, אָדער בײַ אַ פֿאַר־מנחה־
              דיקער ליבט איז ער אין זײן ספֿר און אין װײַטע פֿון איר עולמות פֿאַרטאָן.
                   צװײטער:
                   משה־מנחם דער פֿאַרבער. פֿון מיטעלע יאָרן און מיטעלן װוּקס. מיט
             אַ שטאַרק שװאַרץ בערדל, שװאַרצע ברעמען און אױגן. זײן רעכטע זײט איבער
              דער לינקער איבערגעבױגן, אַזױ, אַז ער שטײט, גײט, לױפֿט אַ ביסעלע קאָסע▯
              ער האָט אַן אײבערשטע צעשפּאָלטענע ליפּ, אַ צעהאַקטע און פֿאַרנײטע. די
              רױטע שניטן גײען זיך ניט צונױף, און דער אײבערשטער קאַסטן צײן איז
             בײַם אים נאַקעט. דערום, אַז ער רעדט, זופּט ער די לופֿט באַשטענדיק, אַז ער
             זאָגט אײנמאָל, דאַכט זיך אים, אַז ע▯ר איז ניט יוצא, זופּט לופֿט און זאָגט
             נאָכאַמאָל. ער איז אַ זשװאַװע▯, װי פֿון עפּעס אַן אינעװײניקסטן קװעק־
                ▯
    ▯        זילבער; אַ תּמיד אומרויִקער — פֿון גרױס היציקײט און ברען, װאָס לאָזט
             זײן קערפּער ניט רוען, רײַסט זיך פֿון אים, רײַסט אים מיט און לאָזט אים
             קײנמאָל אױף אײן אָרט נישט אײַנשטײן.
                  ער, משה־מנחם, געפֿינט שױן, אױסער פֿאַר דולער פֿרומקײט, צײַט אױך
             פֿאַר זײן מלאכה, פֿאַר פֿאַרבערײ.
                  מע קאָן אים אָפֿט טרעפֿן, סײַ זומער סײַ װינטער, בײַם ברעג טײַך מיט
             אַ פּאַק געפֿאַרבטע בגדים, װי ער שװענקט, פּראַטשט, אַלײן אָבער קײנמאָל
             צו דער מלאכה ניט אױסגעטאָן, נאָר אין דער קאַפּאָטע. אַרבעט און טוט
             זײן זאַך, נאָר דער קאָפּ, זעט מען ,איז אים ערגעץ אַנדערש פֿאַרנומען, און
             אַפֿילו װינטער, אין ד▯ גרױסע פֿרעסט, װען ער פֿאַרלאָזט אָפֿט דאָס װאַשן
             אינמיטן און גײט ,אָפּ אױף אַ װײַלע, איז — װען אַן אַנדערער װאָלט אָפּגעגאַנגען
             זיך אָנצוּװאַרעמען און די פֿאַרפֿרױרענע און פֿאַרקליאַקנעטע גלידער אױס־
             צוגלײַכן, ער — אױף עפּעס אַ װיכטיקן ענין, אױף אַ הױכער, פֿרומער מחשבֿה,
             װאָס איז אים אױפֿגעקומען, צו באַטראַכטן.
                  אָפֿט באַגנבעט מען אים דערפֿאַר... זומער, װען װאַרעם, װען שײן, װען
             גרין בײַם טײַך און בײַ דער לעװאַדע, װוּ ער װאַשט; װען ס'מאַכט זיך אים
             נאָך דער אַרבעט, אַז ער גײט אָפּ מיט זײן פּאַק אין אַ זײט, זעצט זיך אַװעק

-----------

          ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 101
         
און נעמט זיך צו זײן באַליבטן ספֿר, צום „חובֿת הלבבות”,*) און דער עיקר,
         צו יענעם אָרט, װאָס ער האָט אַממערסטן ליב אין יענעם ספֿר — צום „שער
         הבטחון” **) — װײסן שױן דערפֿון די גנבֿים, און שטיל, הינטנאַרום װערט
         בײַ אים, בעת זײן פֿאַרטראָגנקײט און אין זײן גרױסן בטחון, אַ פֿרעמד קלײד, ▯
         אַ פֿרעמד מלבוש אַװעקגעשלעפּט▯..
               משה-מנחס מוז זיך דערנאָך (װי דען אַנדערש?) פֿאַרן שאָדן צעצאָלן;
         אָבער אַזױ װי אָט די צופֿאַלן מיטן פֿאַרפֿאַלן װערן האָבן זיך אים שױן צו אָפֿט
         געטראָפֿן, האַלט ער שױן דערבײַ, אַז אױך ער זאָל אינגיכן זײן קונדשאַפֿט
▯        פֿאַרלירן, במילא — די פּרנסה, און אױך צו אים װעט אינגיכן קומען דאָס
         װײַב מיטן זעלבן, װאָס צו אברהמלען אַבֿרהמלס װײַב, און מיטן זעלבן פֿון
         אים, װי יענעמס פֿון יענעם — מיט לײדיקן אַװעקגײן.
               דריטער:
               שלום דער טרעגער. אַ גבר, מיט אַ לעגענדאַרער, ברײטער ברוסט און
         פֿלײצע, מיט אַ װײס-מילכיק פּנים און פּאָפּעליאַטער באָרד.
               זײן טרעגערישע פּלאַכטע — דער גראָב־לײַװנטענער פֿאַרטעך, דורך אַ
         לאָך דעם קאָפּ אַרײַנגעטאָן, און אױף פֿאָרנט און הינטן צװײ פֿאָלעס אַראָפּ־
         געלאָזט און בײַ די לענדן מיט אַ שטריק פֿאַרגאַרטלט — איז אים צװײ מאָל
         גרעסער, װי די פֿאַרטעכער פֿון אַנדערע זײַנע פֿאַכלײַט טרעגער, װײל זײן
         גוף איז אױך צרױי מאָל גרעסער.
               ער איז הױך, ברײט, און הענט און פֿיס בײַ אים, װי בײַ אַזױנע דאַרפֿן
         זײן, און אײדער ער איז צו זײ, צו דער סעקטע, צוגעשטאַנען, זײַנען אין
         מאַרק פֿון זײַנע גבֿורות לעגענדעס געגאַנגען: ער הײבט אױף אַ געזונט,
         צעהיצט פּריציש פֿערד פֿאַר די פֿעדערשטע פֿיס; ער הײבט זיך אַלײן אַרױף
         אױף טרעפּ און לאָזט זיך אַראָפּ פֿון טרעפּ מיט אַ דרײַסיק־פּודיקער צוקער־
         פֿאַס אָן קײנעמס הילף; ער קאָן אױפֿעסן זכריה דעם שענקערס שענק, מיט
         אַלע פֿאַרגרײטע גוטע זאַכן אױף אַ גאַנצן טאָג פֿאַר אַלע טרעגערס אין מאַרק,
         מיט אַלע קנישעס, פּופּקעס, לעבערס, גריװן און גענדזענע פּאָלקעס; ער קאָן
         אױסטרינקען דעם ירדן... און אױף יעדער שװערער אַרבעט פֿלעגט ער, שלום,
         גערופֿן װערן דער ערשטער, אַלע האָבן זיך צו אים געשאַרט, מיט אים זיך
         גערימט, און יעדערער האָט זיך צו אים גערן אין שותּפֿות גערוקט.
              און פּלוצעם איז אױף אים עפּעס אָנגעפֿאַלן אַ פֿרומקײט. מע װײסט ניט,
         פֿאַרװאָס ער האָט גראָד צו זײ, צו יענע, אָנגעטראָפֿן, צי װײל דאָרט האָט מען
         דיער גוט, אױסערגעװײנלעך פֿרײַנטלעך, אָן אונטערשײד, מענטשן אױפ־
         גענומען, צי דער עיקר דערפֿאַר, װײל דאָרט איז קײן לעבעדיקער רבי ניטאָ,
               
*) האַרץ־פֿליכטן. אַ באַװוּסטער מוסר־ספֿר פֿון רבינו בחײ חספֿררי.
               **) אײכס פֿון די קאַפּיטלעך פֿון יענעם ספֿר, װוּ ס'רעדט זיך װעגן בטחון.
                                                                             





▯

-----------

                ▯
  102                                                            ד ע ר נ ס ת ר
  
מחמת פֿאַר אַ לעבעדיקן האָט שלום מורא: — אַרײַנגײן, שלום געבן, זיך
  „פּראַװען” — איז ניט פֿאַר שלומען, — און איצט איז ער פֿרײ פֿון דעם.
       װי די מעשׂה זאָל ניט זײן, ▯נאָר איצט, זינט ער איז צו זײ אַריבער, איז
  אים ניט צו דערקענען. ער װײסט ניט, װאָס מיט זײן גרױסן גוף צו טאָן,          ▯
  שעמט זיך פֿאַר אים, האַלט די הענט אין שױס פֿון פֿאַרטעך, די אױגן אַראָפּ־
  געלאָזט, סטאַרעט זיך זײן הײך צו פֿאַרנידעריקן, זײן פּלײצע אײנצושרומפּן,
  און ס'גיט זיך אים שו▯ו װאָס װײַטער, אַלץ מערער אײן: זײַנע אױגן האָבן
  זײער נאַטירלעכן בליק פֿאַרלױרן, קוקן קאַלעמוטנע, זײן פּלײצע בעט זיך
  אַ קאַפּאָטע, און שבת, אַז ער טוט זיך אָן, זעט ער שױן אױס גאָר האַלב, װי           ▯
  אין דער אמתן, און אַז טרעגערס זעען אים דעמאָלט, לאַכן זײ פֿון אים, און
  אינדערװאָכן װענדט מען זיך שױן אָפֿט מיט אַ שפּאַס צו אים:
       — שלום, װאָס הערט זיך עפּעס אױף ױין בראַסלעװער יענער װעלט?
       און ס'האַלט שױן דערבײַ, אַז װעגן שלומען װעלן באַלד די לעגענדעס
  אױפֿהערן און אַװעק, און צוזאַמען מיט זײ אױך זײן פּרנסה.
                                        ▼
       און אָט איז „דאָס פּאָרל” (די נעמען זײערע ניט װיכטיק); בײדע
  קלײנינקע, ▯נידעריטשקע, קורצזיכטיקע, אײנער אַ בלאָנדלעכער, אַ מין ציג
  מיט אַ ברײטלעך־שיטער בערדל, דער צװײטער — אַ צוגעשלאָגענער, מיט אַ
  געדיכטלעך־שװאַרצער באָרד. בײדע רױכערן און שמעקן לײַדנשאַפֿטלעך פֿון
  נישט האָבן װאָס צו טאָן און פֿון אַ גאַנצן טאָג מיט גאָרנישט זײן באַשעפֿטיקט.
       זײ געדענקען שױן נישט, װאָס זײ זײַנען אַמאָל געװען, און פֿון װאָס זײ
  האָבן װען געשפּײַזט זיך, נאָר הײַנט לעבן זײ פֿון אומגײן... פֿון אינדערפֿרי
  ביז פֿאַרנאַכט אין שול תּמיד, אײנער שפּאַנט פֿון מזרח צו מערבֿ, און דער
  צװײטער אַנטקעגן אים — פֿון מערבֿ צו מזרח, און דאַן פֿאַרקערט — חין
  און צוריק, בײדע פֿאַרטראַכטע, און אױפֿן װעג באַגעגענען זײ זיך און שלאָ▯ן
  זיך אָן קורצזיכטיק, און אײנער בײַם אַנדערן נעמט אַמאָל אַ שמעק טאַבעק,
  אָדער אַ שטיקל ציגאַר, נישט קײן דעררױכערטן.
       קײן װײַבער קומען שױן צו זײ נישט, מהמת ס'איז נישטאָ צו װעמען,
  װײל, װי געזאָגט, לעבן זײ פֿון אומגײן, פֿון מחשבֿות, און נאָר פֿון זעלטן־װען
▯ אַמאָל אױך בײַ אַ מת איבערנעכטיקן און היטן, װאָס דערפֿאַר באַקומען די
  צו פּאָר פּיאַטאַקעס.
       און אָט האָט איר נאָך אײנעם אַ זײעריקן:
       יאַנקל דער שוסטער. דער פֿריִערדיקער גרױסער בר־מזל, װאָס די שטאָט
  איז צו אים געלאָפֿן מיט באַשטעלונגען און אים פּאַרװאָרפֿן מיט אַרבעט:
  בערג מיט שיך פֿאַר גרױסע, שטיװעלעך פֿאַר קינדער זײַנען בײַ אים אין באַנק־
  בעטל אָנגעװאַלגערט געװע▯ — פֿאַרטיקע, און דאַן שיך און שטיװעלעך נאָך
                                                                        
▯
                                      

▯

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                              103
                              






▯
אין דער אַרבעט. אַריבער אַ טוץ געזונטע לעפּאַקעװאַטע שוסטער־יונגען, פֿון
דער װײַטער ליטע געקומען, פֿלעגן בײַ אים באַשעפֿטיקט זײן, און קײנמאָל בײַ
אים לײדיק ניט געזעסן, אַפֿילו אום חול־המועד: אַ גאַנץ יאָר, אַלע טעג
שפּעט ביז אין דער נאָכט אַרײַן, און ערבֿ יום־טובֿ — אױך איבער און דורך
דער נאַכט.
     שוסטערס האָבן אים מקנא געװען, יאַנקלען. און ער אַלײן — אַ באַ־
שײדענער, שטילער תּם — האָט נישט געװוּסט, פֿונװאַנען דאָס גליק איז צו
אים געקומען, און װי אַזױ דאַס צו שאַנעװען און שעצן.
     און ער האָט דאַס טאַקע נישט געשעצט. ער האָט זיך ניט גרױס געהאַלטן,
זיך ניט איבערגענומען, װײל פֿון אַלע שוסטערשע עולם־הזהס און פֿון דער
גרױסער שפֿע פֿון אַ באַלמעלאָכע אַ מוצלח האָט ער װײניק װאָס הנאה געהאַט.
האָט זיך נאָך רײַכקײט ניט געיאָגט, האָט װײניק זײן קונדשאַפֿט געדענקט
און אָפֿט האָט ער די מאָסן פֿאַרביטן: בײַ װעמען אַ קלײנער פֿוס — אַ גרױסן
שוך, בײַ װעמען אַ גרױסער — אַן ענגן שוך... ער האָט געפּלאָנטערט, און
זײן שוסטערשער זכּרון און זײן מאָס־ביכעלע האָט אים שלעכט געדינט.
     װײל יאַנקל האָט געהאַט אײנע אַ צרה, װאָס האָט אים זײן גאַנצע שפֿע
און דעם גרױסן פּרנסה־זשױב נישט ניחא געמאַכט: ער האָט קײן קינדער
ניט געהאַט, און יאַנקל האָט געװאָלט כאָטש אײנס אַ קינד, כאָטש אײנעם אַ
קדיש...
     ער האָט זיך דערום פֿיל געפּדיונט בײַ פֿאַרשײדענע רבײם, סגולות גע־
נומען בײַ פֿאַרשײדענע װײַבער־עצה־געבערינס, שפּרעכערינס, אױך בײַ אַ
דאָקטער — און ס'האָט ניט געהאָלפֿן. און געהאָלפֿן, און אַ גליק איז אים
געשען נאָר אײנמאָל, אינעם געװיסן יאָר פֿון דער ליקױ־חמה, װען אַלע, װי
באַװוּסט, עקרות װערן געהאָלפֿן, איז אױך יאַנקלס װײַב דעמאָלט טראָגעדיק
געװאָרן און געחאַט.
     אין שטאָט האָט מען זיך געפֿרײט מיט זײן גליק, װי מיט אַלע אין דעם
יאָר אױפֿגעריכטע און באַגליקטע, כאָטש שוסטערס האָבן נישט איבעריק גע־
גלױבט, און פֿון קנאה, מעגלעך, מיִוסע לשון־הרע גערעדט: געזאָגט, אַז
יאַנקלען האָט אַחוץ דער ליקױ־חמה, אױך צוגעהאָלפֿן דער פּינסקער פּאַט־
לאַטער שוסטער־גע▯על, דער ריזיקער און שײנער יונג, װאָס האָט בײַ אים
געאַרבעט.
     װי די מעשׂה זאָל ניט זײן, נאָר יאַנקל איז אַזױ דול געװאָרן פֿון זײן
גדולה, אַז דאָס יאָר האָט ער שױן כּמעט װי גאָר אָן אַ מאָס געאַרבעט: גרױס־
קלײן, ענג־גראַם... ער האָט שױן אַזױ געפּלאָנטערט, די שיך אין באַנקבעטל
האָבן זיך אים אַזױ איבערגעמישט, אַז ער האָט שױן אַפֿילו די געטרײסטע
                                               













▯

-----------

104                                                            ד ע ך נ ס ת ר

פֿון זײַנע באַשטעלער, איבער זײן צעטומלעניש, ניט צופֿרידן געשטעלט, און
אַפֿילו אין כּעס אױך אַרײַנגעבראַכט — פֿאַר ניט צו דער צײַט אָפּברענגען,
פֿאַר שלעכטער אַרבעט, און דאָס יאָר איז אַן איבערבראָך־יאָר געװען, און פֿיל
האָבן זיך פֿון אים אָפּגעקערעװעט, און צוזאַמען מיטן מזל צו אַנדערע אַװעק.
     און װאָס װײַטער אַ יאָר, אַלץ ערגער און ערגער: די ליטװאַקישע פּאַט־
לאַטע יונגען האָבן זיך אײנציקװײַז, אײנציקװײַז פֿון אים ▯אַרױסגערוקט און
צו אַנדערע, מער מיושבערע באַלעבאַטים באַלמעלאָכעס איבערגעגאַנגען; די
קונדשאַפֿט זיך אױסגעלאָזט און דאָס באַנקבעטל לײדיק; און פֿאַר דער צײַט
פֿון דער שפֿע האָט זיך אַלײן יאַנקל פֿון דער מלאכה אָפּגעװױנט, די מלאכה
פֿאַרגעסן, און ער אַלײן אױף גאָר שױן ניט פֿײיִק.
     און אָט טרעפֿן מיר אים מיטן פֿאַרבליבענעם נאָר נאָמען — „יאַנקל ליקױ־
חמה” — בײַ די זײעריקע, בײַ די אױבן־דערמאָנטע, בײַ דער סעקטע, שױן
אַ קבצן, װי אַלע, דערפֿאַר אָבער פֿרום זײער און נאָכמער, װי פֿריִער, באַ־
שײדן, און נאָכמער תּם, װי פֿריִער, און באַשטענדיק מיט אױגן, װעלכע לױכטן
אים פֿונעם גרױסן נס, װאָס האָט אים געטראָפֿן, און מער דאַרף ער נישט,
װײל ס'איז איבעריק און ער איז איבערגליקלעך.
     און אָט איז אַלײן דער אָנפֿירער פֿון דער סעקטע: דער סאַמע אױסגע־
פּרוּװטער, װאָס איז װירקלעך װערט אָנפֿירער צו זײן, מחמת די פֿיל גלגולים,
װאָס ער האָט אין זײן לעבן דורכגעמאַכט, און מחמת די שװערע ראַנגלענישן,
װאָס ער איז אױסגעשטאַנען בײַם פֿיל מאָל זיך ברעכן און װאַקלען צװישן
גלױבן און אומגלױבן.
     און דאָס איז גלײַך אױף זײן קערפּער צו זען: די אײבערשטע העלפֿט
                                                                        ▯
איז תּמיד מיט דער אונטערשטער װי צעקריגט: עד שפּאַנט גיך און פֿאָרטראָגן
און שיקט פֿאַרפֿריִער דעם קאָפּ און דעם אײבערשטן קערפּער־טײל, װי אױף
זיך אָפּרײַסן און זיך װעלן אָפּטײלן.
     ס'איז אױך אױף זײן פּנים צו מערקן: כאָטש אין די מיטעלע יאָרן, און
כאָטש די הױט אַ שטאַרק קרעפֿטיקע און װי ▯ברױנטער לעדער, אָבער אױך
שױן געקנײטשט און טיפֿגריבעריק צעאַקערט... די האָר פֿון באָרד מאַט־מעש־
קאָליר, שטעכיק און בײַ די עקן אָפּגעהאַקט, װי סטערניע; און אינגאַנצן
שמעקט פֿון אים מיט קרעפֿטיקער מאַכאָרקע, װאָס ער רױכערט זי מיט גראָב
ציגאַר־פּאַפּיר — טיף, לײַדנשאַפֿטלעך, ביז אין בױך אַרײַן און ביז אַ טרער
אין אױג.                                                              ▯ ▯
     שטענדיק פֿאַרטראָגן, קוקט זעלטן־װעמען אין די אױגן, דעם קאָפּ אַראָפּ־
געלאָזט, און אַז ער הײבט אים אַמאָל אױף, זעט מען: אױגן — טונקל־דורכ־
גערױכערטער בורשטין, זײן בליק, מערסטנטײל, מטושטש, נאָר אַז ער
לײטערט זיך אים אױס, קוקט ער קלוג, איראָניש און אַפֿילו מיט שפּאָט אַ ביסל.
כײ די שלײפֿן און אױגן — קנײטשן פֿון פֿיל געליטענעם, אָבער דער קאָפּ
       



▯                       ▯

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 5▯1

און שטערן, נוס־קרעפֿטיק, עקשנותדיק און אױך אױף װײַטער, אױב מע װעט
דאַרפֿן, גרײט צו לײדן.
     „מיכל בוקיער” איז זײן נאָמען.    ▯▯
     איצט איז ער מלמד.  פֿריִער האָט ער עפּעס מיני חיבורים געשריבן,
פֿון װעלכע ער האָט זיך דערנאָך אָפּגעזאָגט, זיך אָפּגעװאָרפֿן און װיל זײ ניט
געדענקעז, מחמת זײ זײַנען גאָר װײַט פֿון דעם, בײַ װאָס ער האַלט איצטער.
     שרײַבנדיק זײ, יענע היבורים, אַמאָל, איז ער שױז אַזױ װײַט דעמאָלט
געהאַט פֿאַרגאַנגען, אַז ער האָט אײנמאָל אַ שבת אין קלױז, װוּ ער האָט גע־
דאַװנט, די העזה געהאַט צװישן אַ גאַנץ רעדל ייִדן אָפֿן צו דערקלערן, אַז
דאָס, װאָס אין דער תךרה שטײט, אַז משה־רבינו איז אױפֿגעגאַנגען צו גאָט
אין הימל, מײנט מען ניט, טאַקע פּשוט מיט די שטיװל אױפֿגעגאַנגען, נאָר
מיט דער מחשבֿה... און דערפֿאַר האָט ער טאַקע תּיכּף צװײ פּעטש באַקומען
פֿון אײנעם אַן אַלטן, גרײַז-גראָען ייִדן, נישט קײן גרױסן למדן, אָבער אַ שטאַרק
גלײביקער קנאי: „אײן פּאַטש — האָט ער, אים געבנדיק, געזאָגט, — פֿאַר
אײן משה-רבינוס שטיװל, דעם צװײטן — פֿאַרן צװײטן...”
     ער איז שױן דעמאָלט אַזױ װײַט געהאַט פֿאַרגאַנגען, אַז ער האָט שױן
אין די געװיסע יענע ספֿרים אַרײַנגעקוקט, װאָס אמת-גלײביקע דערװײַטערן
זיך פֿון זײ,▯ װי פֿון פֿײַער, כאָטש שטײן שטײען יענע ספֿרים צװישן אַלע אַל־
געהײליקטע, און כאָטש זײ זײַנען פֿון באַװוּסטע ייִדישע גדולים געשריבן,
װי דער „כוזרי”, דער „מורה” *) א. אַז. װ.
      ער האָט שױן אַזױ װײַט געהאַלטן, אַז תּמיד האָט ער זיך שױן מיט אַזױנע
געפֿערלעכע מחשבֿות אַרומגעטראָגן, װי אַז „די װעלט, חלילה, איז הפֿקר...
קײן באַלעבאָס און קײן בורא... אַז זי איז אַ קדמון, און קײנער האָט זי ניט
באַשאַפֿן, און אױב יאָ געשאַפֿן, איז מעגלעך, אַז ניט אײנער.” און דערמיט
איז ער דערגאַנגען ביז צו לײקענען אין די עיקרים און אין די גרונט־יסודות,
אױף װעלכע ס'האַלט זיך די אמונה, די אורפֿאָטערלעכע און פֿון אײביק אָן
אײַנגעשטעלטע.
      ער האָט זיך שױן דערװײַטערט געהאַט פֿון קהל, און קהל פֿון אים, און
 ס'האָט שױן אַזױ װײַט געהאַלטן, אַז ער זאָל אָדער פֿון הונגער אױסגײן, אָדער
 אַװעקגײן און די אמונה בײטן.
      ער האָט זיך אָבער גובֿר געװען, און פֿון הימל, האָט אים געדאַכט, האָט
 מען איס געהאָלפֿן, אים פֿון יענע מחשבֿות באַפֿרײַט און זײן געדאַנק
 אױסגעלײזט.
      ער האָט, װי געזאָגט, אַ שטאַרק װאַקלענדיקע נאַטור געהאַט, און געװאַקלט
       
*) ,,כוזרי” —- פֿון ר, יחודח חלו י. ,,מורה נבוכים” ־—— פֿון ר, משח בן מײמון
 (רער רמב”ם▯.

-----------

▯                                                                                        ▯
 
106                                                          ד ע ר נ ס ת ר
 
האָט ער זיך פֿון עק צו עק — פֿון שטאַרקסטן גלױבן צו עקסטן אומגלױבן.
 און אָנגעהױבן האָט ער אין זײן פֿריסטער יוגנט — אַ זעכצן־יאָריק ייִנגל
 נאָך — גאָר דערמיט, װאָס אײנמאָל איז ער שטילערהײס אין אײנעם אַ
 דאָנערשטיק, אין זײן שטעטעלע בוקי נאָך, צו דער מאַמעס שופֿלאָד, װוּ דאָס
 װײַסע װעש איז געלעגן, צוגעגאַנגען... פֿון דאָרט אײנס נאָר אַ העמד אַרױס־
 גענומען, און מיט דעם, מיטן אײנעם העמד און מיטן תפ▯לין־זעקל, צופֿוס זיך
 קײן סאַדיגורע אַװעקגעלאָזט. און אױף מאָרגן, פֿרײַטיק, איז ער אין נאָענטן
 שטעטעלע געקומען, אין מרחץ אַװעק, װי אַלע אום ערבֿ שבת, און גענומען
 איבערבײַטן דאָס העמד, האָט ער דערזען, אַז ס'איז דער מאַמעס... פֿון גרױס
 אײַלעניש האָט ער אַ טעות געהאַט... ער איז דעתאָך אױף דער גרענעץ פֿון
 עסטרײַכישע זשאַנדאַרמען, פֿאַר װעלן גנבֿענען די גרענעץ און דורכגײן אָן
 אַ פּאַס, געשלאָגן געװאָרן, און אַהײם איז ער געקומען אַ קראַנקער, אַ הוסטנ־
 דיקער... מע האָט אים לאַנג מיט ציגן־מילך געהײלט, און דער עיקר אָבער
 װײל פֿון דער נאַטור אַ קרעפֿטיקער, האָבן די אָפּגעשלאָגענע לונגען זיך איס
 צוריק פֿאַרהײלט, און זײַנע עלטערן, צוליבן נס, װאָס איז זײער זון געשען,
 האָבן זיך פֿאַרזעצט, פֿאַרבאָרגט און האָבן אים אױף לעצטע קאָסטן זײערע,
 שױן מיט אַ פּאַס און מיט הוצאות, געשיקט אַחין, װוּהין זײן יוגנטלעכער
 דו▯ט האָט אים געצױגן.
      דערנאָך האָט ער זיך „איבערגעקערט”, און שפּעטער איז ער װידער צו
 דער אמונה געקומען, אָבער פֿאַר דער גרױסער מורא פֿאַרן אומגליק פֿון אומ־
 גלױבן, װאָס קאָן אים װײַטער טרעפֿן, האָט ער שױן מער אין יענע ספֿרימס
 זײט נישט געקוקט און קײן מינדסטע מחשבֿה פֿון זײ צו זיך ניט צוגעלאָזט.
 ער האָט זיך לאַנג נאָר צװישן די צדיקים פֿון זײן דור געזוכט אַן אײנעם,
 אין װעלכן ער זאָל▯זיך קענען אָנבינדן, ביז ער איז לסוף, פֿון אַלע זוכענישן
 און צװישן אַלע לעבעדיקע פֿון זײן דור, צו זײ, צו די בראַסלעװער, אָנגעקומען.
      ער האָט אָבער אױך איצט אין גרױס אומרו און אין נישט־זיכערקײט גע־
 לעבט, און כאָטש ער האָט זיך פֿעסט געהאַלטן, דאָך האָט ער פֿון שטענדיקער
 מורא געציטערט, און תּמיד האָט ער דערום אױף זײַנע ליפּן געהאַט די פֿאַר־
 פֿאַסטע תּפֿילה פֿון זײן רבין:
     — „רבונו־של־עולם”, — זאָגט די תפֿיל▯, — העלף אונדז און באַגליק
 אונדז צו שטאַרקן זיך און גלײבן אין דיר און אין דײַנע אמתע צדיקים באמונה
 שלמה, און נישט אַרײַנצוגײן אין קײן שום חקירה, און נישט אַרײַנצוקוקן אין
 קײן שום ▯ספֿר פֿון די ספֿרים פֿון די מהקרים, אַפֿילו פֿון יענע, װאָס עס האָבן
 מחבר געװען די גװלי־ישׂראל.”

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ו־                                               107
     
אָט די תּפֿילה האָט ער געהאַט אױף די ליפּן באַשטענדיק, אױפֿשטײענדיק
און זיך לײגנדיק, אין װעג גײענדיק און אַפֿילו אױך װען ער איז צװישן מענטשן
געװען, פֿלעגט אָפֿט אינמיטן אַ שמועס זיך אָפּקערעװען און אױף אַ װײַלע אַ
שעפּטשע טאָן פֿון דאָרט.
     ער האָט אױך מיט באַזונדער ברען, שטאַרקער און פֿלײַסיקער פֿון אַנדערע,
װאָס האָבן פֿון תּמיד אָן געגלײבט און קײנמאָל פֿון קײנע ספֿקות ניט גע־
װוּסט, זיך זײן נײַעם גלױבן איבערגעגעבן און פֿאַרשײדענע לאַסטן אירע
אױף זיך גענומען, װי למשל... װינטער אין די גרױסע פֿרעסט, אין די פֿאַר־
טאָגן, אין אײַזיקע פּאָלאָנקעס זיך טובֿלען; אַלע פֿרײַטיק, װען ער פֿלעגט
שנײַדן די נעגל, פֿלעגט ער זיך פֿאַרקוקן און אַלע פֿינגער ביז בלוט פֿאַרשנײַדן,
וכּדומה און אַנדערע גרױסע פּײַניקונגען פֿון גײסט און קערפּער, װאָס אַזױנע
און ענלעכע צו אים פֿרומע לײט פֿלעגן דעמאָלט אױף זיך נעמען.
     ער האָט אױך ניט געקוקט אױף זײן גרױס אָרעמקײט, — ראשית, אָרעם
איבער דעם, װאָס ער איז געװען אַ מטופּל, און אױך דערפֿאַר, װאָס די שטאָט,
די מער רײַכערע און אָנגעזעענסטע באַלעבאַטים, האָבן, װיסנדיק פֿון זײַנע
פֿריִערדיקע קרומע װעגן, אים איצט נישט געגלױבט און קײנער האָט אים זײן
קינד נישט אָנגעטרױט, און ער איז געצװוּנגען געװען זיך באַנוגענען מיט
לעצט־אָרעמען און מיט זײער װײניק; ער האָט נישט געקוקט דערױף, און
אױב זײן װײַב און קינדער האָבן נאָך אָפֿט װאָס־ניט־װאָס באַקומען, איז אָבער
ער אַלײן מיט נאָר אַ מאַכאָרקע־ציגאַר, ביזן בױך אַרײַן פֿאַרצױגן, דעם טאָג
אָפּגעקומען און אַזױ אים אָפּגעשטופּט. און פֿאַרנעמענדיק זיך מיט די װײניק
קינדער פֿון זײן קנעלונג, װיפֿל ס'איז באַשטמיט און װיפֿל אַ מלמד דאַרף
זיך פֿאַרנעמען, האָט ער די איבעריקע צײַט צװישן די זײַניקע פֿאַרבראַכט,
אױף אַנפֿירן מיט זײ, אױף שטענדיק זיך געפֿינען צװישן זײ, און מיט אַלעם,
װאָס ער האָט פֿון גײַסטיקער שפּײַז מער געהאַט פֿון זײ, מיט זײ זיך צו טײלן.
     און אָט, פֿון אָט די אױסגערעכנטע און ענלעכע צו זײ נישט אױסגע־
רעכנטע, איז די קלײנע סעקטע דעמאָלט באַשטאַנען: אַ גערודפֿטע און פֿון
קהל דערװײַטערטע, װאָס זעלטן־װען פֿון אַנדערע איז װער אַמאָל צו זײ צו־
געשטאַנען, אױסער, װי שױן אױבן געזאָגט, ס'פֿלעגט זיך אַמאָל, פֿון װײַטן
פּױלן געקומען, אַן אָרעם באַלמעלאָכע־בחורל מיט אַ זעקעלע געצײַג אַרײנ־
שטעלן, און אױסער אױך, פֿאַרקערט אַמאָל, אַ מאָדנער ייִד אַ רײכער, װאָס
האָט זיך פֿון רײַכקײט אָפּגעזאָגט, זײַנע אײגענע פֿאַרלאָזט, גוטס און געשעפֿטן,
און, איבער עפּעס אַן אינערלעכן בראָך, דװקא צו זײ, צו די אָרעמסטע און
פֿאַרשטױסענע, אַרײַנגעפֿאַלן.
     און אָט צו זײ, צו אָט דער סעקטע, איז אױך לוזי, לוזי מאַשבער, אָנ־
געקומען.
                                      ▼▯
                                                           






























▯

-----------

            108                                                            ד ע ר נ ס ת ר
                 
אין דער לעבעדיקער שול (מ'האָט זי גערופֿן „לעבעדיקע”, נישט װעלנדיק
            זאָגן אױף אַ שול „טױטע”), װאָס איז געשטאַנען אױסגעבױט בײַם אַרײַנגאַנג
            צום אַלטן מיט־שטאָטיקן בית־עולם, און װעלכע האָט מיט אַלע פֿענצטער
            געקוקט צום פּלאַץ מיט די מצבֿות, האַלב אין גראָז שױן פֿאַרגראָבענע, האָט
            די סעקטע דעמאָלט איר אָרט פֿאַר איר מנין אַפּגעד▯נגען אָדער זיך אײנגעבעמן
▯           געהאַט.
                 שבת גאַנצפֿרי, װען די שטאָט איז אונטער דער נאָר־װאָס אױפֿגעגאַנגענער
            זון נאָך געשמאַק געשלאָפֿן, זײַנען זײ, די סעקטע, שױן אין שול צונױפֿגע־
            זאַמלט געװען.
                 אַלע נאָך מקוה שױן, מיט נאָך נאַסלעכע האָר פֿון בערד און קעפּ ניט
             געקעמטע; בלאַסלעכע פֿון אַ גאַנצער װאָך שלעכט זיך שפּײַזן, און אױך שבת
            — נישט בעסער און פֿון נישט מער הנאה; אַלע אין די אײנציקע, נאָר פֿאַר
             שבת אָפּגעהיט־געהאַלטענע, קאַפּאָטעס פֿון שװאַרצלעכן קאָליר, אָבער, פֿון
             יאָרן און לאַנג געברױכן, אָפּגעריבן און די גרונט־פֿאַרב פֿאַרלױרן.
                 און צװישן זײ אױך לוזי, װאָס האָט זיך געשטעלט בײַ אַן אָפֿענעם פֿענצ־
             טער, צום בית־עולם אַרױסגעװענדט. ער — רײכער פֿון זײ: אין דער זײַדענער
             קאַפּאָטע, און זײן זומער־מאַנטל פֿון מאַרענגע־שטאָף מיטן קלײנעם סאַמע־
             טענעם קעלנערל האָט ער אױף אַ שטענדער פֿאַר זיך ליגן געהאַט; און באַלד
                                                                                            ▯
             האָט אים די גאַנצע סעקטע שױן אין טלית מיט דער זילבערנער עטרה דערזען.
                  און דאָס האָט אױף אַלעמען אַ געװיסן אײַנדרוק געמאַכט, װײל כאָטש דער
             עולם איז שטאַרק מיט זיך אַלײן איצט באַשעפֿטיקט, װי שטענדיק פֿאַרן
             דאַװנען, װען זײ אײלן זיך, כאָטש קײנער טױיבט זײ ניט, דעם יאָך פֿון דער
             ליבער עבֿודה אױף זיך צו נעמען; דאָך האָבן זײ איצט, נישט געקוקט אױף
             דער אײגענער פֿאַרנומענקײט, די אױגן אױך פֿון אױף לוזין קוקן נישט צו־
             גענומען, און אַלע, פֿאַר זיך אַלײן נישט באַװוּסט אַפֿילו, צו זײן זײט זיך
             געװענדט — צו זײער שטאָלץ, צו דעם נײ זײ צוגעקומענעם, װאָס, װי זײ
             האָבן געװוּסט, איז אױך אַנדערע, װען ער שטײט צו זײ צו, װאָלטן מיט אים
             שטאָלצירט.
                  און באַלד האָט זיך שױן אָנגעחױבן דער געװײנלעכער דאַװן־טומל.
             אײניקע, אױף זײערע ערטער שטײענדיק, אַנדערע, פֿון אָרט▯ אױף אָרט לױפֿנ־
             דיק, האָבן זיך, װי אין דערלופֿטן געריסן, װי פֿון אײגענעם קערפּער זיך
             געװאָלט אָפּטײלן... אײניקע האָבן פֿאַר זיך װי לײטערס געזען און, מיט הענט
             און פּיס ציטערנדיק, אױף זײ זיך געדראַפּעט; אַנדערע — װי װײַטע שטרעקעס
             פּאַר זיך האָבנדיק, חאָבן זיך אַהין געריסן, און צו זײער רײַסן זיך אַהין האָבן
             נאָר די שול־װענט געשטערט... און פֿון אָט דעם רײַסן זיך און קלעטערן איז
             באַלד די שול פֿול מיט קולות געװאָרן — מיט לעכצנדיקע, װי פֿון אַבֿרהמל
             דעם שנײַדער, למשל, דעם לאַנגן, דאַרן, װאָס פֿון מױל איז אים שױן תּמיד

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר         ▯                                       109
                                                            




▯
אַ קעלט געגאַנגען, נאָר איצט בײַם דאַװנען, האָט ער דאָס לעצטע ביסל
װאַרעמקײט פֿון זיך אַרױסגעקריגן, און — אַך־אַך ▯ — האָט ער אַלע װײַלע
אױסגעשריִען אין קרענקלעכער אָנמאַכט, װי זיך קװיקנדיק און קוראַזש זיך
אונטערגעכנדיק▯
     מנחם דער פֿאַרבער האָט, װי אַ חיה אין אַ שטײַג אומלױפֿנדיק, מיט
דער א▯יבערשטער האַלב־צעשפּאָלטענער ליפּ די װערטער, װאָס ער האָט אױס־
געשריִען, װי צוריק אַרײַנכאַפּן געװאָלט, װײל, װי ס'האָט זיך אים געדאַכט,
האָט ער צו װײניק חיות בײַם ערשטן מאָל זײ אַרױסלאָזן אין זײ אַרײַנגעלײגט.
     אַנדערע האָבן, װעלנדיק זיך חיץ אונטערגעבן, געפּליעסקעט, אײניקע —
מיט אַ פֿרס געטופּעט, דריטע — די קעפּ פֿאַרריסן און, װי געקױלעטע, גע־
שריען, און װער ס'האָט גאָר קײן קול און קײן כּוח ניט געהאַט ,איז מיטן
פּנים צו אַ װאַנט געשטאַנען, און מיט שטיל פֿאַרדבקהט װילדעניש פֿאַר איר
זיך געשאָקלט, — װער נאָר מיט אַ האַלבן קערפּער, און װער מיטן גאַנצן, און
אַלע צוזאַמע▯ האָבן באַגײַסטערטע אַלע װײַלע אַן אַנדער פּסוק פֿון די גע־
הױבענע לױב־פּסוקים אױסגעשריִען:
     —▯ „זינגט, צדיקים▯ מיט גאָט, צו די רעכטספֿאָרכטיקע איז רעכט די
לױב”..▯ „זאָל זײן דײן חסד צו אונדז, װי מיר האָבן געהאָפֿט צו דיר” א. אַז. װ.
     אַלע צװעלף פֿענצטער זײַנען דעמאָלט צום בית־עולם אַרױס צעעפֿנט גע־
שטאַנען. די נידעריקע, נאָר־װאָס אױפֿגײענן▯יקע זון, האָט פֿון אַן עק מזרח-
האָריזאָנט אַן ערשטן נאָר פּאַס ליכט אַרײנדערלאַנגט. די שטאָט איז נאָך איר
לעצטן שלאָף געשלאָפֿן, און דאָ, אין דער „לעבעדיקער”, האָט די קלײנע עדה
איר סעקטאַנטיש־דערהױבענעם װילדן שבת־געזאַנג שױן געזונגען מיט אַזאַ
באַגײַסטערונג און אַזױ אַנטציקט פֿון זיך אַלײן און פֿון איר אינעװײניקטטן
„באַװוּסטזײַן”, אַז דאָס איז זי די ערשטע, װאָס איר תּפֿילה גײט צום פֿריש־
געעפֿנטן הימל אױף, די ערשטע הײַנט, אין אָנהײב שבתדיקן טאָג, װי די
ערשטע תּמיד אין אַלע פֿאַרטאָגן; ובפֿרט נאָך הײַנט באַגײַסטערט, װען אַזאַ
גרױסער גאַסט צװישן זײ, אַ נײ זײ צוגעקומענער, װאָס, דאַװנענדיק, האָבן
אים אַלע אין אױג געהאַט, װײל ער האָט זײ מוט אונטערגעגעבן און ליבע
צום לױב.                                     ▯
     און אָט האָבן זײ אים געזען, װי ער איז געשטאַנען מיטן פּנים צום
אָפֿענעם פֿענצטער, װאָס קוקט צום בית־עולם אַרױס, און אָט — זיך אױס־
געקערעװעט מיטן פּנים צום שול און צום דאַװנענדיקן און דול־לױפֿנדיקן
עולם.
     אױך לוזי איז אױפֿגעלײגט זײער — פֿון דעם, װאָס ער האָט הײַנט אַזױ
פֿרי דאָס באַקװעמע געלעגער פֿון רײַכן ברודערס הױז פֿאַרלאָזט און איז גע־
קומען אַהער, צו אָט דעם שלעכט־געקלײדעטן עולם, װאָס פֿון גרױס אָרעמקײט
איז אים זײן בעט נישט טײַער, ס'איז אים לײַכט זיך אױפֿהײבן און דאָס פֿאַר־

-----------

                                 ▯
  110                                                            ד ע ר נ ס ת ר ▯
                                   
▯
  
לאָזן, זיך פֿעדערן פֿאַר אַלע, און פֿון גאַנצפֿרי שױן צו אַזאַ דערהױבנקײט
  פֿאָרבאַרײט און פֿײיִק.
       ער האָט שױן לאַנג דעם טעם פֿון אַזאַ תּפֿילה ניט געפֿילט, און פֿון גרױס
  נחת און איבערגעפֿולטקײט האָט אים לופֿט אױסגעפֿעלט, און ער האָט זיך
  מיטן ▯פּנים צום אָפֿענעם פֿענצטער אױסגעדרײט, מיט האַרץ די װערטער אין
  דרױסן אַרױסגעזאָגט, און דערנאָך, כּדי נאָכאַמאָל פֿון זעלבן עולם מיטן זעלבן
  זיך אָנצונעמען און זיך נאָך מער צו ▯רײען, האָט ער זיך װידער צוריק צום
▯ עולם און צו דער שול אױסגעקערעװעט. אַזױ די גאַנצע צײַט אין משך פֿון
  גאַנצן דאַװנען, װאָס האָט היפּש געדױערט.
       און אָט האָט מען געענדיקט. און אַלע דאַװנער, אײנע נאָך מיט די טליתים,
  אַנדערע שױן אָן, מיט אױסגעטאָנענע, האָבן פֿריִער אײנס דאָס אַנדערע זיך
  „גוט־שבת” אָפּגעגעבן, דער▯נאָך לוזין אַרומגערינגלט און אים אים אונטער־
  געטראָגן.
       — גוט-שבת, גוט־שבת, — האָט ער אַלעמען אָפּגעענטפֿערט. דערנאָך
  האָט מען, װי ס'איז בײַ זײ דער מינהג אײַנגעפֿירט געװען, געטאַנצט. לאַנג
  און ביז פֿאַרגעסן זיך, אױפֿן ניכטערן האַרצן, מיט הױלער פֿרײד נאָר, װאָס איז
  זײ פֿונעם דאַװנען געבליבן; געטאַנצט מיט היץ, מיט ברען, די גאַנצע עדה
  קײַלעכיק אַרום בעלעמער, האַנט אין האַנט, קאָפּ בײַ אַקסל, און אײנער פֿון
  אַנדערן האָט זיך ניט געקאָנט אָפּרײַסן, אײנער אָן דעם אַנדערן װי די װעלט
  ניט געזען; — אַזױ לאַנג, ביז דער שמש פֿון די אײגנטלעכע, אמתע טאַקע
  באַלעבאַטים פֿון שול, איז אָנגעקומען, אױף דער שװעל זיך באַװיזן, דאָס רעדל
  דערזען, און פֿון ניט איבעריקער ליבע און פֿון װײניק אַכטונג צו זײ, האָט
  שױן, װי תּמיד, זײן באַשטענדיק בײז ▯ואָרט אױף די ליפּן אַרױסצוזאָגן געהאַט:
       — ▯ךי▯...
       ער האָט אָבער דאָס מאָל דאָס ניט אַרױסגעזאָגט: ער האָט צװישן זײ,
  צװישן אַלע אים פֿון לאַנג באַקענטע, אײנעם אַ נײַעם, אַ ביז אַהער נישט
  געזעענעם, דערזען — לוזין, דעם הױכן, שטאָלצן, מיט ▯ גרױס הדרת־פּנים;
  דערצו נאָך, נישט װי אַלע איבעריקע — רײַך, אין דער זײַדענער קאַפּאָטע...
  האָט ער זיך אױפֿגעהאַלטן, אױסגעװאַרט, און אַזױ, אױף דער שװעל בלײַבנדיק,
  שפּעטער אױך געזען, װי נאָך דעם, װי מע האָט דאָס טאַנצן אָפּגעשטעלט,
  האָט מען װידער לוזין אין אַ רעדל אַרומגענומען, און אײנער, האָט ער
  געהערט, האָט אַ פֿרעג געטאָן:
       — און װער נעמט אױף שבת לוזין?
       — איך, — האָט זיך דאָס מאָל מיכל בוקיער דער ערשטער, פֿריִער פֿאַר
  אַלע, אַרױסגערופֿן.
       אין יענעם שבת איז שױן לוזי אױפֿן גאַנצן טאָג מיכל בוקיערס אורח
  געװען: — אױף דער שבתדיקער סעודה אינדערפֿרי, אױפֿן שבתדיקן שלאָף
                                                                                     


























▯

-----------

  ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                111

▯
  נאָך דער סעודה, אױפֿן קורצן שבתדיקן שמועס נאָכן שלאָף, און אַזױ ביז
  מנחה, ביז ער האָט אים פֿאַרנאַכט צוריק געבראַכט אין דער זעלבער שול אױף
  מנחה דאַװנען און פֿאַר דער קלײנער סעקטע דער „זאָגער” דעמאָלט צו זײן.
                                         
▼
       
מיכל בוקיער האָט געװױנט װײַט, װי אַלע קבצנים, ובפֿרט אַזאַ, װי ער:
  אין עק שטאָט שױן כּמעט, „אױף די זאַמדן”, װוּ זײן גאָס, אָדער די גאַנצע
  געדרײדלטע סיסטעם גאַסן דאָרט האָט זיך געפֿונען, אַזש װוּ די מפֿשיטים *)
  האָבן געװױנט, װײל ס'איז שױן ניט װײַט געװען פֿון שעכטהױז.
       זײן קלײן נידעריק הײַזעלע, אין אַ טיפֿן הױף פֿאַררוקט, האָט מיט די
  פֿענצטער פֿון אײן זײט אין אַ לײדיקן גאָרטן אַרױסגעקוקט, מיט אַ נשאר פֿון
  שלעכט־פֿאַרזײטן גאָרטנװאַרג און מיט אײנעם אַ בױם, ספֿק װערבע, ספֿק
  אַנדער מין, װײל קײן בלעטער האָט ער שױן כּמעט ניט געהאַט; אױסגעבױגן,
  זײן מיט שטאַם געעפֿנט, געל מױל־מעל האָט זיך פֿון זײן צעפֿױלעניש געשאָטן
  און נאָר מילבן פֿלעגן אױף אים באַשטענדיק מיט מילבישער באַשעפֿטיקונג
  אַראָפּ און אַרױפֿגײן.
       לוזי האָט באַדאַרפֿט גוט אײנבױגן זיך, כּדי דורך דער טיר פֿון פֿאָר־
  הײַזל אין שטיבל אַרײַנצוגײן.
       אינעװײניק אין שטיבל — צװײ צימערלעך. אין אײנעם דער אױװן.
  אינעם זעלבן — אַ טיש מיט צװײ בענק, װוּ ער, מיכל בוקיער, קנעלט מיט
  די קינדער און װוּ איצט און כּסדר איז אױך דער קאָך־ און עס־צימער.
  נאָכעט אײנס דערבײַ, נאָך אַ קלענערס — אַ שלאָפֿצימער.
       דערבײַ אַ װײַב מיט פֿינף קינדער. דאָס װײַב — אַ לענגלעכע ייִדענע,
  מיט אַ שטענדיק־צעעפֿנט ברײט מױל. דאָס עלטסטע פֿון די קינדער, אַ מײדל,
  אַ געלבלעכע און מיט קלײַען. צװײ נאָך איר, שױן היפּשלעכע ייִנגלעך פֿון ▯1־
  ▯1, אַרבעטן שױן, אײנער בײַ אַן אײַנבינדער, דער צװײטער דרײט אַ ראָד בײַ
  אַ שלײַפֿער. די איבעריקע צװײ נאָך גאָר קלײנע, אַ ייִנגעלע מיט אַ מײדעלע.
       אָט די גאַנצע משפֿחה איז איצט געװען בײַם טיש אױסגעזעצט. בײַ דעם
  טיש, בײַ װעלכן מיכל בוקיער פֿלעגט פֿריִער, אײדער ער איז צוגעשטאַנען
  צו דער סעקטע, אַלע אױפֿדערנאַכט בײַ אַ דרײער לעמפּעלע זײַנע חיבורים
  שרײַבן, פֿון װעלכע ער האָט זיך איצט אָפּגעװאָרפֿן; בײַ דעם טיש, בײַ װעלכן
  איצט טרעפֿן מיר אים מיט זײַנע תּלמידים אַמאָל לערנען תנך, דערהױפּט
  זײן באַליבטן ספֿר „איובֿ”, װעלכנס שלעק און יסורים ער פֿילט אױף זיך
  און נעמט זײ כּסדר אָן, װי פֿאַר זײַנע; און לערנענדיק, זעען זײַנע תּלמידים
  אים אָפֿט װײנען — די װיִעס װערן אים רױט, און אױף זײַנע באַקן רינט אַ
        
*) ▯ינוערם.

-----------

          112                                                              ד ע ר נ ס ת ר
                   
▯
          
טרער פֿון איובֿס און זײַנע בשותּפֿותדיקע יסורים און פֿון זײער צוזאַמענדיקן
          דעם טאָג שעלטן: „יאבד יום אולד בו” — זאָל פֿאַרלױרן װערן דער טאָג,
          אין װעלכן איך בין געבױרן געװאָרן.
               בײַ דעם טיש איז איצט די גאַנצע משפּחה אױסגעזעצט געװען, מיט
          מיכל בוקיער אַלײן און לוזין, דעם חשובֿן אורח, בראש.
               בלאַסע חלות, װאָס דער קבצנישער אױװן האָט שלעכט אױסגעבאַקן, האָבן
                                                                                                    ▯
         באַשײַנט דעם אָרעמען טיש, מיט אַ גראָב־לײַװנטענעם טישטעך געדעקט.
               די מאכלים, װאָס זײַנען דערנאָך צום טיש אױפֿגעגעבן געװאָרן, זײַנען
          פֿון אַ „קאַלטן מלאך” געקאָכט געװאָרן, און דער עיקר, אױף שלעכטן האָלץ,
         װאָס מע האָט נאָך דערצו געזשאַלעװעט.
               לוזי האָט זיך אָבער זײער גוט געפֿילט. ער האָט געװוּסט, אַז בײַ זײן
         רײַכן ברודער משהן, אינעם גראַמען לופֿטיקן עס־צימער, מיט אַלע פֿענצטער
         אין הױף אַרױס צעעפֿנט, װאַרט אױף אים איצט אַ שטול, אױבנאָן לעבן זײן
          ברודערס טיש, מיט גרױס הרחבה, געשירן און פּוץ; און דװקא דערפֿאַר איז
         אים איצט אָט די פֿאַרדומפּענע לופֿט פֿון דעם אָרעמען שטיבעלע, דאָ בײַם
         אָרעמען מלמד, מיט דער סטעליע אױפֿן קאָפּ, מיט די נידעריקע פֿענצטערלעך,
         װאָס װערן זעלטן אױף לופֿט געעפֿנט, ליב געװען; אױך די אָרעמע מאכלים,
         דער גראָבער לײַװנטענער טישטעך מיט דעם גראָבן זאַלץ און מיט די
         געמײנע, שטשערבאַטע און קאַליקעװאַטע טעלער און גאָפּל־לעפֿל.
               ער האָט זיך געפֿילט גוט, אַזױ גוט,.אַז ער געדענקט שױן נישט, װען זײן
         שטענדיק־געשלאָסענע נאַטור זאָל זײן אַזױ אױפֿגעבונדן; אַזױ, אַז ער איז
         איצט גרײט געװען אָט די גאַנצע אָרעמע משפּחה מיטן אָרעמען שטיבעלע
         מיט אַלץ אַרומצונעמען, אין זיך אַרײַנצונעמען.
               ער האָט אַפֿילו בײַ זײן באַלעבאָס, בײַ מיכל בוקיער, װעמעס אורח ער
         איז איצט געװען, און בײַ װעמען ס'איז זעלטן־זעלטן צו טרעפֿן אױפֿן פּנים
         און אין די אױגן אַ מינדסט, אַפֿילו עטװאָס, װאָס דערמאָנט אין פֿרײלעכקײט,
         איצט יאָ פֿרײלעכקײט און אַפֿילו מער פֿון פֿרײלעכקײט אַרױסגערופֿן — דער־
         מיט, װאָס ער האָט זיך צו די קינדער, צום גאַנצן הױז־געזינד פֿאַר דער
         װײניקער צײַט, װאָס ער האָט דאָ אין שטיבעלע און בײַ דער סעודה פֿאַרבראַכט,
         אַזױ הײמיש זיך געשטעלט, אַזױ ניט געצװוּנגען, ניט אָנגעצױגן, אַז די
         שטוב, — האָט זיך אַלעמען געדאַכט, — איז עפּעס װי העכער, גראַמער
         געװאָרן און װי נאָר מיט לוזין פֿול, און דאָס שװער־װאָכעדיקע, װאָס הענגט
         תּמיד, װי אַ רוט, אױף אָט דער שטוב און דריקט אַפֿילו אום שבת, האָט זיך
         איצט אָפּגעטראָגן און פֿאַרשװוּנדן.                                      ▯
              לוזי מיט מיכלען מיט די עלטערע ייִנגלעך האָבן ▯געזונגען זמירות, און די
      ▯  פֿרױ, דאָס מײדל און די ייִנגערע קינדער האָבן, פֿון הנאה פֿאַרגעניגטע, צו
         זײ זיך צוגעחערט.








▯

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ו־                                                 13 1
       
מע האָט אָפּגעבענטשט. קינדער זײַנען אַרױס אין דרױסן, און עלטערע
 האָבן זיך צוגעלײגט. אױך לוזי.
      נאָכן שלאָפֿן האָט די פֿרױ אין גאָרטן אַרױס שבת־אױבס און באַרן־קװאַס
 אַרױטגעטראָגן; אױך אַ באַנק געבראַכט אונטער דעם אױסגעהױלטן בױם
 מיט די װײניק בלעטער, װאָס מױל-מעל האָט זיך פֿון זײן צעפֿױלעניש געשאָטן,
 און װוּ נאָר מילבן זײַנען באַשעפֿטיקטע אױף אים אױף און אָפּ געגאַנגען.
      לוזי האָט זיך אױפֿן בױם, אױפֿן אָרעמען גאָרטן און אױפֿן נשאר פֿונעם
 שלעכט-פֿאַרזײטן אַרומגעקוקט. ער האָט געװוּסט, אַז צו זײן ברודער אין
 הױף קומט מען איצט פֿון גאַנץ שטאָט, יונג און אַלט, שפּאַצירנדיק, פֿון זײן
 ברודערס ברונעם צו טרינקען. די שטאָט איז אין ענגשאַפֿט... שכת, זומער,
 גײט מען אין װײט▯אָפּגעלעגענע גאַסן שפּאַצירן, װי אין זײן ברודערס, למשל.
 די פֿאָרטקע פֿון טױער שטײט אָפֿן, מע גײט אַרײַן און אַרױס, אַלץ פֿרעמדער
 עולם פֿון שטאָט. מיכאַלקע בורטשעט, װאָס מע מאַכט אים אָן אַ נעץ בײַם
ברונעם, אָבער זאָגן, אָנשרײַען אױף עמעצן איז אים פֿאַרכאָטן. און זײן
ברודערס בני-בית געפֿינען זיך אין גאָרטן, גאָר אױף אַנדערע בענק און אונטער
אַנדערע בײמער, װי ער מיט מיכל בוקיער דאָ.▯.
      דאָך איז אים גוט דאָ און ס'אָטעמט זיך אים פֿרײ, און אַן אָפֿנהאַרציקער
און גוטמוטיקער שמועס פֿאַרבינדט זיך צװישן אים און מיכלען. מע שמועסט
אױפֿגעלײגט־לײבט, פֿריִער פֿון אײגענע ענינים, פֿון זיך אַלײן צו ביסלעך,
דערנאָד▯ פֿון דער סעקטע, פֿון איר װוּקס און צושטאַנד, פֿון יעדן אײנציקן
מיטגליד אירן באַזונדער. און בײדע, סײַ לוזי סײַ מיבל, צופֿרידענע אױף דער
באַנק פֿאַרברענגען, ביז זײ באַמערקן, אַז ס'איז שפּעט: דער שטאַם פֿון בױם
איז העכער האַלב שױן אין טונקל, נאָר די סאַמע הײך און די קרױן, װאָס אָן
בלעטער, איז מיט פֿאַרנאַכטיקער זון געקרױנט, און זײ שטײען אױף און
זאָגן זיך:
     — צײַט צו מנ▯▯.
     און אָט זײַנען זײ, נאָך לאַנגן צוריקגײן, צוריק אין דער זעלבער שול, װי
אינדערפֿרי געװען.
     װײַטער דער זעלבער עולם, נאָר נאָכן שבתדיקן טאָג אױסגערוטע, אױף
װײַטער, װי אינדערפֿרי, צו דאַװנען און װידער אױף זײער אופֿן גרײטע צו
װילדעװען.
     ס'הערט זיך אַ ברום אינעם פֿאַר־מנחהדיקן פֿינצטער אין שול, װי פֿו▯
עפּעס חיות, װאָס קאָנען אַלעמאָל אומגעריכט מיט קולות אַרױס... זײ האַלטן
זײ נאָך דערװײל אין זיך, אין די בײַכער, אָבער אינעװײניק גאָרגלט, גולגעט,
ברומט, אךן באַלד, מעגלעך, װעלן זײ זײ אױך מאַכן הערן.
     מע דאַװנט װידער מיט אַן אומגעלױף, װידער מיט אַ װילדן שאָקלען זיך,
װידער קולות און אָכצנדיק קװיקעניש, נישט װי בײַ אַנדערע, און װי דער

-----------

             114                                                              ד ע ר נ ס ת ר
                                                 
▯ ▯▯
             שטײגער שטענדיק בײַ שבתדיקער מנחה, װען דער טאָג אַראָפּגעלאָזט און
             אַ טרױער פֿון צעשײדן זיך מיטן שבת, פֿאַר אַן ערבֿ־קומענדיקער פּראָסטער
             װאָך, הערט זיך אין די תּפֿילה־ניגונים. נײן: די צעשײדן זיך ניט מיטן
             שבת, זײ האַלטן אים אײן, און װי אַ גאַנצע װאָך בײַ זײ שבת.
                   „דו ביסט אײנער און דײן נאָמען איז אײנער, און װער נאָך, װי דײן פֿאָלק
              ישׂראל — אײן פֿאָלק אױף דער װעלט”, — האָט מען אױך איצט מיט דער
             זעלבער היץ־באַגײַסטערונג, װי אינדערפֿרי די אינדערפֿריעדיקע תּפֿילות,
              געזונגען.
                   און אַן מ'האָט אָפּגעדאַװנט, האָט מען װידער, װי דער מינהג איז און װי
              סע פֿירט זיך בײַ זײ תּמיד, שױן װען פֿינצטער, בײַ צװײ צונױפֿגערוקטע טישן
              אין מערבֿ־װאַנט פֿון שול דעם שלש־סעודות געפּראַװעט. מיט הױלער נאָר
              חלה מיט זאַלץ, מיט פֿריִער זיך װאַשן און דערנאָך בענטשן, און אינמיטן
              דער סעודה מיט עפּעס עמעצן „זאָגן” מכבד זײן.
                   דאָס מאָל האָט דעם כּיבוד, נאַטירלעך, באַקומען לוזי, און ער איז גלײַך
              מיט זײן װאָרט אַרױס — פֿון איבערגעפֿולטקײט, אַ שטאַרק באַגלײבטן עולם
              פֿאַר זיך האָבנדיק, בײַ צװײ לאַנגע טישן פֿון בײדע זײַטן באַזעצטע.
                   פֿו▯ אײן זײט, האָט ער געהאַט שלום דעם טרעגער מיט זײן גרױסן גוף,
              אין דער נישט־געװױנטער פֿאַר אים קאַפּאָטע; און פֿון דער צװײטער זײט —
              דעם לאַנגן, דאַרן אַבֿרהמל דעם שנײַדער, דעם פּאַרשױן שױן כּמעט אָן אַ גוף,
              מיט אַ זכר נאָר פֿון קערפּערלעכקײט. און װײַטער, אין דער גאַנצער לענג
              פֿון טיש, די איבעריקע צו זײ ענלעכע, אַלע כּמעט פֿון אײן גורל, מענטשן
              פּון גרױס אָרעמקײט, פֿון די מינדסטע הנאות פֿון דער װעלט קײן הנאה נישט
              ה▯נדיק און פֿון באַנוגענען זיך מיטן מינדסטן.
                   און לוזי האָט װעגן דעם טאַקע, אין װעלכן זײן גלײביק־געגאַרטער עולם
              האָט זיך אַזױ שטאַרק גענײטיקט, איצט זײן װאָרט געהאַט: װעגן באַנוגענען
              זיך מיט װײניק, און אױך אינעם װײניק די פֿרײד און דעם זינען צו געפֿינען.
▯                  פֿון נישט געװױנט זײן צו „זאָגן”, איז לוזין דאָס רעדן אָנגעקומען שװער,
              דערפֿאַר אָבער באַהאַרצט, און װאָס אַמאָל האָט ער די װערטער װי פֿון אַלץ
              אַ גרעסערער טיף אַרױסבאַקומען. און אַלע אױגן און קעפּ פֿון די בײַם טיש
              זיצנדיקע זײַנען צו אים געװענדט געװען, און אַלע װײַלע האָט זיך אַ זיפֿץ פֿון
              הנאה פֿונעם געהערטן פֿון צװישן עולם אַרױסגעהערט.
                   אַלײן אַפֿילו דער שמש פֿון שול, װאָס, װי געזאָגט, האָט ער צו דער
              סעקטע קײן איבעריקע ליבע ניט געפֿילט און גאָר װײניק אַכטונג, װעלכער
              איז איצט צו מעריבֿ־דאַװנען אין שול אינמיטן רעדן אָנגעקומען, — אױך ער,
              װאָס זעלטן־װען האָט ער זיך אַמאָל צו די רײד▯ פֿון זײערע „זאָגערס” צו־
              געהערט, האָט איצט▯ — דערהערנדיק דעם פֿרעמדן ,שטאָלצן ייִדן, װעלכן ער
              האָט נאָך אינדערפֿרי אױסגעטײלט און באַמערקט, — האָט, ניט געקוקט אױף

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                               15 1

דין אומאַכטונג, אַן אױער צוגעלײגט, איז אױף זײן אָרט געבליבן און אין זײן
אַמט, אין זײן שמשערײ, און אַז ס'איז שױן שפּעט, און אַז שױן צײַט מעריבֿ
צו דאָװנען פֿאַרגעסן.
     און לוזי האָט זײן עדה, װאָס האָט זיך, אַ צונױפֿגעדריקטע, אין שבת־
פֿאַרנאַכטיקן פֿינצטער געפֿונען, פֿון איר פֿינצטערער װירקלעכקײט געװאָלט
אַרױסנעמען, פֿאַר איר אַ װעג באַלױכטן, און אױף װײַטער גלױבן און אין
איר דעם בטחון צו שטאַרקן. און דער שמש, װאָס איז בײַ אַ זײט געשטאַנען,
האָט געהערט, װי נאָך דעם, װי לוזי האָט פֿיל גערעדט װעגן אמתע און פּוסטע
ריכקײטן, װעגן אמתע, װאָס מע דאַרף זײ װײַט ניט זוכן, מע געפֿינט זײ
אין זיך, און װאָס, אַז מע דערװערבט זײ, האָט מען זײ און מע איז מיט זײ
זיכער אױף דער װעלט און אױף יענער װעלט; און װעגן פּוסטע, װאָס
פּוסט, װאָס מע יאָגט זיך נאָך זײ, װי נאָך אַ שאָטן, און װי אַ שאָטן פֿאַרשװינדן
זײ און נישט בלײַבן, — האָט ער לסוף נאָך, כּדי זײַנע רײד צו פֿאַרשטאַרקן,
פֿאַר די זײַניקע אַ משל פֿון אַן אַלטן ספֿר געבראַכט און מיט אים אױך זײן
ועדע פֿאַרענדיקט.
     — אַמאָל, — האָט ער זײ צום לעצט דערצײלט, — װערט אין יענעם ספֿר
געבראַכט, — איז געװען אַ פּרוש. װי נאָר ער איז פּרוש געװאָרן, אַזױ האָט
ער זיך אַװעקגעלאָזט אין אַ װײַט לאַנד צו זוכן פּרנסה. איז ער אָנגעקומען
אין אײנער אַ שטאָט פֿון יענעם לאַנד און האָט באַגעגנט אַ געצנדינער. זאַגט
צו אים דער פּרוש: װי נאַריש איר זײט און פֿאַרבלענדט, װאָס איר דינט
צו די אָפּגעטער. זאָגט אים דער געצנדינער: נו, און איר צו װעמען דינט?
— מיר, — האָט געענטפֿערט דער פּרוש, — דינען צו דעם, װאָס שפּײַזט
אַלעמען, דערנערט אַלעמען און װאָס צו אים איז קײן שום גאָט ניט קײן
גלײַכן. — איז אױב אַזױ, — האָט געזאָגט דער געצנדינער, — צעגײען זיך
און זײַנען זיך סותר אײַערע װערטער מיט אײַערע מעשׂים. — פֿאַרװאָס? —
האָט געפֿרעגט דער פּרוש. — דערפֿאַר, װײל װען דאָס, װאָס דו זאָגסט, װאָלט
טאַקע געװען אמת, װאָלסטו דאָך פֿאַרשפּאָרט גײן אין אַזאַ װײַט לאַנד צו זוכן
ױין פּרנסה, װאָלסטו זי דאָך געפֿינען אין דײן אײגענער שטאָט און אין דײן
אײגן לאַנד. דאָ האָט דער פּרוש נישט געהאַט װאָס צו ענטפֿערן. ער האָט
זיך אומגעקערט און איז שױן מער פֿון זײן לאַנד ניט אַרױסגעגאַנגען און אױף
זײן גאַנץ לעבן שױן דאָרט פּרוש פֿאַרבליבן.
     דאָס דער משל, און דער נמשל איז קלאָר געװען, אַז לוזי האָט אים שױן
פֿאַרשפּאָרט צו דערקלערן.
                                       ▼
     ס'איז שױן געקומען דער חודש אלול. אין יענעם חודש איז אײַנגעפֿירט
געװען, אַז יעדער אײנער פֿון דער סעקטע האָט באַדאַרפֿט פֿאַר אַ צװײטן,
אַלײן נאָר אינצװײען ערגעץ אין אַ װינקל בלײַבנדיק, פֿון אַלץ, װאָס פֿאַר אַ
                                                                  













▯

-----------

116                                                                ד ע ר נ ס ת ר


גאַנצן יאָר ס'איז געשען מיט אים, פֿאַרן אַנדערן רעכענונג אָפּגעבן און זיך
מתװדה ןײן.
     און אָט, אין אײנעם אַן אױפֿדערנאַכט, שױן שפּעט נאָך מעריבֿ, װען אַלע
זײַנען זיך שױן געהאַט צעגאַנגען, איז אין דער אױבן־דערמאָנטער „לעבע־
דיקער„ שול פֿון אַלע פֿריִער דאַװנענדיקע צװײ נאָר מענטשן פֿאַרבליבן. דאָס
זײַנען געךוען מיכל בוקיער און לוזי▯
     לוזי, אין שפּיגל־באַנק פֿאַר אַ שטענדער זיצנדיק, האָט מיכלען פֿאַר זיך
אַ שטײענדיקן געהאַט — אין אַזאַ לאַגע, װי מע שטײט פֿאַר אַ לערער, פֿאַר
אַ װעגװײַזער און פֿאַר אַ זעלישן געװיסנס־ריכטער: אין גרױס הכנעה, און
װי גרײט אַלע זײַנע, פֿאַרן גאַנצן יאָר פֿאַרשלאָסענע, שופֿלאָדן אַרױסרוקן
און צעעפֿענען, — יענער זאָל אַלץ, װאָס דאַרף אַנטפּלעקט זײן, אָפֿן זען, און
אױך די מעגלעכקײט האָבן, אױב ער װעט װעלן, אַלײן זוכן, זיך גראָבן און
אַלץ דאָרט איבערקערן, װאָס ער װעט צו זײן פֿאָרשן און ריכטן דאַרפֿן.
     די גאַנצע שול שױן דעמאָלט פֿינצטער, און נאָר דאָס אָרט, װוּ די צװײ
דערמאָנטע פֿאַרבליבענע האָבן זיך געפֿונען, איז פֿון אײנעם אַן אַראָפּהענגענ־
דיקן שװאַך־ברענענדיקן לאָמפּ אין מזרח באַלױכטן געװען.  דאָך — װער
ס'װאָלט דעמאָלט אַפֿילו װײַטלעך אין מערבֿ, מיטן פּנים נאָר צו מיכלען
געװענדט, געשטאַנען, װאַלט געזען ,װי מיכלס װיִעס רױטלעך, װי תּמיד,
בשעתן לערנען איובֿ, ער װערט פֿון איובֿס דערהױבענע פּײַן און לײדן דער־
װאַרעמט. איצט נאָך מער: ער האָט געװײנט, און איבער זײַנע האַרטע באַקן
זײַנען אין דער מאַט-מעשענער באָרד און אין די, װי סטערניע אױסזעענדיקע,
האָר טרערן גערונען.
     און לוזי אַ שטרענגער: ער האָט, מעשׂה ריכטער און פֿאָרשער, אינעם
שולדיקנס געעפֿנטקײט איצט אַרײַנגעקוקט, געשװיגן, אױסגעהערט און װי
אַלץ מער און מער בײַ אים זיך אױפֿצועפֿענען געפֿאָדערט.
     און מיכל האָט, אַזױ שטײענדיק פֿאַר לוזין און זיך מתװדה זײענדיק,
דערצײלט:
     — ער איז מיט אַ פּגם... ער איז פֿון אַ שװערער האַנט אָנגערירט, און
װיפֿל ער האָט זיך ניט געמיט און מיט זיך אױך איצט ניט צו זײן פֿריִערדיקן
גלױבן קומען, גיט זיך אים ניט אײן. אַ קללה! ער איז װי ערגעץ אינעם
סאַמע אינעװײניקסטן געשלאָגן. ער פֿילט, װי פֿרעמדע װינטן גײ▯ן אום אין
זײן בנין; ס'דאַכט אים, אַז אָט־אָט װעלן זײ זײַנע טירן און לאָדן צעעפֿענען,
אַלץ װעט װערן הפֿקר, און ער װעט װערן אױס באַלעבאָס אױף זײן אײגנס
און דערװאָרבנס; פֿון זײן הױכער, מיט גרױס שװעריקײטן אים אָנגעקומענער,
מדרגה, װעט ער באַלד אױף אונטן אַראָפּגעשלײדערט זײן, און װי אַ הונט
אױף אַ קײט, פֿון אַ פֿרעמדן כּוח מיטגעשלעפּט װערן אַהין, װוּהין דער         ▯▯
פֿרעמדער כּוח װעט ▯ים דאַרפֿן און װעלן.

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ▯▯ ע ר                                                 17 1
      
װײ, װי ער ראַנגלט זיך! װאָס ער האָט שױן ניט איבערגעטאָן, װיפֿל
 פּײַניקונגען פֿון גוף און נפֿש שױן — און ס'העלפֿט ניט.
      ער איז זיך מודה: קײן אײן מענטשלעכע תּאװה האָט ער נאָך נישט, װי
ס'באַדאַרף צו זײן, געבראָכן. פֿאַרקערט, — פֿון זײ געבראַכן, באַצװוּנגען און
תּמיד אין געפֿענקעניש. װי אָט: די תּאװה פֿון לײב, למשל, װערט בײַ אים
מיט יאָרן און מיט עלטער ניט געשטילטער, נאָר, פֿאַרקערט, נאָך שטאַרקער.
אַז ער גײט אין גאַס, מוז ער די אױגן אַראָפּ האַלטן, בדי גאָרניט צו באַגעגענען,
גאָרניט צו זען, אַבער ס'קריכט אים, װאָס מע טאָר נישט, װי פֿון אונטער
דער ערד אַרױס און מאַכט אים זען און זינךיק... ס'דערגײט אַזױ װײַט, אַז
ער ▯עט פֿאַר זיך תּמיד הױלע, נאַקעטע נאָר, װאָס זײַנען אים אַפֿילו אינמיטן
תּפֿילה און לערנען מבֿלבל און מאַכן אים אַזױ אױפֿציטערן, כּמעט ביז אױסן...
     דאָס גלײַכן מיט אַנדערע תּאװת, װי די, למשל, צו געלט, צו כּבֿוד, צו
קנאה, שנאה א. אָ.
     ערגער אָבער פֿון אַלץ איז די נטיה זײַנע אין אַלץ צו לײקענען, יענע
נטיה, װאָס דערגײט בײַ אים ביז דער גרעסטער לײַדנשאַפֿט און װאָס ברענגט
מיט זיך פֿאַרשײדענע פֿאַר אים פֿאָלגן: אָדער ער דערפֿילט זיך מיטאַמאָל
פּוסט, אױסגעהױלט, גלײַך דאָס גאַנצע חיות איז פֿון אים אַרױס, ס'װערט אים
אַלץ אַלצאײנס, און גלײַך אַלע פֿעדעם מיט דער װעלט און מיט דעם, װאָס
פֿירט אָן מיט דער װעלט, װערן בײַ אים איבערגעריסן, און ער גײט אַרום,
װי אין עולם־התוהו ▯ אָדער אַן אַנדערשמאָל, פֿאַרקערט, פֿילט ער, גלײַך װי
אַ װילדער דולער װאָלט אין אים געזעסן, װעלכער מאַכט אים גװאַלדיק אומ־
רויִק, ברענגט אים צו װעלן פֿאַרדאַרבן און צו צעשטערן און אױפֿצוברעכן
אַלע צױמען...
     שױן אָפּגערעדט פֿון אַזױנע „קלײניקײטן”, װי תּמיד שבת, אַז ער שטײט
פֿאַר אַ ברענענדיקער ליכט, װיל ער זי פֿאַרלעשן. ערגער — װי אַז ער איז
אַלײן אין שול, װילט זיך אים אָפֿט צולױפֿן צום אָרון־קודש, דעם פּרוכת
אַראָפּרײַסן און, חס־חלילה, די „רײניקײטן” אױף דער ערד אַראָפּװאַרפֿן.
ערגער, ערגער — ער קאָן דאָס גאָר פֿאַרן מױל ניט ברענגען — נאָר ס'האָט
זיך שױן אױך געמאַכט, אַז ער האָט געהאַלטן אַ מעסער בײַם האַלדז, זיך
געװאָלט פֿון דער װעלט און פֿון יענער װעלט אומברענגען: כּלומרשט, פֿאַר
דער מורא פֿאַרן לײקענען, אָבער װאָס אין דער אמתן איז דאָס דאָך אַלײן די
גרעסטע פֿון דער גרעסטער לײקענונג... און דאָס אַלץ איבער זײן אינע־
װײניקסטן צעשטערער און פֿאַרדאַרבער, װאָס ער זעט אים אַמאָל אַ פֿאַר־
שטעלטן, װי אַן אָרעמאַן, בײַ זײן שװעל בעטן, און אַמאָל װי אַ היה אױף
דער דרױסן־זײט פֿון זײן טיר הױערן.
     און װאָס זאָל ער טאָן, און װאָס פֿאַר אַן עצה זאָל ער זיך געבן?
     און דאָ איז ער אױף אַ װײַלע אַנטשװיגן געװאָרן, מיכל, און לוזי האָט

-----------

   116                                                              ד ע ר נ ס ת ר
   
אױף אים, כּדי אים ניט צו פֿאַרשעמען, נישט געקוקט, און דאַן האָט ער װײַטער
   פֿאָרגעזעצט און דערצײלט:                              ▯
         און אָט: אַז ס▯װערט אים אַמאָל ענג, אין שװערע צײַטן װען, גײט ער,
   װי אַלע זײעריקע, װי באַװוּסט, אױפֿן „פֿעלד” אױף בײַנאַכט אױפֿן שטאָטישן
   באַװוּסטן צדיקס קבֿר צו נעכטיקן, כּדי דאָרט, אין לערנען און אין װאַך
    זײן, די מחשבֿות צו לײטערן. און אַלעמען, װי באַװוּסט, העלפֿט עס, און
    אים — אױך דאָס ניט.
         און דאָ מוז ער אים דערצײלן פֿון אײנעם אַ לעצטן מאָל, װאָס ס'האָט
    מיט אים ערשט ניט לאַנג, נאָך הײַנטיקן זומער, אױפֿן קבֿר דאָרט געטראָפֿן.
         ס'גרױלט אים נאָך איצט, זיך דערמאָנענדיק, אָבער ער איז זיך דאָך       ▯
    מתװדה און ער מוז אַלץ דערצײלן, און ס'טאָר בײַ אי▯ קײן פֿאַרהױלנס ניט
    בלײַבן.
         ער האָט זיך, װי דער שטײגער, שױן שטאַרק שפּעט אין אָװנט, װען קײן
    אײנציקער נפֿש איז אױפֿן „פֿעלד” נישטאָ, אַהין, אין מױערל, אַרײַנגעשטעלט.
▯   ס'האָט נאָר, װי תּמיד בײַנאַכט דאָרט, געברענט אײנס אַ לעמפּעלע, פֿון
    מױערל־שמש געלאָזט. ער האָט זיך גענומען לערנען, מיטן ספֿר פֿאַרן
    לעמפּעלע שטײענדיק לאַנג, לאַנג און אױף שעהן גאַנצע, ביז ער איז מיד
    געװאָרן און איז אַ שטײענדיקער, װײַזט אױס, אַזױ אַנטשלאָפֿן געװאָרן. און
    דעמאָלט האָט זיך אים געחלומט:
         ער האָט אױפֿגעהײבן די אױגן און▯ דערזען: די שטאָט, די גאַנצע שטאָט,
    אַן איבערגעקערטע: דער מאַרק מיט די קלײטן, די גאַסן מיט אַלע הײַזער,
    שולן און בתּי־מדרש▯ם — אַלץ אים איבערן קאָפּ הענגט, און נאָר דער
    קלױסטער איז אױף זײן אָרט געשטאַנען. דאָס איבערגעקערטע, פֿריִער נאָר
    איבערגעקערט, אָבער גאַנץ, ניט גערירט, דערנאָך האָט זיך ▯אַלץ גענומען
    שיטן: סחורות פֿון קראָמען, חפֿצים, זאַכן פֿון שטיבער און הײַזער, פֿון בתּי־
    מדרשים אַלע הײליקײטן און רײניקײטן — אױף דער ערד צו פֿאַלן און אין
    אײן באַרג און אין אײן אָנגעהױפֿנטקײט אַלעס. ס'אַ שטױב און פֿאַרשטעלעניש
     געװאָרן, און מע האָט ניט געזען גאָרניט; נאָר באַלד, װײ, האָט ער דערזען,
    װי אױך מתים פֿון די קבֿרים פֿאַלן — װידער אױפֿן זעלבן באַרג און אױפֿן
    זעלבן אָנגעהױפֿנטקײט, און נאָר דער קלױסטער איז אַלץ אױף זײן אָרט,
    װוּ געשטאַנען, געבליבן.
          און אַ פֿײַער האָט זיך אים פּלוצלונג געװיזן פֿון באַרג, װוּ אַלץ האָט גע־
     נומען ברענען, און זיך אַלײן האָט ער בײַ אַ זײט פֿון באַרג געטראָפֿן, מיט
     אַ לאַנגן שטעקן אין האַנט, און װאָס פֿאַר אַ זאַך, — אַ נישט הײליקע אָדער
     יאָ הײליקע, — ס'איז געלעגן װײַטער פֿון פֿײַער, האָט ער צוגעשאַרט, כּדי
     דעם פֿײַער שפּײַז צו געבן, ס'זאָל אַלץ ברענען און גאָרנישט ניט אין דער
     זײט בלײַבן.                      ▯

-----------

                               ▯
ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                               119
     
און דאָס פֿײַער האָט זיך געשטאַרקט. שטוב-זאַכן, ספֿר־תורהס און בײנער
האָבן געקנאַקט, גערױכערט און געטשאַדעט, און ער אַלײן בײַ דער זײט האָט
אַלץ מער און מער אונטערגערוקט.
     ער האָט זיך אומגעקוקט און פֿאַרװוּנדערט: װאָס טוט ער דאָ? בײַ אַזאַ
זאַך װי קאָן ער גאָר בלײַבן, בפֿרט נאָך מיט אײגענע הענט אַזױנס צו טאָן,
אַזױנס אױף זיך נעמען? — און ער איז פֿאָרט ניט אָפּגעגאַנגען, פֿאָרט גע־
בליבן, דעם שטעקן ניט אַװעקגעלײגט, געשאַרט, און דער גרױסער אומגע־
הױערער פֿאַרשװעכונג אַ געטרײַער און װי אַ געדונגענער געדינט.
     און דאָס פֿײַער האָט זיך נאָך מער געשטאַרקט. און קולות, װי פֿון לעבע־
דיקע, האָבן זיך פֿון דאַרט אַרױסגעהערט, און ער מעג שװערן, אַז זײן נאָמען
האָבן די קולות אױסגעשריִען און אים אױף תּמיד זײן לײב און זײן געבײן
אױף אַלע אײביקײטן פֿאַרשאָלטן. ביז זײ זײַנען אײַנגעשטילט געװאָרן, ױ
קולות; דאָס פֿײַער — אױס, און פֿון אַלץ איז אַש געװאָרן.
     און דעמאָלט, װײ, האָט ער פּלוצעם פֿונעם שטײן־געבליבענעם קלױסטער
אַרױס, פֿונעם אַרײַנגאַנג־טױער זײן צעפּראַלטן, אימ, זי▯ערן, דעם נוצרי *) זיך
באַװײַזן דערזען. װי תּמיד, װי זײ מאָלן אים: מיט אַ הױלן קאָפּ, אין אַ לאַנגן
פּאָלע־מאַנטל, באָרװעס און װי אַ פּאַסטעך פֿון שאָף האָט ער אױסגעזען. און
ער האָט טאַקע פֿאַר זיך אַ גרױסע טשערעדע געהאַט, ער — הינטער ▯יר, און
אַ גרױסע טשערעדע פֿאָרױס, און די טשערעדע איז פֿון שאָף, האָט זיך אים
לכתּחילה אױסגעװיזן, דערנאָך פֿון מענטשן, אַ מאַסע... אַ מאַסע... און נאָר
ער (מיכל) אײנער פֿון װײַטן, און ס'איז אים אַן עלנט באַפֿאַלן, װאָס ער בײַ
אַ זײט, און ס'האָט זיך אים זײער צושטײן געװאָלט, און אַן אינערלעכער
שטאַרקער חשק האָט אים אָנגעכאַפּט, און דערצו נאָך האָט ער, װי פֿון ערגעץ,
אַ װוּנק אױף צוצושטײן באַקומען, און ער איז צו דער טשערעדע צו.
     און פּלוצלונג האָט ער זיך דערזען לױפֿן װי אַ הונט פֿאַר דער טשערעדע,
— אַ פּאַסטעך־הונט און, דאַכט זיך, מיט אַ מין קרױנדל אױפֿן קאָפּ, — פֿאָרױס
לױפֿן און שרײַען, װײ:
     — אַ װאַרע, אַ װאַרע, פֿאַרן הײליקן פּאַסטעך און פֿאַר דער באַגלױבטער
טשערעדע...
     און דאָס דערצײלנדיק, האָבן זיך שױן מיכלען פֿון די אױגן אין באָרד
אַרײַן טרערן געגאָסן, און אױך לוזי האָט זײן פֿריִערדיקע רו, פֿון בשעת
זיצן און אױסהערן, פֿאַרלאָרן: ער האָט זיך פֿון אָרט אַ הײב געטאָן, מיכלען
אַלײן פֿאַרן שטענדער שטײן געלאָזט, און ער אַלײן האָט, אַ שטאַרק צעשטרײ־
טער און אױפֿגערעגטער, עטלעכע טריט אין מזרח־ױיט אױף אַ געװיסער
שטרעקע הין און צוריק דורכגעשפּאַנט. דערנאָך איז ער װידער געקומען צו
     
*) יע▯וס.

-----------

120                                                              ד ע ר נ ס ת ר
                                                                         









▯
דין אָרט, װוּ ער איז פֿריִער אַלס גײַסטיקער מומחה, אױף מיכלס אַלע
גײַסטיקע קרענק אױסצוהערן, באַפֿולמעכטיקט געזעסן, און אַ גרױסע פֿאַר־
װוּנדערונג איצט אױף זײן פּנים, און אָט די פֿאַרװוּנדערונג האָט ער מיט
אַ שטומען אַקסל־צוקן אױסגעדריקט און אױך מיט אײניקע האַלבע װערטער
פֿון זײן מױל אַרױסגעבראַכט.
     — אַזױ, אַזױ, אַזױנע חלומות גאָר...▯                                           ▯
     און מיכל האָט איצט, נאָכאַמאָל פֿאַר זיך לוזין אַ צוריקגעקערטן האָבנדיק,
פֿאָרגעזעצט:
     — און דעמאָלט װען ער האָט זיך װי אַ הונט פֿאַר דער טשערעדע לױפֿן
און שרײַען דערזען, האָט ער זיך פּלוצעם דערשראָקן... דער ספֿר, װאָס ער איז
מיט אים, אין די הענט אים האַלטנדיק, אַנטשלאָפֿן געװאָרן, איז אים פּלוצעם
אױף דער ערד אַראָפּגעפֿאַלן, און ער האָט זיך אױפֿגעכאַפּט און דערזען, װוּ
ער געפֿינט זיך.
     און דאָ האָט זיך געעפֿנט די טיר פֿון מױערל און דער באַשטענדיקער
שמש, דער ליכט־צינדער, װאָס קומט אין מױערל גאַנצפֿרי און װאָס ביז
פֿאַרנאַכט געפֿינט זיך דאָרט, איז אַר▯ין און האָט אים דערזען, און װי תּמיד,
װען ער טרעפֿט גאַנצפֿרי אַן אונדזעריקן, נאָך אַ נאַכט דאָרט איבערנעכטיקן,
האָט אױך אים מיט זידלערײַען גענומען טרײַבן, און ער, מיכל, איז אַרױס,
ניט באַװײַזנדיק אַפֿילו דעם חלום צו באַדענקען, זײן בזיון און דעם װײטיק
אױף זיך נעמען.
      נאָר ערשט דערנאָך, שױן אין דרױסן, פֿאַר דער שװעל זיך טרעפֿנדיק
און דערזעענדיק, אַז ס'איז שױן גרױסער טאָג, און אױפֿן האַרצן איז אים זײער
שװער געװען פֿון דער נאַכט און פֿונעם געזעענעם — איז ער הינטערן מױערל
אַרונטער און בײַ אײנער אַ בלינדער װאַנט מיטן פּנים זיך גשטעלט, מיט אַזאַ
 געפֿיל, װי אױף בלײַבן און פֿאַרגליװערט װערן און אױף קײנמאָל שױן ניט
אָפּגײן פֿון דאָרט. און אַזױ איז ער טאַקע געשטאַנען: מענטשן זײַנען פֿאַרבײַ
— און ער האָט ניט באַמערקט, שעהן פֿאָריבער — און ער האָט ניט געװוּסט.
 ביז שפּעט שױן, װען זײן װײַב האָט אינדערפֿרי, װען די קינדער, זײַנע
 תּלמידים, זײַנען שױן געקומען צום לערנען, און װיסנדיק זײן אָרט, װוּ ער
 געפֿינט זיך, איז אים געקומען רופֿן, — האָט זי אים דערזען און אים אױפ־
 געװעקט און אים אַהײם געבראַכט אַ פֿאַרחושטן, און פֿון דער נאַכט װי אַ
 שיכּורן און צעבראָכענעם.
      — און ביז הײַנט, — האָט מיכל װײַטער דערצײלט, — קאָן ער זיך פֿון
 יענעם געזעענעם ניט באַפֿרײַען. ס'ערגערט אים און ער קרענקט דערױף. ער
 קאָן אָפֿט ניט שלאָפֿן און ליגט איבער גאַנצענע נעכט מיט אָפֿענע אױגן, און
 ער זעט אָפֿט אַזױנע מיִוסקײטן בײַנאַכט, אַז ס'איז אים שװער דערנאָך די

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                  121

טעג איבערצולעבן: נישט־גוטע אױף די װענט, אין דער לופֿט, פֿון דער
סטעליע אַראָפּגײן, פֿון דעם פּאָל אַרױסקומען; מאַסנװײז, אַמאָל שטילע, נאָר
זיך דורכגנבֿענענדיקע, אַמאָל רױשיקע, װי אױף חתונה־גײענדיקע; ניכטערע,
שיכּורע, מיט קלעזמער און מיט טענץ... און ער פֿילט, אַז ער איז עפּעס אַן
אײגענער צו אָט דעם מיִוסן געזינדל, אַז מיט רעכט באַזוכן זײ זײן הױז,
און אַז אין אײנער אַ נאַכט קאָנען זײ פֿון אים פֿאָדערן, ער זאָל מיט זײ
מיטגײן, אין זײערע שמחות און טענץ אָנטײלנעמען, און בכלל אַ זײעריקער
װערן...
     ס'העלפֿט אים קײן שפּײַען, ס'העלפֿט ניט קײן שפּרוכן זאָגן, ער שפּײַט
און שפּרעכט, און זײ טוען זײערס: קומען און גײען, גײען און קומען, און
אײן זאַך, פֿילט ער, פֿאָדערן זײ פֿון אים: לעסטערונג. אױב ניט מיט טאַט,
איז מיט װאָרט, אױב נישט מיט װאָרט, איז כאָטש צוקוקן, װי אַנדערע, װי
זײ לעסטערן. ס'איז רעכט אַז זײ קומען אַמאָל מיט „רײניקײטן”, צעװיקלען
זײ פֿאַר אים אין די אױגן און טוען אָפּ מיִוסע זאַכן אױף זײ, אַזױנע מיִוסע,
װאָס װײ די אױגן, װאָס זעען עס, אַזױנע, װאָס פֿאַר קײן מענטשלעכן מױל
ניט צו ברענגען, אַזױנע, װי טיטוס הרשע אין זײן צײַט, און װי אַנדערע
רשעים אין אַנדערע צײַטן...
      ס'באַשלאָגט אים אַ שװײס, אַ טױט▯אַנגסט—דאָס צוזעענדיק; ער בלײַבט
מאַט און אױסן און ער קאָן גאַנצע טעג דערנאָך צו זײן רו און צו זײַנע כּוחות
ניט קומען. ער װײסט ניט, װאָס ער טוט, ער װײסט ניט, װאָס מע רעדט צו
אים, און אָפֿט פֿעלשט ער דערום אין זײן מלמדישער שליחות: לערנט מיט
די קינדער ניט, קאָן קײן הײליקן ספֿר ניט זען, און ס'װילט זיך אים װידער
צו די יענע, צו די שאַרפֿע חקירה־ספֿרים זיך נעמען, צו יענע, װאָס לערנענדיק
 זײ, קאָן ער אמת טאַקע דעם גלױבן פֿאַרלירן▯ אָבער צוזאַמען מיט דעם, זיך
 באַפֿרײַען אױך פֿון אַלעם מיִוסן און העסלכן, װאָס הענגט זיך אָן און ב▯גלײט
און לױערט אױפֿן גלױבן.
      און דאָ איז מיכל שױן אינגאַנצן אַנטשװיגן געװאָרן ,און שטיל שטײן
 בלײַבנדיק, פֿון לוזין װי אױף זײן אורטײל און גורל געװאַרט. און לוזי האָט
 דעמאָלט נאָך אַלץ אױף מיכלען ניט געקוקט, מײנענדיק, אַז יענער האָט נאָך
 װאַס צוצוגעבן, אַז ער דאַר▯ נאָך און האַפּ נאָך... אָבער אַז ער האָט דערפֿילט,
 אַז ניט, האָט ער מיטאַמאָל די אױגן אַ הײב געטאָן און מיכלען אינגאַנצן, װי
 גרױס ער איז, מיט אַזאַ בליק אָפּגעמאָסטן, גלײַך ער האָט איצט, קוקנדיק אױף
 אים, זיך איבערצײַגט אין דעם, װאָס ער האָט נאָך פֿריִער, בעת מיכל האָט
 געהאַלטן אינמיטן דערצײלן, זיך געטראַכט. און נעמלעך, אַז נישט נאָר אַ פּגם
 בײַ מיכלען, נישט נאָר לײַכט אָנגערירט, נאָר אַ בראָך, אַ בראָך אױף ניט צום
 פֿאַרהײלן, ניט צום פֿאַרהעפֿטן, און אַז אַזױנע ענדיקן שלעכט געװײנלעך, און
 אױך ער, מיבל, קאָן אַזױ, און אַז אױף אַזױנע איז זיך ניט צו בױען, אַזױנע

-----------

    ▯


122                                                              ד ע ר נ ס ת ר

קאָנען קײן שװעריקײטן פֿון קײן בנין ניט אױסהאַלטן, װײל זײ זײַנען זיך
אַלײן שװער.
     אַזױ האָט לוזי געטראַכט, אָבער זאָגן, נאַטירלעך, האָט ער דאָס ניט גע־
זאָגט, און געזאָגט, פֿאַרקערט, האָט ער דאָס, װאָס מע זאָגט יאָ, און װאָס מע
דאַר▯ זאָגן אין אַזױנע פֿאַלן: אױף צו פֿאַרגרינגערן, יענעם דאָס האַרץ
לײַכטער מאַכן, און דערױף האָט דאָך לוזי גענוג מיטלען, װיסן און גײַסטיקע
דערפֿאַרונג געהאַט. אַזױ, אַז װער ס'װאָלט אַפֿילו פֿון װײַטן געשטאַנען און
װאָלט אַלײן לוזיס װערטער ניט געהערט, נאָר װאָלט געקוקט אױף מיכלען
בשעת יענער הערט זײ, װאָלט גלײַך געזען, אַז מיכלס פּנים באַפֿרײַט זיך װאָס
אַמאָל מער פֿון דער שװערמוטיקײט, װאָס איז די גאַנצע צײַט פֿון זײן דער־
צײלן געלעגן אױף זײן פּנים, אַז טונקעלע בורשטין־אױגן לײטערן זיך, װי אַ
נײ דערלײכטערונג־הױט קומט אױף אים, אַ פֿרישע און פֿאַרגעניגטע, — פֿון
▯וזיס פֿאַרשטײז און באַנעמען זײן געמיט, װאָס האָט אים איצט, װי אין אַ
טיפֿעניש אַראָפּ, װוּהין ער האָט אַראָפּגעזונקען, אַ האַנט דערלאַנגט, און ▯ון
אַרײַנגעבן אים אַזױנע עצות און מיטלען, װאָס זײַנען פּונקט פֿאַר אים, פֿאַר
זײן שטאַנד אָנגעמאָסטן, פֿאַר זײַנע כּוחות זײ צו דערגרײכן, כּדי דורך זײ
אַרױפֿצוקלעטערן, זיך אַרױפֿהײבן, און װידער צו דער געבענטשטער, זעלישער
טאָג־שײן צו קומען.                                                              ▯▯
     און דערמיט האָט לוזי פֿאַרענדיקט.                                         ▯▯
     און אין שול דעמאָלט איז, װי געזאָגט, או▯ער זײ בײדע, אױסער לוזין
און מיכלען, קײנער ניט געװען. דער אײנציקער לאָמפּ, װאָס האָט אין מז▯־
זײט, פֿון סטעליע אַראָפּהענגענדיק, געברענט, האָט פֿריִער נאָר אײנעם אַ
שטײענדיקן, אין שטאַרקער ▯מרה־שחורח, פֿאַר אַ צװײטן, זיצנדיקן, געזען,
דערנאָך דעם שטײענדיקן אַ דערלײכטערטן שױן, און פֿאַרקערט, דער זיצנ־
דיקער מרה־שחורהדיק, װי ער װאָלט מיטן שטײענדיקן מיט די ראָלן זיך
געביטן.
     דאָס איז לוזי, נאָך דעם, װי ער האָט מיכלען געטרײסט און דאָס, װאָס
ער האָט אים צו זאָגן געהאַט, אָפּגעזאָגט, אױף זײן אָרט איצט, װי אַן עטװאָס
אױסגעשעפּטער געזעסן, — אַן אײנגעמידטער ▯ ער האָט אױסגעזען, װי אײנער,
װאָס איז נאָר־װאָס אַרױס פֿון אַ שװערער משׂא אָפּצוטראָגן, אָבער װאָס אַ
צװײטע, אַ נאָך מער שװערערע, שטײט אים פֿאָר, װײל געפֿילט האָט ער, אַז
נאָך מיכלס װידױ, דער נאָר־װאָס פֿאָרגעקומענער, װעט געװיס און אױף זיכער
נאָך עפּעס קומען, װאָס װעגן דעם האָט ער איצט געטראַכט, און צו דעם
קומענדיקן אינערלעכע באַציִונג און שטעלונג שױן גענומען.
     אָבער די צײַט איז שױן שפּעט געװען, און לוזי האָט באַדאַרפֿט אַהײם
גײן. ער האָט זיך דערום באַלד אױפֿגעהױבן, זײן מאַנטל אױף זיו גענומען,
און װי תּמיד ער איז געװױנט — פֿאַרן אַרױסגײן פּון שול און זי פֿאַרלאָזן,

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                               123


צום אָרון־קודש צוגײן, דעם פּרוכת צו די אױגן נעמען און אים אַ קוש טאָן.
אַז▯י האָט ער אױך איצט געטאָן, אָבער דאָס מאָל האָט ער זיך בײַם פֿרוכת
לענגער פֿאַרזאַמט, אים מער פֿאַר די אױגן געהאַלטן, װי זיך באַראַטנדיק
מיט אים און בײַ אים אַן עצה פֿרעגנדיק. דערנאָך איז ער, פֿון מיכלען באַגלײט,
פֿון שול אַרױס.
     ס'איז געװען נאָך זײער אַ הײסן טאָג און דושנעם אױפֿדערנאַכט דעמאָלט.
ערגעץ װײַט, אונטער אַ ניט־אָנגעזעענעם האָריזאָנט, האָט זיך געפֿילט, קלײַבט
זיך, — מעגלעך אױף בײַנאַכט, מעגלעך ערשט אױף מאָרגן, — דער װאַרעם־
װעטער אין שטורעם איבערגײן. אָבער דערװײל שטיל און אין לופֿט נאָך נישט
צו מערקן: פֿינצטער, אָבער די הױכע אלול־שטערן האָבן דעם הימל באַ־
לױכטן, און אין די גאַסן — װוּ ניט װוּ, און װײַט אָפּגעטראָטן אײנס פֿון
אַנדערן — אײנציקע לאַמטערנעס.
     און זײ — לוזי און מיכל — האָבן זיך איצט געלאָזט פֿון צענטער שטאָט,
װוּ די שול, װוּ זײ האָבן פֿאַרבראַכט, האָט זיך געפֿונען, צום עק שטאָט, װוּ
לוזיס ברודער, משה מאַשבער, האָט געװױנט.
     דער װעג איז זײ איצט געלעגן דורך גאַסן, געסלעך שױן אָן קײנעם, אָן
דורכגײער און צום שלאָף שױן װי אָפּגעשטאַרבענע.
     און דאָ איז מיכל, זײענדיק איצט אַלײן מיט לוזין אין גאַס, װי פֿריִער
מיט אים אַלײן אין שול, אַרױס מיט דעם, צוליב װעלכן, אײגנטלעך, און
מעגלעך דעריבער טאַקע, ער האָט דװקא פֿאַר לוזין און ניט פֿאַר קײן אַנדערן
זײן װידױ האַלטן געװאָלט. װײל נאָך אָט דער װידױ האָט ער דעם מײן און
אין זינען געהאַט אים דאָס באַלד װײַטער־קומענדיקע צו זאָגן, דאָס, װאָס אױך
לוזי האָט זיך, נאָך אין שול זײענדיק, שױן געריכט און געגרײט דערױף.
     און מיכל האָט געזאָגט:
     — איצט זעט ער דאָך שױן, לוזי, װי ער, מיכל, האַלט: אַלײן אַ געשלאָ־
גענער, װאָס האָט נאָך מיט זיך אַלײן פֿיל צו טאָן, הײַנט, װי קאָן ער נאָך
פֿאַר פֿרעמדע אַן אָנפֿירער זײן, די משׂא פֿון אַנדערע אױף זיך צו טראָגן,
נאָך אַנדערע צו העלפֿן, אַנדערע צו הײלן, װען ער איז אַלײן ניט געהײלט?
און די באַדערפֿעניש אין אָנפֿירונג איז גרױס, כאָטש די „אונדזעריקע” זײַנען
װײניק אין צאָל, אָבער דאָך אַ צאָל, און ער, מיכל, פֿילט זיך ניט פֿאַר פּאַסיק,
װײל ער אַלײן נײטיקט זיך נאָך ביז גאָר־גאָר אין אָנפֿירערשאַפֿט: — אין אַן          ▯
עלטערן פֿון זיך, אין אַ מער דערפֿאַרענעם, ▯ער פֿעסטערן, בײַ װעמעס זײט
ער זאָל קאָנען שטײן, אין יענעם זיך אָנשפּאַרן און אין שװערע צײַטן זײן
עצה צו פֿרעגן. און, פֿאַרשטענדלעך, װאָלט ער אַלײן, און אַלע אונדזעריקע,
װי ער, מיכל, װײסט, גליקלעך געװען אַזאַ, למשל, װי לוזי, בראש פֿון זיך
צו שטײן האָבן; װײל נאָכאַמאָל, נישט געקוקט דערױף, װאָס די עדה איז
אַ קלײנע, איז אָבער, װי לוזי װײסט, די שטאָט אַ גרױסע, און פֿיל אַנדערע

-----------

              124                                                              ד ע ר נ ס ת ר
          



▯
              פֿון אַנדערע כיתות װאָלט מען געקאָנט, און יענע װאָלטן זיך אױך געלאָזט,
              אַרײַנציִען, און די עדה אונדזערע אױף פֿיל פֿאַרגרעסערן. אָבער דערױף דאַרף
              מען זײן מיט אַלע יענע באַװוּסטע מעלות, װאָס קײנער פֿון די אונדזעריקע,
              אױסער אים, לוזין, נאַטירלעך, פֿאַרמאָגט ניט: ער איז באַװוּסט, ער איז
              אױך, װי מע דאַרף צו אַזױנע זאַכן, מיט װאָס מע דאַרף באַװאָפֿנט, און צו אים
               װאָלט זיכער▯ דער גרױסער דרך־ארץ געװען, װאָס צו קײן אַנדערן, אױסער
               אים, קאָן ער ניט זײן און איז ניט מעגלעך.
                    — האַ? איז אפֿשר װאָלט ער אַ טראַכט געטאָן, לוזי, און װאָלט באַ־
               שלאָסן דאָ אין N בײַ די זײעריקע אױף אָנפֿירערשאַפֿט צו בלײַבן?
                    — צו בלײַבן? — האָט לוזי, װי שױן פֿון פֿריִער װיסנדיק און נישט
               איבערראַשט פֿונעם פֿאָרשלאָג, אַ זאָג געטאָן און גלײַך אַנטשװיגן געװאָרן.
                    — יאָ, — האָט מיכל געזאָגט און װײַטער פֿאָרגעזעצט, — װײל אַ מלחמח
▯              קומט דאָ אױס צו האַלטן אױף צװײ זײַטן: מיט אַלע איבעריקע כיתות פֿון
               שטאָט, װאָס זײַנען, װי צונױפֿגערעדט, אונדז צו רודפֿן און אונדז אײַנצושלינגען
               — פֿון אײן זײט; און פֿון דער אַנדערער — מיטן אַלגעמײנעם, מיט אונדזערן
                                   
▯
               און אױך מיט זײער שׂונא, דער אַפּיקורסות, װאָס װאַקסט און שטאַרקט זיך
               און איז גרײט אונדז און אױך אונדזערע פֿאַרפֿאָלגער אױפֿצופֿרעסן.
                    און דאָ האָט מיכל זיך נאָכאַמאָל צו די ענינים פֿון דער אײגענער סעקטע
               אומגעקערט און דערצײלט די שװעריקײטן, װאָס אים קומט אױס אױסצושטײן,
               די פֿאַרלױרנקײט, אין װעלכער ער געפֿינט זיך אָפֿט, װאָס ער װײסט ניט װאָס
               צו טאָן און װי זיך אַן עצה געבן.
                    װי אָט, למשל, איז די לעצטע צײַט צו זײ געקומען אַ בחורל, גאָר גאָר
               אַ יונגער, פֿון אַ װײַט שטעטל ערגעץ, װעלכער האָט גלײַך, װי נאָר זיך באַװיזן,
               גענומען װײנען, װײנט עד־היום, און מע קאָן אים ניט באַרויִקן. װאָס איז
               די מעשׂה? ער האָט זיך פֿון קינדװײַז אָן דערצױגן אין אײן שטוב מי▯ אַ
               שטיפֿשװעסטערל, און אַז בײדע זײַנען עלטער געװאָרן, ▯האָט זיך, װײַזט אױס,
               מיט זײ עפּעס געטראָפֿן... װאָס —— זאָגט ער ניט, נאָר איבער דעם האָט ער
               די שטוב פֿאַרלאָזט, זײן שטאָט, ער איז אַ צײַט צופֿוס געגאַנגען, ביז ער איז
               געקומען אַהער, און, קומענדיק, האָט ער צו אונדז געטראָפֿן, און די גאַנצע
               צײַט האַלט ער אין אײן װײנען — בײַטאָג, בײַנאַכט, און װע מע טוט נאָר
               אַ קוק אױף אים, איז ער אין טרערן. און אַז מע טרײסט אים און מע זאָגט
               אים: „הער אױף, תּשובֿה און הרטה העלפֿט”... װײנט ער נאָך שטאַרקער,
               זאָגט: ניט דאָס, ניט דערפֿאַר, נאָר ער האָט מורא פֿאַר אַ נײַער עבֿירה, װײל
               דער קאָפּ איז אים אין עבֿירה...
                    צי אָט, למשל, אַן אַנדער זאַך, אײנע פֿון פֿיל, װאָס מאַכט זיך: אַבֿרהמל
               דעם שנײַדערס װײַב קומט און קלאָגט זיך: אַבֿרהמל איז איר שױן לאַנג קײן
               מאַן ניט, קומט ניט צו איר, באַפֿױלט זי ניט, װי דער שטײגער און װי דער

-----------

ד ▯ מ ש פּ ח ה מ אָ ש ב ע ר                                               125

▯רך העולם... נאָר מילא, אַבֿרהמלס װײַב, װי אַבֿרהמלס װײַב: זי קומט
שטיל, װײנט שטיל און גײט אַװעק אַ שטילע. אָבער אָט איז מיטן זעלביקן
שלום דעם טרעגערס װײַב געקומען, אַ ייִרענע שױן גאָר אַן אַנדערע, מיט
קולות און טענות: „װאָס האָט איר מיר, שרײַט זי, מײן שלומען פֿאַרביטן,
װאָס פֿאַר אַ כּישוף אַפּגעטאָן, װאָס פֿון אים געמאַכט? קײן פּרנסה ניט, קײן
װײַב אךיך ניט, איז װאָס װיל ער — אַ ציג אין בעט אַרײַן?” און זי ליאַרעמט,
מאַבט גװאַלדן, מע זאָל איר איר פֿריִערדיקן שלום אָפּגעבן, מיר זײַנען שולדיק,
אַניט װעט זי בערד אױסרײַסן און אין אַלע גאַסן שרײַען.
     אַרן דאָ, דאָס דערצײלנדיק, האָט שױן מיכל געשמײכלט און אױך לוזי
מיכן ▯ים.
     זײ זײַנען שױן דעמאָלט נאָכן פּאַמעלעכן שפּאַצירגאַנג דורך די שטאָט־גאַסן
אױף דער שטילער הילצערנער בריק אַרױפֿגעקומען, אױף דער, װאָס פֿאַר־
אײניקט בײדע שטאָט-טײלן, דעם אײבערשטן מיט דעם אונטערשטן, און װאָס
פֿירט אױף דער גאַס, װוּ לוזי האָט צו זײן ברודערס הױז באַראַרפֿט.
     אױפֿן בריק איז דעמאָלט, איבער דער שפּעטער שעה, שױן קײנעס און
גאָרניט צו באַגעגענען גע▯וען — קײן דורכפֿאָרער, דורכגײער; נאָר צװײ
לאמטע▯▯נ▯ס ▯▯ אײנער בײַם אָנהײב בריק, דער צװײטער בײַס עק — האָבן
אַ שװאַבלעכע שײן אױפֿן מיט בריק אַרױפֿדערלאַנגט, און אױך אריף בײדע
ברעגעס האָבן זײ זײער געבראָבענע אָפּשפּיגלונג אין װאַסער געפֿונען.
     דער טײַך איז נאָכן הײסן טאָג געלעגן אַ לינדער, אַ באַרוטער. קײן װינט
האָט זײן אױבערפֿלאַך ניט גערונצלט און דעס טשערעט בײַ די ברעגעס אין
ערגעץ ניט שאָרכן געמאַכט. די שטערן פֿון הימל האָבן זיך נאָך אין װאַסער
גאַנץ און גלאַט אָנגעזען, און װער ס'איז דעמאָלט אױפֿן בריק געגאַנגען, איז
אױך אים פֿון דער שטערן־שײן און װאַסער-מנוחה אַ געװיסער חלק אַראָפּ־
געפֿאַלן.
     מיר מײנען אונדזערע צװײ דורכגײער דעמאָלט, װאָס אײנער פֿון זײ,
מיכל, האָט זיך איצט, נאָך דער װידױ ,געפֿילט, װי פֿון אַ גרױסער היץ אױף
דער פֿרישער לופֿט געקומען, אַ באַפֿרײַטער און דערפֿרישטער, און דער אַרום
— דער בריק, דער טײַך, דער אָװנט־װאַסער און די געשטילטע ברעגעס —
האָבן אין אים דעם גלױבן אין זײן באַנײאונג און דערפֿרישונג נאָך מער
געשטאַרקט; און אױך לוזי אױפֿגעלײגט און דערפֿרישט דערפֿאַר, װאָס ער
האָט אַן אַנדערן, אַ צװײטן געשטאַרקט, כאָטש ער אַלײן איז איצט מיט נאָך
▯▯י ▯▯▯▯ ▯▯▯▯ ▯▯▯ ▯▯▯▯▯ מ▯▯ן ▯▯נ▯ע▯▯▯ װ▯▯
                                                      ק                     י
                                        
▯
יענער װעט אים, איצט אָדער שפּעטער, אױף זײן ענדגילטיקן באַשלוס פֿרעגן.
     און אָט אַזױ זײַנען זײ שױן דעם בריק דורכגעגאַנגען און אין יענער
גאַס, װאָס באַלד נאָכן בריק, פֿאַרקערעװעט, װוּ לוזיס ברודערס הױז האָט

-----------

       126                                                              ד ע ר נ ס ת ר
       
זיך געפֿונען. או▯ דאָ האָבן שױן בײדע מיטאַמאָל עפּעס אין די פּאָלעס פֿון
       זײערע קלײדער אַ קילקײט דערפֿילט: ערגעץ װײַט אין אַ הימל־עק, װאָס אין
       דרום־מערבֿ־זײט פֿאַרשטעקט, האָט זיך דער האָריזאָנט געבראָכן, געװינטלט
       און געבליצט, און כמאַרעס האָבן זיך דאָרט — נישט צו װיסן אױף געװיס
       צי אױף יאָ־שטורעם, צי אױף נישט — אױף בײַנאַכט געקליבן. אונדזערע
       דורכגײער האָבן זיך דערום שױן אונטערגעגאַרטלט, און װען זײ זײַנען צו
       משה מאַשבערס הױף געקומען, האָבן זײ זיך, פֿאַרן געזעגענען, נאָר אױף אַ
       װײַלע נאָך פֿאַר דער פֿאָרטקע פֿאַרהאַלטן, כּדי זײער שמועס צו פֿאַרענדיקן,
       און צום סוף שמועס האָט מיכל טאַקע װידער לוזין אין פֿריִערדיקן דערמאָנט,
       און אײַלנדיק מיט אַ לעצטער פֿראַגע זיך צו אים געװענדט:
            — האַ? איז װי מײנט ער, לוזי, מכּוח דעם, װאָס ער, מיכל, האָט אים
       פֿאָרגעלײגט?
            — מירן זען, מירן באַטראַכטן, — האָט אים דערױף לוזי געענטפֿערט.
            און דאָ האָבן זײ זיך שױן געזעגנט, זיך „אַ גוטע־נאַכט” געזאָגט. מיכל
       איז מיט אַ פֿאַרהױבענער פּאָלע פֿון ▯װינט, אַן אײַלנדיקער, אױף אַ לאַנגן װעג,
       אױף צוריקװעגס צו זיך אַהײם אַװעק, און לוזי האָט גלײַך די פֿאָרטקע געעפֿנט
       און באַלד אין הױף צו זײן ברודער שױן אַרײַן.
▯                       ▯                   ▯ ▯
                                               ▯
            
אַז לוזי איז אַרײַנגעקומען אין שטוב, איז שױן אין עס־צימער פֿון זײן
       ברודערס בני־בית קײנער דעמאָלט ניט געװען: שױן שפּעט, און דאָס מאָל
       האָט זיך אַפֿילו גיטעלע, משהס װײַב, אױפֿן מאַנס ברודער, אױף לוזין, נישט
       דערװאַרט, און װאַרטן געבליבן איז אַלײן נאָר משה.
            אין צימער איז, װי אַלעמאָל אין דער צײַט, נאָך אַ שפּעטלעכן װאָכעדיקן
       אױפֿדערנאַכט, געבליבן אַ געװיסער סאָרט לופֿט — פֿון אַ גאַנצער רײ פֿאַר־
       שײדענע מענטשן אױפֿנעמען, װי אָנגעשטעלטע, װאָס האָבן אין משהס געשעפֿט
       געדינט, װעלכע פֿלעגן קומען פֿאַרן טאָג אָפּגעבן רעכענונג און נעמען פֿאַר־
       אָרדנונגען אױף װײַטער, אױף מאָרגן.
            ס'פֿלעגן קומען נאמנים־קאַסירער — סאָליד און זױבער געקלײדעטע,
       מיט אײדעלע הענט, מיט פֿײַנעם לשון און מאַנירן, און אױך פּראָסטע אָנגע־
       שטעלטע, װאָס האָבן אין די געשעפֿטן געטאָן די גראָבע אַרבעט, װעלכע האָבן
       אין אָװנט עטװאָס נאָר דעם בײַטאָגיקן ברודיקן הילוך געביטן, אָבער מיט
       שלעכט־געװאַשענע הענט, און װאָס דערום האָבן זײ זיך געפֿילט געענגט און
       זיך געהאַלטן ניט איבעריק פֿרי▯.
            דאַן אױך אַנדערע: סוחרים און▯ משהס זײן־גלײַכן, װאָס פֿלעגן קומען
       װעגן אַלטע, שױן פֿאַראַנענע געשעפֿטן; אױך מעקלער, װאָס קומען אױפֿגעבן
       נײַע, און פּראָמיל▯ניקעס — װעגן געלט געבן און נעמען א. אַז. װ.
                                                                                           








▯

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                               127
     
משה מאַשבער האָט תּמיד אין יענער שעה אױסגעזען אַ ביסל מיד־בלאַס.
און אַ לײַכטע װעטשערע האָט אױף אים געװאַרט נאָך אָט די אַלע שמועסן
מיט מענטשן און נאָך די פֿאַרשײדענע אױפֿנאַמען — אױפֿן אָפּגעראַמטן טיש,
אױפֿסנײַ פֿאַרשפּ▯רײטן, און אױך צו איר, צו דער לײַכטער, פֿלעגט ער זיך ניט
מיט איבעריקן חשק נעמען און, װי געזאָגט, אַ מידלעכער זיך זעצן.
     אַזױ אױך דאָס מאָל. אַז לוזי איז אין עס־צימער אַרײַן, האָט ער געטראָפ▯
משהן אַן אײנגעמידטן און שױן צום שלאָפֿן גענײגטן, אױף אים נאָר מיט
דער װעטשערע װאַרטנדיק. ער האָט זיך דערום ניט איבעריק געזאַמט, לוזי:
זיך געװאַשן, און אױך ער האָט זיך צום טיש געזעצט.
     און בײַם טיש האָט זיך צװישן אים און זײן ברודער, װי בכלל אין דער
לעצטער צײַט, אַ האַלב־קאַלטער, זײַטיק־אָפּגעפֿרעמדטער שמועס פֿאַרבונדן,
װי נאָר פֿון יוצא װעגן, װי נאָר כּדי דאָס אומאָנגענעמע שװײַגן און דער עיקר,
כּדי תּוך־ענינים אױסצומײַדן.
     משה האָט בײַ לוזין װעגן זײן טועכץ און זײַנע דרכים ניט געפֿרעגט,
װײל ער האָט, אױך נישט פֿרעגנדיק, געװוּסט; און אױך לוזי, פֿון זײן זײט —
װען זײן ברודער װאָלט אַפֿילו יאָ געפֿרעגט, װאָלט ער פֿון ענטפֿער זיך אױס־
געדרײט, כּדי אין לאַנגע װיכּוחים ניט אַרײַן, פֿון װעלכע, װי ער האָט גע־
װוּסט און איז זיכער געװען, אַז דער ברודער װאָלט פֿון זײ װידער אַ באַזיגטער
און אַ פֿאַרשעמטער אַרױס. און דאָס האָט לוזי ניט געװאָלט.
     דאָס אײנציקע, װאָס משה האָט איצט אין זײן זײַטיק־אָפּגעפֿרעמדטן טאָן
יאָ פֿאַר מעגלעך געהאַלטן צו פֿרעגן, איז געװען דאָס, װאָס, „װוּ רעכנט ער,
לוזי, אַזױ װי די ימים־נוראים דערנעענטערן זיך, אין די ימים־נוראים צו
פֿאַרבלײַבן — דאָ, אין N, צי ער פֿאָרט, װי אַלע זײַניקע, אױף יענע טעג
אַהין, קײן אומאַן, אױפֿן „ציון”.*)
     דערױף האָט לוזי אים געענטפֿערט:
     — דאָרט, אױפֿן „ציון”.
     — נו, און דערנאָך? — האָט משח װידער געפֿרעגט.
     — אַהער צוריק, — האָט לוזי געענטפֿערט.
     — צוריק?
     — יאָ, אױף דאָ צו זײן און אױף שטענדיק שױן צו פֿאַרבלײַבן.
     דערבײַ האָט משה געװאָלט די אױגן אױפֿהײבן, אַ שטאַרק פֿאַרװוּנדער־
טער, אױף לוזין אַ ▯קוק צו טאָן, אים באַטראַכטן, און אפֿשר אױך נאָך אַ פּאָר
װערטער אים צו פֿרעגן, כּדי זײן לעצטן ענטפֿער בעסער צו פֿאַרשטײן... נאָר
אין דער מינוט האָט זיך פּלוצעם פֿון דער שװעל פֿון עס־צימער עפּעס אַ קול
          



▯▯
      *) אױפֿן רבינס קבֿר.

-----------

     126                                                                ד ע ר נ ס ת ר
     
דערהערט, װאָס האָט זיך אין שפּעט־בײַנאַכטיקן שטיל־ברודערישן שמועס
     אַרײַנגעמישט, און אומגעריכט אַ זאַג געטאָן:
           —־ אױף שטענדיק בלײַבן? אױ, גוט טאַקע, װאָס אױף שטענדיק...
           און דאָ האָבן בײדע ברידער מיטאַמאָל דערשראָקענע די אױגן צו דער
      טיר אױפֿגעהױבן און דערזען:
           פּונקט אױף דער שװעל, אין חלל פֿון דער טיר, איז געשטאַנען אַ נידעריק־
     לעכער פּאַרשױן, אַ שלעכט־אָנגעטאָנענער. אַ יונגער נאָך, בײַ די דרײַסיק,
      אָבער פֿון דער שטאַרק־בלאָנדער באָרד, דער נישט־געקעמטער, און פֿונעם
      אָפּגעלאָזענעם און אָרעמען הילוך, און דער עיקר פֿון די צװײ קלײנע שטאַרק־
      שאַרפֿע שװאַרצאַפּלען, װאָס האָבן זיך באַזונדערס, נישט װי בײַ אַנדערע
      מענטשן, שטאַרק אױסגעטײלט פֿון די װײַסלעכער, איז זײן עלטער נישט צו
      דערקענען: מעגלעך, גאָר יונג און נאָר דער הילוך פֿאַרענדערט אים, מעגלעך,
      אױך עלטער, נאָר די אױגן קוקן אים יונג.
           דאָס איז געװען אַלטער, דער דריטער ברודער מאַשבער, װאָס שױן באַלד
      נאָכן ערשטן בליק איז צו זען געװען:
           נישט קײן ברודער, נאָר אַן אומגליק: אַן אומנאָרמאַל▯ר, װאָס כאָטש דאָס
      מױל איז בײַ אים זיסלעך, און שמײכלט טאַמעװאַטע, אָבער דער קאָפּ, די
      אױגן און דער שטערן, װי דורך שטאַרקע שטורעמס דורכגעגאַנגען: דער
      שטערן האַרט, האַרב און װי ניט אײנמאָל אין אַ װאַנט זיך געקלאַפּט, און נאָר
      דערװײל זיך ניט צעקלאַפּט; און די אױגן — כאָטש אױפֿן ערשטן בליק גוט־
      מוטיקע, אָבער אױך אַזױנע, װאָס קאָנען אַזױנס באַװײַזן, אַז ניט נאָר קלײנע
      קינדער, נאָר אױך גרױסע זאָל אַ ציטער אָנכאַפּן און זײ זאָלן פֿון זײ אַנטלױפֿן
      אױף מײַלן.
                               ▯               ▯▯
                                                ▯
           און דאָ מוזן מיר זיך איבעררײַסן און אונדזער דערצײלונג פֿאַרהאַלטן,
      כּדי זאָגן אַ פּאָר װערטער װעגן אַלטערן און װעגן זײן לעבנס־ביאָגראַפֿיע.
                                   
▯
           כאָטש, מעגלעך, נישט דאָ איז דאָס אָרט, אךן מעגלעך, אַז בכלל איז קײן
      אָרט פֿאַר אים, פֿאַר אַזאַ, װאָס אַקטיװ אין דער▯▯ דערצײלונג װירקט ער ניט
      און קאָן ניט װירקן, און מיר װאָלטן אים אינגאַנצן געקאָנט פֿאַרבײַגײן אָדער
      װוּ־ניט־װוּ נאָר דערמאָנען. מיר האָבן דאָך ניט אַזױ געטאָן און נאָך לאַנגן
      ישוב־הדעת אים אַרײַנגעפֿירט און װילן זיך אױף אים דאָ עטװאָס לענגער
      פֿאַרהאַלטן, מחמת, אױב אַפֿילו קײן אַקטיװע װירקונג ניט, אָבער דאָך אַ
▯     װירקונג האָט ער געהאַט, אַלײן שױן מיט זײן זײן און געפֿינען זיך אין יענעם
      הױז, װעגן װעלכן ס'גײט בײַ אונדז די רײד דאָ; אַלײן שױן דערפֿאַר, װאָס
      ער איז אַן אײגענער פֿון יענעם הױז, און װאָס בלוט איז ניט קײן װאַסער,
      און מיר רעכענען, אַז דער פֿאָרשער װעט אין אַ צװײטן אָדער אַ דריטן דור

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ו.                                                 129
 
בײַ אײנציקע פֿון די שפּעטערדיקע משפּחה־מיטגלידער, מעגלעך, דאָך װען־
 ניט־װען אַ קלײן זױמען־קערנדל אױך פֿון יענער קרענקלעכער ירושה גע־
 פֿינען, װאָס אין דעם דור, װעגן װעלכן מיר רעדן דאָ, איז זי, צום גרױסן
אומגליק, אינגאַנצן אױפֿן הלק פֿון אײנעס נאָר, אינגאַנצן אױף אַלטערס הלק
אױסגעפֿאַלן.
      איז, אַלזאָ, װעגן אַלטערן.        ▯
                                         
▼
      
ער איז געבױרן דער מיזיניק, דער ייִנגסטער און לעצטער בײַ די עלטערן
פֿון משהן און לוזין. װען נאָך גאָר אַ פּיצעלע — נאָרמאַל און נאַטירלעך
געװאַקסן, ביזן חדר אַרײַן, ד. ה. ביזן לערנען, — װי אַלע קינדער. נאָר אין
חדר שױן האָט מען שױן גלײַך באַמערקט: ער קוקט ניט אױף װאָס מע װײַזט
אים, האַלט די אױגן אַרױס פֿון סידור, אין װעלכן מע לערנט אים, און אַז
מע זאָגט אים: „זאָג אַן אלף”, זאָגט ער נאָך: „זאָג אַן אלף”, — „זאָג אַ
בית”, — דאָס זעלביקע: — „זאָג אַ בית”.
      מע האָט די ▯ערשטע צײַט געמײנט: ס'מאַכט זיך, צעשטרײט, אַ קינד אַזאַ,
אָבער סוף־כּל־סוף, װעט ער זיך בעסערן, אױפֿמערקזאַם װערן. דערמיט האָט
מען זיך מיט שװעריקײטן געטרײסט אַ יאָר, סײַ די רבײם, סײַ די עלטערן,
און אױך מער פֿון אַ יאָר. דערנאָך האָט מען דערזען: נײן, און מע האָט דאָס
קינד גענומען דאָקטערן, הײלן מיט פֿאַרשײדענע מיטלען פֿון יענער צײַט —
סגולות, שפּרוכן וכּדומה.
     ס'האָט ניט געהאָלפֿן. עלטערן פֿאַרצװײפֿלט. אָבער ס'ניט צו מאַכן: דאָס
קינד װאַקסט תּם און גײַסטיקער קריפּל. שױן געהאַט זיך מײאש געװען. נאָר
פּלוצעם, שפּעט שױן, צו זיבן יאָר אַן ערך, האָבן זיך אין אײנעם אַ שײנעם
טאָג בײַם קינד די אױגן װי אױסגעלײטערט, באַזיניקט געװאָרן. און דאָס
קינד האָט עפּעס שאַרפֿער, װי אַלע קינדער, צו אַלעם דעם, װאָס קומט פֿאָר
אַרום דעם, זיך גענומען צוקוקן און צוהערן, און מיט אַזאַ דורשטיקײט, גלײַך
װי ס'װאָלט געװאָלט אָניאָגן די פֿריִערדיקע דורכגעלאָזטע יאָרן.
     מ'האָט דאָס גלײַך דערזען, און באַלד געאײַלט דאָס דורכגעלאָזטע צו פֿאַר־
ריכטן: מלמדים פֿון די בעסטע געדונגען, און דאָס קינד האָט ניט געלערנט,
נאָר געשלונגען: װאָס אַנדערע פֿאַר אַ חודש, — ער פֿאַר אַ טאָג, װאָס אַנדערע
פֿאַר אַ יאָר, — ער פֿאַר אַ חודש; דער קאָפּ — שאַרף, פֿײיִקײטן — גװאַל־
דיקע, אַזױ אַז רבײם מיט עלטערן האָבן זיך װעגן דעם, דעם קינד קײן עין־
הרע ניט צו געבן, שטילערהײט געסודעט, און כאָטש עלטערן האָבן פֿאַר אָט
דער שאַרפֿקײט און אױפֿנעם־פֿײיִקײט, נישט װיסנדיק פֿאַרװאָס, איצט נאָך ▯
מער, װי פֿריִער פֿאַר דער אומפֿײיִקײט און אָפּגעשטאַנענקײט, געציטערט,

-----------

                                                                           ▯

130                                                                 ד ע ר נ ס ת ר

ד▯אָך האָבן זײ מיט זײן װוּנדערלעכן װוּקס זיך ▯עפֿרײט און אַ גרױסע צוקונפֿט
אים פֿאָרױסגעזען.
     אַזױ זײַנען אַװעק יאָרן. דער ייִנגערער ברודער האָט שױן װײַט איבער־
געיאָגט די עלטערע ברידער אין לערנען, פֿלײַס און אין יענצײטיקן װיסן און
פֿאַרפֿולקומונג. און נישט נאָר די כרידער, נאָר אױך אַלע אַנדערע זײן גלײַכן,
װאָס דאָס איז גלײַך אױף גאַנצער שטאָט און אַרום דער שטאָט באַװוּסט
געװאָרן.
     נאָר פּלוצעם, צו זיבעצן יאָר שױן, האָט מיט אים װידער עפּעס געטראָפֿן:
װידער אױסגעלאָשן, און װי אין מוח בײַ אים װאָלט עפּעס אײנער אַ פֿאָדעם
איבערגעברענט...
     דעמאָלט איז דער ,צער פֿון דער מוטער (דער פֿאָטער איז שױן דעמאָלט
ניט געװען), פֿון די קרובֿים און אײגענע גװאַלדיק געװען. מע האָט זיך דערום
מיט אײגענע, הײמישע דאָקטױרים שױן ניט באַנוגנט, מ'האָט זיך מיט אים
ערגעץ אין אַ װײַטער רוסישער הױפּט־שטאָט אַװעקגעלאָזט, צו אַ גרעסטן
און באַװוּסטן אין יענער צײַט דאָקטער, אָדער פּראָפֿעסאָר, און יענער, ▯
האָט מען דערנאָך װעגן דעם אין דער משפּחה דערצײלט, — האָט זיך פֿריִער
לאַנג װעגן אַלטערס יוגנט דערפֿרעגט, װעגן זײַנע קינדערשע שלאַפֿקײטן און
חולאתן, און אַ װײַלע האָט ער זיך מיט אײנער אַ דערצײלונג פֿון דער מוטער
פֿאַראינטערעסירט, װאָס זי האָט דעי▯צײלט, אַז אײנמאָל, װען ער איז נאָך
גאָר אַ פּיצעלע געװען▯ איז ער אײַנגעפֿאַלן, אַ גרױסע היץ האָט אים אין קאָפּ
אַ שלאָג געטאָן, האָבן הײמישע דאָקטױרים געהײסן שטעלן פּיאַװקעלעך אונ־
טערן אױער, האָט מען געשטעלט, און מע האָט זיך, דאַכט זיך, פֿאַרלאָזט אױף
אַ דינסט, יואָס האָט בײַ אים געװאַכט, און יענע האָט זײ ניט צו דער צײַט
▯אַראָפּגענומען... דערנאָך האָט דער פּראָפֿעסאָר אױף די עלטערן זיך גענומען        ▯
דערפֿרעגן, װער דעד פֿאָטער געװען, פֿון װאָס געשטאָרבן, און פֿונעם גע־
פּלאָנטערטן, נישט קלאָרן דערצײלן אױף אַ פֿרעמדער, אומבאַקאַנטער שפּראַך
ד▯ר מוטערס, האָט דער פּראָפֿעסאָר דאָך פֿאַרשטאַנען, מיטן קאָפּ גענומען
שאָקלען, באַדױערן:
     — אַך, אַזױ, אַזױ, ראַװין, אַסקעט...
     און די מוטער איז פֿון אים, װי פֿון דער לעצטער רעטונג־סטאַנציע, נישט
קײן געטרײסטע אַװעק, נישט נאָר אױף איצט, נאָר מיט קײן צוזאָג אַפֿילו אין
דער צוקונפֿט אױף מעגלעכער בעסערונג. און דעמאָלט איז די קרענק אין איר
גאַנצער קראַפֿט אַרײַנגעטראָטן: מיט גרױסע קאָפּװײטיקן, װאָס פֿלעגן בײַ
אים אָפֿט די ראַיה פֿון די אױגן צונעמען. מע האָט געזען, ער מאַטערט זיך
און אוממענטשלעכן כּוח װײַזט ער אַרױס, כּדי זײ, די װײטיקן, אָן קולות און
אָן קאָפּ־אָן־װאַנט זיך צו שלאָגן איבערצוטראָגן.
     דערנאָך האָט ער אױך גענומען שרײַען... אָבער שױן אַזױ, װאָס קײן

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אָ ש ב ע ר                                                  131

נאָענטער און קײן פֿרעמדער האָט דעמאָלט לעבן אים ניט געקאָנט שטײן: מיט
קולות פֿון אַ לעמפּערט, װאָס ס'דאַכט זיך, אַז אָט באַלד-באַלד װעט ער די
קישקעס פֿון אינעװײניק דורכן האַלדז אַרױסברענגען פֿון געשרײ, און מענטשן
האָבן זיך כּסדר געחידושט, נישט גלײבן געקאָנט, קענענדיק אים, אַז אַזױנער
קאָן אַזױנס אומגעהױערלעכס גאָר פֿון זיך אַרױסגעבן.▯.
     אַזױ ביז ס'פֿלעגט אים איבערגײן. דערנאָך פֿלעגט ער מוראדיק מאַט
און בלאַס בלײַבן אױף עטלעכע טעג, װי נאָך אַ שװערן אינערלעכן שטורעס
אַן איבערגעלעבטן.
     צו יענער צײַט האָט זיך שױן אױך זײן װײַטערדיקער און אױף זײן שפּע־
טערדיק לעבן פֿאַרבליבענער, אומגליקלעכער, קראַנקער שטײגער אײנגע־
שטעלט: פֿון צײַט צו צײַט די אױבן-דערמאָנטע קאָפּ־װײטיקן און געשרײען,
דערנאָך מאַטקײט, דערנאָך געשטילט און אינגאַנצן באַרויִקט, אָבער מיט אַ
װאָס אַמאָל, אַלץ װײַטער פֿאַרטונקלטן באַװוּסטזײַן אַפֿילו שױן אינעם רויִקן
פּעריאָד.
     ער פֿלעגט דעמאָלט, אין רו-צײַט, שטאַרק נאָך מוזיק זיך ציִען. אָפֿט
פֿלעגט ער פֿאַרפֿאַלן װערן, מערסטנטײל בײַנאַכט, װען אין אַ װײַטסטער גאַס
אַפֿילו האָט מען אין אַ שטוב, אָדער אין דרױסן ערגעץ חתונה געשפּילט, פֿלעגט
זײן אױער אַזױ אָנגעשפּיצט זײן, אַז װען קײנער האָט די מוזיק ניט דער־
הערט, ער — יאָ, און מ▯פֿלעגט שױן װיסן איס תּמיד, װען ער איז ניט געבליבן,
אױף װײַט-שטאָטישע שמחות אים זוכן.
     און װען ניט קײן שמחות — פֿלעגט ער אין דער הײם אין זײן צימער
בלײַבן, אָן באַשעפֿטיקונג זיך אַרומדרײען, דערבײַ אַמאָל די אײגענע קלײדער
ביז אַ פֿאָדעם צערײַסן, און אַן אַנדערשמאָל פֿאַרשײדענע זיך װאַלגערנדיקע
שמאַטקעלעך זײער זאָרגזאַם אין גאַנצע בערג צונױפֿקלײַבן; אַמאָל ־— גוטע
נוציקע חפֿצים פֿון שטוב פֿאַרטראָגן און אינעם אומרײנעם אָרט זײ פֿאַר־
װאַרפֿן, און אַן אַנדערשמאָל, מיט װילדער קרענקלעכער עקשנות מינדסטע
שטױביקלעך▯ װאָס האָבן אים געדאַכט שטיקלעך נישט־פֿאַרקערט מיסט צו
ןײן, אױפֿצוהײבן.
     פֿון גרױס אַנגסט איז די מוטער — נאָך נישט קײן אַלטע, נאָר אױף איר
זונס אומגליק קוקנדיק, — פֿאַרשלאַפֿט געװאָרן און געשטאָרבן. די ברידער
האָבן אים דערנאָך צו אַ פֿרעמדן אױף קעסט־אױסהאַלט און אױף אַרומגײן
אַרוס אים געזאָלט אָפּגעבן און פֿון שטוב דערװײַטערן. מע האָט עפּעס אַן
אָרעמע אַלמנה געפֿונען, איר געצאָלט, אים אָפּגעפֿירט. אָבער שױן בײַם ערשטן
באַזוך, װאָס מע איז אין אַ פּאָר װאָכן אַרום, נאָכן אָפּגעבן אים, אַהין געקומען,
אױף אים אַ קוק געטאָן, אים געװױר װערן — און געקומען צו אים איז
אַלײן דער ברודער משה — איז ער, אַלטער, צו זײן ברוסט מיטן קאָפּ צו־
געפֿאַלן, זיך געבעטן, מ'זאָל אים אָפּנעמען. די אױגן האָבן זיך אים אױף אַ

-----------

132                                                                ד ע ר נ ס ת ר

רגע אױסגעלײטערט, ער האָט צוגעזאָגט זיך שױן גוט האַלטן, זיך געטוליעט
צום ברודער, װי אַ באַשטראָפֿטער, און בײַם ברודער האָבן זיך, אױף אים
קוקנדיק, טרערן אין די אױגן באַװיזן, און ער האָט אים גענומען און צוריק
אַחײם געבראַכט.
      פֿון דעמאָלט אָן איז ער בײַם ברודער געבליבן. פֿריִער, אײדער משה איז
שטאַרק רײַך געװאָרן, האָט ער צוזאַמען מיט זײן פֿאַמיליע אַ ביסל ענגער
געװױנט. איצט, װען משה איז רײַך או▯ ער האָט זיך דאָס גע▯ױסע פּריצישע
הױז דערװאָרבן, האָט מען אים אױסגעטײלט אַ קלײן אײבערשטיבעלע, װאָס
אַ טיר פֿון דער קיך פֿירט אַהין אַרױף, דורך טרעפּ, און װאָס פֿריִער, בשעת
דאָס הױז האָט געקערט צום פּריץ, איז דאָס צימערל פֿאַר דער דינערשאַפֿט
כאַשטימט געװען, — איצט איז דאָס אַלטערס. אַ קלײן פֿענצטערל אײנס
קוקט פֿון צימערל אין סאָד אַרױס, אין יענעם סאָד, װאָס אין הינטערגרונט
פֿון הױף געפֿינט זיך, און בײַ װעלכן אַלטער שטײט אַמאָל אָפּ פֿאַרטראַכט
גאַנצע שעהן. אַהין װערט אים אַלץ צו זײן באַדאַרף, פֿון עסן און הלבשה,
אַרױפֿדערלאַנגט, און ער פֿאַרברענגט דאָרט זײן צײַט, בײַטאָג און בײַנאַכט,
כּסדר. זעלטן־זעלטן, װען ער גײט אין שטוב צו די שטוב־מענטשן אַראָפּ,
זעלטן־זעלטן אױך װען װער פֿון די שטוב־מענטשן באַזוכן אים אױבן.
     און אַזױ איז ער, װי פֿריִער, געבליבן: פֿון צײַט צו צײַט װידער זײַנע
געשרײען... װער ס'האָט אָבער נאָר באַמערקן געקאָנט, האָט באַמערקט, אַז די
קאָפּ־װײטיקן קומען אים תּמיד פֿון אַ שינױ און װעטער־ענדערונג: זומער —
ערבֿ אַ שטורעם, און אױך װינטעד — פֿאַר װעטער־ענדערונגען.
     גרױסע זײַנען שױן צו זײַנע געשרײען געװױנט. קינדער, אינמיטן דער
שפּיל, װערן װי געפּלעפֿט, און הײבן דערשראָקענע די קעפּלעך אַרױף צו דער
סטעליע, װאָס צו דער קיך־זײט געװענדט, פֿונװאַנען די געװיסע קולות הערן
זיך.
     דאָס רובֿ קינדער אָבער װערן אױך, װי די גרױסע, צוגעװױנט, און
נעמען זיך, נאָכן ערשטן דערשרעק, װידער צו דער שפּיל. אײנער נאָר, דער
שױן אױבן־דערמאָנטער מאירל, איז יענעם טאָג, װען אַלטער שרײַט אױבן, ער
אונטן — אַ קראַנקער, אַ בלאַסער. ער איז קרענקלעכער באַװירקט פֿון אַלע
קינדער.
     ס'ציט אים אױך אָפֿט אַרױ▯ דעמאָלט אױף ▯אַלטערן צו קוקן, און אױך
אַפֿילו נישט דעמאָלט, זעט מען אים אָפֿט אַרױף צו פֿאַרבלאָנדזשען, צו פֿאַר־
ברענגען מיט אַלטערן, אױף װיפֿל מיט אַזױנע לאָזט זיך נאָר פֿאַרברעגנען.
     דערום איז מאירל פֿון אַלע קינדער בײַ אַלטערן אױסגעטײלט. און װען
פֿון די איבעריקע קינדער קאָן ער און געדענקט אַפֿילו זײערע נעמען שװאַך,
איז זײן, מאירלס, נאָמען, אַזױ װי די נעמען פֿון זײַנע אײגענע ברידער, אים
גוט באַקענט און אין מוח אײַנגעקריצט.

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   133
     
— מאירל, מאירל, — דערפֿרײט ער זיך, װען ער באַגעגנט אים װוּ,
אָדער באַזונדערס, װען מאירל באַװײַזט זיך אױף דער שװעל צו אים צוגאַסט.
     און מאירל האָט, פֿאַרבײגײענדיק געזאָגט, פֿאַרגעדענקט, אַז צו יענער צײַט
פֿלעגט ער אַמאָל אַלטערן, בײַ אים אין זײן אײבערשטיבל, בײַ זײן טישל,
בײַ אַ טינט־און־פּען און איבער פּאָפּיר טרעפֿן, אָפֿט אַ שטאַרק־פֿאַרטראָגענעם,
אָבער אױך מיט אַ ביסל זינען פֿון זײַנע אױגן אַרױסקוקן.
     ער פֿלעגט דעמאָלט לאַנג מיט שרײַבן פֿאַרנומען זײן. און אַז מע האָט
זיך צופֿעליק אַמאָל פֿאַראינטערעסירט, און אַז זײַנע פּאַפּירלעך זײַנען צו
אײנעם פֿון די בני־ב▯ת אין די הענט אַרײַנגעפֿאַלן, האָט מען געזען: ער
שרײַבט עפּעס בריװ. תּמיד צו גרױסע לײט: צו באַװוּסטע ביבל־נעמען,
אָדער צו נעמען, װאָס באַגעגענען זיך אין קבלה־ספֿרים, װאָס, װי ס'װײַזט
אױס, האָט ער זײ פֿאַרגעדענקט, און אַצינד שװימען זײ אױף אין זײַנע פֿאַר־
טונקלטע חושים, און גאָר אַמאָל ניט צו קײנעם, נאָר צו גאָט אַלײן — מיט
אַ מין געבעט, אַ טענה, אָדער אַזױ זיך אַ געשעפֿטלעכע װענדונג, װי אַ גלײַכער
צו אַ גלײַכן, װאָס ער האָט פֿאַר יענעם זיך עפּעס צו קלאָגן, אָדער װאָס צו
פֿאָרטרױען.
     אײנע אַ קלײנע בריװ־קאָלעקציע איז אין שטוב בײַ משה מאַשבער אױף
שפּעטערע צײַטן צװישן די פֿאַרשײדענע פּאַפּירן, אַדאַנק טאַקע אָט דעם מאיר־
לען, פֿאַרהיט געבליבן, װאָס ציטירן אַ גאַנצן בריװ פֿון זײ, אַפֿילו נאָר אײנעם,
האַלטן מיר פֿאַר ניט נײטיק און, איבער פֿאַרשטענדלעכע טעמים, פֿאַר
איבעריק, נאָר די אַדרעסאַטן זײערע װעלן מיר, צוליב כאַראַקטעריסטיק, דאָ
יאָ און פֿאָרט דערמאָנען.
     געשריבן זײַנען אַלע יענע בריװ אין העברײיִש, און אָט צו װעמען:
     „מכתב לאחיה השילוני”.
     „לנבוכדנצר מלך בבֿל”.
     „לרבנו בחײ הספֿרדי”.
     „גבֿריאל המלאך”.
     „מכתב לרזיאל המלאך”.
     און אױך אַזאַ אײנער, װי למשל:
     „מכתב לאלהים, העונה בעת צרה”.*)
     דער אױבן־דערמאָנטער מאירל איז אױך אײנער פֿון די, װאָס האָט פֿון
די ערשטע באַמערקט און פֿאַרגעדענקט פֿון יענער צײַט דאָס, װאָס שױן אױבן
געזאָגט, אַז די װײטיקן פֿלעגן אַלטערן תּמיד קומען פֿאַר נאַטור־ און װעטער־
ענדערונגען. און דאָס האָט אױף אים, אױף מאירלען, אַזױ געװירקט, אַז אױך
      
*) ,,אַ בריװ צו אחיה פֿון שילו„, ,,צו נבוכדנצר דער מלך פֿון בבֿל”, ,,צו
רבנו בחײ הספֿרדי”, ,,צום מלאך גבֿריאל”, ,,אַ ברי װ צום מלאך רז יאל”, ,,אַ בריװ
צו גאַט, װאָס ענטפֿערט אי ן אַ שװערער צײַט”.

-----------

134                                                              ד ע ר נ ס ת ר

ער איז צו אַזױנע זאַכן פֿילבאַר געװאָרן, און אױך ער איז מיט אַזאַ סאָרט
אומרויִקײט באַשאָנקען, אַדאַנק װעלכער ס'איז שױן אױף זײן גאַנצן לעבן
דערנאָך אים אײגנטימלעך געװאָרן, נישט נאָר נאַטור־ און װעטער־ענדערונגען
פֿאָרױסצופֿילן, נאָר — װען ער איז קלײן געװען — אױך קלײנע שטוב־
געשעענישן, און װען עלטער — אױך געזעלשאַפֿטלעכע שינױם.
     אָבער װעגן דעם שפּעטער, װען ס'װעט װעגן מאירלען גערעדט זײן. דער▯
װײל אָבער װעלן מיר נאָר צוגעבן, אַז דאָס, װאָס מאירלען איז אײגנטימלעך
שפּעטער, איז שױן אַלטערן אױך איצט נישט פֿרעמד געװען: תּמיד פֿאַר אַ
טרעפֿעניש אין שטוב, פֿלעגט ער — צי בײַטאָג, צי בײַנאַכט ס'האָט זיך    ▯
געמאַכט — שטיל פֿון זײן אײבערשטיבל אַראָפּקומען, אױף דער שװעל זיך
באַװײַזן, שטײן בלײַבן און מיט אַן אױסגעלײטערטן באַזיניקטן בליק און מיט
אַ פּאָר באַזיניקטע װערטער אָדער באַמערקונגען זיך אין די רײד אַרײַנמישן
— עפּעס אַ קורצן, קלאָרן זאָג טאָן.
     און אַזױ אױך דאָס מאָל: װי ▯▯י ברידער זײַנען דעמאָלט אַזױ אין דער
שפּעטער שעה געזעסן בײַם טיש און דעם שטילן שמועס צװישן זיך געפֿירט,
אַזױ האָבן זײ פּלוצעם פֿון דער שטוב־שװעל אַראָפּ אַלטערן אין זײער געשפּרעך
זיך אַרײַנמישן דערהערט.
     בײדע האָבן זיך באַלד דערשראָקענע פֿון די ערטער אַ הײב געטאָן, אַנט־
קעגן אַלטערן אױפֿגעשטאַנען און צו דער טיר צוגעגאַנגען, און באַלד האָט מען
אױף דער שװעל פֿון טיר אַ װוּנדערלעך בילד, אַ דרײלינג, דערזען:
     נאָכן צונױפֿגײן זיך זײַנען אַלע אױף אַ װײַלע שטיל געבליבן. בײדע ברי־
דערס בליק צו אַלטערן געװענדט, און זײַנער — צו זײ. בײדע ברידער האָבן
יעדער אײנער אַ האַנט אױף אַלטערס אַן אַקסל אַרױפֿגעלײגט, און אַלטער האָט
דעם קאָפּ אָנגעבױגן און צו לוזיס ברוסט אים אָנעגשפּאַרט... און אײן ברודער,
משה, האָט צו אַלטערן דעמאָלט, װי אַלעמאָל, װען ער װײַזט זיך אַ נישט־
געבעטענער, געװײנלעך, אין שטוב, װי מיט געבעט אַ זאָג געטאָן:
     — גײ, גײ צו זיך, אַלטער.                                        ▯
     און לוזי האָט אים מיט גרױס צער באַקוקט, אים איבערן אַקסל געגלעט
און איבער זײן קאָפּ געשעפּטשעט:
     — אומגליקלעכע, זינדיקע נשמה אונדזערע...
     מיטאַמאָל האָט עפּעס אין לאָדן אַ קלאַפּ געטאָן.
     דאָס האָט אין דרױסן, פֿאַרן גאַנצן הײסן טאָג און דושנעם אױפֿדערנאַכט,
װי ערגעץ אַן אױסבאַהאַלטענער װינט — צי בײַם ברעג טײַך, צי אין הימל־
עק, — אױף דער פֿרײ זיך אַרױסגעריסן.
     ער, אָט דער װינט, האָט שױן אַפּנים אַ צײַט דערפֿריער, בשעת די צװײ
ברידער זײַנען געזעסן, שטיל־פֿאַרנומענע בײַם טיש, אױפֿן גאַס, אין הױף
און אינעם סאָד בײַם משהן דעם שטױב געשטױבט און די בײמער דרײענדיק

-----------

▯
      
ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 5▯1
      
געװיכערט, נאָר די ברידער האָבן דאָס ניט באַמערקט.  אַלטער אָבער, —
      שטײענדיק אין זײן אײבערשטיבל בײַם פֿענצטער, װי תּמיד אין אַזױנע פֿאַלן,
      אָדער אפֿשר אױך ניט בײַם פֿענצטער — האָט דאָס יאָ באַמערקט און דאָס
      האָט אים איצט, װײַזט אױס, אַהער אױף אַראָפּ אונטן געבראַכט, און דאָס האָט
      אױך אַ געװיסער סימן געזאָלט זײן, אַז אױף מאָרגן, אָנהײבנדיק נאָך פֿון הײַנט
      בײַנאַכט, גײט שױן דער געװיסער אומגליקלעכער טאָג אױף אַלטערן — מיט
      די געװיטע קאָפּװײטיקן און געשרײען.
            דערװײל אָבער איז ער נאָך רויִק, אַפֿילו זײער רויִק, צװישן די צװײ
      ברידער נאָר אַ דריטער געשטאַנען, און נאָכן אָנשפּאַרן דעם קאָפּ אױף לוזין,
      האָט ער אים דערנאָך אױפֿגעהױבן און װידעראַמאָל אַ קורצן זיניקן זאָג געטאָן:
            — איז, הײסט עס, בלײַבט ער טאַקע אױף שטענדיק אַ היגער, לוזי? אױ,
      גוט טאַקע, װאָס אױף שטענדיק...

-----------

                                          ▯
                                   סר ולי גאָל
       
צוליכ פֿאַרשטענדלעכקײט פֿונעם װײַטער-קומענדיקן, מוזן מיר דאָ
  אַרײַנפֿירן נאָך אײנעם אַ פּאַרשױן. מחמת קיצור אָבער גיבן מיר דאָ דערװײל
▯ נאָר זײן פּאָרטרעט, און מער אױספֿירלעך װעגן אים — שפּעטער.
       דאָס איז סרולי גאָל.
                                          ▼
       סרולי גאָל איז אַ ייִד מיט אַן ערד־קאָלירענער קאַפּאָטע. אינדערװאָכן
  טראָגט ער דערצו אַ זײדן ▯היטל מיט אַ לאַקירענעם דאַשעק — דער אײנציקער
  לאַקירענער דאַשעק אין שטאָט. דערפֿאַר שבת און יום־טובֿ איז זײן קאַפּאָטע
  אַ קאָרטענע, אַ שטאַרק לאַנגע, בײַ די לענדן ניט געפּאַסט און פֿון פֿאָרנט
  שפּיליעט זי זיך אױף פֿיל מער קנעפּ, װי געװײנלעכע קאַפּאָטעס, און זעט
 אױס װי אַ פּױלישן גלחס אַ סוטאַנע. שבת און יום־טובֿ איז אױך זײן היטל
 אַ קאָרטנס, אָבער משונה, װי אַ הױך טורעמל, מיט פֿאַלשע אױערן־לאַפּן
 אױף אַרױף פֿאַרלײגט און אױבן אינמיטן מיט אַ קנעפּל.
       װער נײט עס אים, װער קלײדט עס אים אַזױ? — קײנער ניט. ער אַלײן.
 ער האָט קײנעם, ער פֿאַרמאָגט גאָרניט, — קײן אײגענע פֿאַמיליע, קײן דאַך
 אױפֿן קאָפּ, און שפּײַזט זיך בײַ פֿרעמדע טישן, דע▯ עיקר און מערסטנטײל
 ▯ייִ גבירי▯.
      ער איז אַן אַרײַנגײער צו זײ. ▯ ס'רעדט זיך אָזױ „אַרײַנגײער”. אַרײַנגײער
 באַטײַט, אַז▯ די, צו װעמען מע קומט אַרײַן, זײַנען מער־װײניקער דעם אַרײנ־
 קומער גערן. דאָ איז עס ניט ▯זױ: סרולין איז קײנער ניט גערן. דער עיקר
 האָט מען פֿאַר אים מורא. און מורא האָט מען פֿאַר זײן מױל. אַז מע מאַכט
 אים ברוגז, מע רירט אָן זײן כּבֿוד, שילט ער זיך, און פֿאַר זײַנע קללות מוזן
 אַלע די אױערן פֿאַרשטעלן: ער שילט זיך מיט שׂרפֿה, מיט מגפֿה, און שטעלט
 זיך ניט אָפּ פֿון צו װינטשן דעם טױט קלײנע קינדער אַפֿילו.
      אָפֿט קאָן מען אים זען, װי ער שטײט אין אַ הױף פֿאַר אַ גבֿיריש הױז,
 אָדער אין גאַס — פֿאַר אַ גבֿירישן מױער, דעם קאָפּ אַרױף געװענדט צו אַ
 דאַך־רינװע, אָדער צו אײנעם אַ פֿענצטער־װינקל, װוּ אַ שװאַלבן־נעסט מיט
 שטרױעלעך און פֿעדערן איז צוגעקלעפּט; שטײט, האַלט דעם קאָפּ פֿאַרריסן,
 בורטשעט און שילט זיך:
                                          136

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ א ▯ ע ר                                                 7▯1
                    ▯
     
— שװאַלבן... אױך מיר שװאַלבן. קוקט זײ נאָר אָן... צום בית־המקדש
האָבן זײ געקאָנט פֿײַער ברענגען און צום גבֿיר — ניט. ברענט מיטן גבֿיר...
     פֿאַרװאָס ער איז אין כּעס — װײסט קײנער ניט. פֿון װען אָן ער פֿירט
אַ לעבן אַ שלעפּערישס — אױך ניט. קײנער שטעלט זיך ניט אײן אים צו
פֿרעגן נישט אױף זײן שטאָט, נישט אױף זײן שטאַם און נישט אױף זײן הױז־
געזינד. מע װײסט נאָר, אַז ער איז ניט קײן היגער, אַז מע מוז זיך מיט אים
רעכענען, און אַז דערהױפּט נגידים האָבן פֿון אים אױסצושטײן און לײדן.
     אָט שטעלט ער זיך אַרײַן אין אַ הױז, װוּהין ער װיל, װען ער װיל, צי
גאַנצפֿרי צו טײ, צי בײַטאָג צו מיטאָג, צי שפּעט בײַנאַכט צו ▯ועטשערע.     ▯
זאָגט קײנמאָל קײן „גוט־מאָרגן”, „גוטן-אָװנט▯ בײַם אַרײַנקומען, קײן „גוטן־
טאָג”, „גוטע־נאַכט” בײַם אַװעקגײן. זעצט זיך גלײַך צום טיש, טרינקט, עסט,    ▯
װיפֿל ער האָט צו זײן זעט נײטיק. װיל ער, גײט ער נאָכדעם גלײַך אַװעק,
װיל ער, בלײַבט ער. מישט זיך זעלטן אין די שטוב־געשפּרעכן, אָבער זײן
אױער איז װאַך. מע זעט, ער װײסט ,װאָס אין יעדן הױז קומט פֿאָר, און נאָך
מער — װאָס עס דאַרף פֿאָרקומען.
     תּמיד פֿילן זיך די שטוב־מענטשן אין זײן אָנװעזנהײט ענג. אַז ער גײט
אַװעק, אָטעמט מען אָפּ פֿרײַער. קײנער קאָן זײן ערד־קאָלירענע קאַפּאָטע ניט
איבערטראָגן, דעם לאַקירענעם דאַשעק, װאָס איז טיף איבער דער לינקער זײט
פּנים און לינקן אױג אַראָפּגערוקט. מע פֿילט זיך, װי אַ שװײַגנדיקער מתים־
טרעגער װאָלט דאָ אין שטוב געזעסן און װאָלט געװאַרט אױף אַ קומענדיקן
אומגליק אַרױסצוטראָגן, אָדער, װי עפּעס אַ פֿאַרגליװערט גורל־שטיק, װאָס
איז אַלײן אַן אומגליק.
     זעלטן, אַז מע זעט אים באַשעפֿטיקט. אױסער נאָר, װען אַ מת, װוּ
ס'מאַכט זיך, און דער עיקר װידער אַ גבֿיר אַ מת — דאָרט אין ער דאָ, דאָרט
אױסגעװאַקסן... תּמיד איז ער בײַ דער טהרה אַ מחותּן, נישט ער טוט עפּעס,
נאָר ער שטײט און קוקט, װי מע טוט דעם מת זײן רעכט, און מע זעט, ער
האָט, װײַזט אױס, פֿאַרגעניגן פֿון דעם, און תּמיד איז פֿון זײן פֿאַרגליװערט
פּנים עפּעס אַ מין הנאה אַראָפּצולײענען.                                         ▯
     אַז ער איז באַזונדערס ברוגז אױפֿן מת דעם גבֿיר, טוט ער אױך דעמאָלט
אָן צרות: שלעפּט לײַלעכער פֿון גבֿירישע בעטן, רײַסט אָפּ שמאַטעס, —
קלאָמפּערשט אױף דער טהרה נײטיק, פֿאָדערט  איבעריקע ליכט —
קלאָמפּערשט אױפֿן מת אַרומצושטעלן. און אין דער אמתן צינדט ער זײ ניט,
נאָר טײלט זײ די אָרעמעלײַט, די שלעפּער, װאָס שטופּן זיך, דרײען זיך דעמאָלט
אינעם גבירס צעפּראַלטע צימערן אין די מענגעס.
     אַן אַנדערשמאָל דרײט ער אױף אומיסטן די קרענטלעך בײַ די זודיקע
טהרה־סאַמאָװאַרעס, און אַז די שמשׂים, װאָס װאַרטן אױף זײ, זײ זאָלן הײס
װערן, אױפֿזידן, באַמערקן דאָס און פֿרעגן אים:

-----------

              138                                                              ד ע ר נ ס ת ר
                  
— װאָס טוט איר עס, ר, סרולי?
                  ענטפֿערט ער בײן:
                  — ניט אײער זאַך... ס'אײלט▯ ניט, ער װעט פֿאַרפֿאָרן... און נישקשח,
             זאָל ער נאָך דאָ אַ ביסל שטינקען.
                  אַזױ בײַ אַ מת, אַזױ אױך אױף גבֿירישע חתונות. ער פֿאַרגינט זײ ניט
             זײער זאַט און פֿאַרגעניגט לעבן, װי אױך זײערע רױשיקע און טומלדיקע
             לװיות.
                  אױף אַ התונה זיצט ער קײנמאָל ניט, װי ער װאָלט געקאָנט זיצן, אױבנאָן,
             אָדער, װוּ ער װאָלט געװאָלט, װײל קײנער װאָלט אים דאָך פֿון מורא ניט
             געװאַגט צו דערװידערן, נאָר תּמיד מיט שלעפּער, שנאָרער און בײַ די סעודה־
             טישן פֿאַר קבצנים.
                  ער פֿירט דעמאָלט אָן מיט זײ, קאָמאַנדעװעט מיט זײ און רײצט זײ
             אונטער:
                  — עסט, עסט, שלעפּער... אין די קױטיקע קישקעס אײַערע אַרײַן.
                  — עסט, ייִדן, ▯— זאָגט ער אַן אַנדערשמאָל װײכער, — עסט זיך אָן און
             לאָזט זיך איבער, און װײסט און געדענקט: איר עסט ניט קײנעמס, נאָר גאָטס
             און אײַערס.
                  און צום סוף סעודה, נאָך דעם, װען אַלע שלעפּערס זײַנען שױן פֿול און
             זאַט, זײערע קעשענעס, קלומקעס, טאָרבעס אָנגעשטאָפּט, שרײַט סרולי װײַטער
             צו די שטוב־באַדינער: מע איז הונגעריק. מע זאָל װאָס מער און נאָך און
             נאָך דערלאַנגען... און אַז אַ פֿולער טיש איז װידער אָנגעשטעלט, און אָרעמע־
             לײט האַלטן שױן בײַם אַװעקגײן, פֿאַרטשעפּעט סרולי, כּלומרשט אומגערן,
             אַ פֿראַנדז פֿון אַ טישטעך אין אַ קנעפּל פֿון זײן קאַפּאָטע, טוט אַ גײ און —
▯           מיט אים דער טישטעך, מיט אַלעם אָנגעשטעלטן, מיט טרוקענע און נאַסע
             מאכלים, אַלץ אױף דער ערד, אױפֿן פּאָל, און האַק־פּאַק מיט אַלע טיש־כּלים
             צעבראָכן.
                  אָט אַזױ בײַ אַ סעודה.
                  פֿון כּעס, זאָגט מען, איז ער אױך אומגלײביק, סרולי.  אױסער פֿאַר
             גאַט, זאָגט מען, האָט ער פֿאַר קײנע צדיקים, גוטע־ייִדן און אַנדערע גאָטס
             פֿאָרשטײער אױף דער ערד קײן מורא ניט. ער לאַכט פֿון זײ, חוזקט, באַזונדערס
             פֿון די באַװוּסטע, צו װעלכע די גבֿירים פֿאָרן, אין װעלכע די גבֿירים גלײבן.
                  קײן אָרעמע גלײביקע װעט ער קײנמאָל ניט טשעפּען: גלײבן זײ — זאָלן
             זײ. אָבער גבֿירים — איז װאָס ער קאָן, װעט ער אַרײַנזאָגן... אַזױ, אַז ער,
             סרולי, װאָס תּמיד שװײַגט ער, װאָס קײנמאָל קאָן זיך קײנער ניט באַרימען,
             פֿון אים, אױסער קללות, אַמאָל עפּעס געװען צו הערן, איז אַז ס'קומט צו
             דעם, צו אַרײַנזאָגן גבֿירים, איז רעכט, ער זאָל פֿאַר װעמען איר װילט, פֿאַר
             די גרעסטע און רײַכסטע, אינמיטן שול און פֿאַר אַ גאַנץ רעדל עולם, אַרױס־

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   139

פֿאָרן מיט אַזױנס און מיט אַזאַ שאַרף און בײַסיק לשון, אַז אײניקע האָבן
מורא דעמאָלט אַפֿילו אין זײַנע פֿיר אײלן צו שטײן, קערעװען אָפּ, זײ זאָלן
זיך פֿון אים, װי פֿון אַ צרעת, ניט אָננעמען. און אַנדערע, פֿאַרקערט, װערן
צוגעזאָטן, קוקן אים אין מױל פֿאַרגאַפֿט, קאָנען ניט אַװעקגײן, קאָנען זיך
ניט אָפּרײַסן.
      ער, סרולי, האָט דעמאָלט, אַז ער צערעדט זיך שױן, — װאָס צו דערצײלן,
און אַנדערע, װער ס'װיל נאָר — װאָס צו הערן.
     ער איז, זעט אױס, אַ װעלט אױסגעװען, װאָס אַלײן ניט געזען, פֿון אַנדערע
געהערט, װאָס ניט געהערט — זיך אָנגעשטױסן, און בכלל האָט זיך געדוכט,
אַז זײן אױער הערט דורך װענט און אױף מײַלן.
     אַזױ, איז רעכט געװען, אַז מע האָט אים אײנמאָל, װען ער איז אין טראַנס
אַרײַן און דאָס משוגעת איז אים אָנגעקומען, געקאָנט טרעפֿן אין אַ מיטן
גרױסן עולם גלײביקע, װי ער שטײט און דערצײלט אַ מעשׂה, װאָס האָט זיך
געטראָפֿן אין אײנעם אַ באַװוּסטן צדיקס אַ הױף. װעגן אײנער, דעם רבינס
אַ שנור, װעלכע האָט דעב רבינס זון פֿײַנט געהאַט און מיט אים ניט געװאָלט
װױנען. און דערפֿאַר, װאָס מע האָט זי קעגן איר װילן חתונה געמאַכט און
אירע יונגע יאָרן פֿאַרפֿינצטערט, האָט זי אױך אים, דעם רבינס זונס לעבן,
פֿאַרפֿינצטערן געװאָלט און פֿון אים קײן גט ניט געװאָלט נעמען. און װי אַזױ
מע האָט איר דעם גט געגעבן בעל־כרחה, מיט געװאַלט...
     פֿריִער מיט גוטן, — און זי האָט ניט געװאָלט, מיט בײזן און סטראַשונקעס
— און ס'האָט ניט געהאָלפֿן. איר פֿאָרגעלײגט געלט און זי גליקלעך צו מאַכן
— און זי האָט ניט געװאָלט הערן. און דערװײל האָט מען הינטנאַרום הונדערט
חתימות פֿון הונדערט רבנים אַרױסבאַקומען, אַ הסכּמה און אַ דערלױבעניש
אױפֿן גט, װי לױט דער דין פֿאָדערט... און װי אַזױ אין אײנעם אַ טאָג, נאָך
דעם, װי זי, די שנור, איז לאַנגע יאָרן בײַ זיך אין צימער פֿאַרשפּאַרט געזעסן
און קײנעם צו זיך, מחמת מורא, ניט צוגעלאָזט... װי מע האָט זי נאָבגעיאָגט,
װען זי איז אין יענעם טאָג גראָד אָין דרױסן אַרױס, װי מע האָט געדונגען
געװיסע לײט פֿונעם רבין — און װי מע האָט זי געפּאַקט, זי צעלײגט און איר
אים אַרײַנגעלײגט... דעם גט — חאָט סרולי די מעשׂה מיט אַ גראָבלעך־
צינישן אױסדרוק פֿאַרענדיקט.
     אַן אַנדערשמאָל האָט ער פֿאַר אַ זעלביקן עולם אַן אַנדער מעשׂה דער־
צײלט:
     װי אַזױ אױך אין אַ געװיסן „הױף” האָט אַ רבינס אַ יונגער זון אַ נאָך
נישט חתונה־געהאַטער דעם רבינס אַ דינסטמײדל, אַ פּאָקאָיאָװע, צורעכט
געמאַכט... און װי מע האָט איר באַצײַטנס מיט אַ שטעטלשן טאַמעװאַטן באַל־
מעלאָכע חופּה געשטעלט, און דאָס פּאָר אין אַן אַנדער שטעטל אַװעקגעשיקט
אױף זיך צו באַזעצן, און װי אַזױ דערנאָך האָט מען יאָרנלאַנג פֿון רבינס שטוב

-----------

       140                                                              ד ע ר נ ס ת ר
       
זײ קיצבֿה געשיקט, — באַצאָלטס און באַלױנונג אױף דעם רבינס שאַנד צו
       פֿאַרדעקן...                                                       ▯
            אמת, סרולי האָט פֿאַר אַזױנע זאַכן, — האָט מען אין שטאָט געגלײבט און
       דערצײלט, — שױן אײנמאָל שיִער ניט זײן פּסק באַקומען, אַלנפֿאַלס, אַן
       ערנסטע װאָרעניש.
            ער איז אײנמאָל, האָט מען דערצײלט, אין אַ זומער־טאָג געזעסן אין עפּעס
       אַ שטוב, בײַ אַ באַקאַנטן צי ניט־באַקאַנטן, װאָס ניט װי▯ט פֿון טײַך. האָט
       זיך מיטאַמאָל אַ כמאַרע אָנגערוקט, אַ שטורעם מיט אַ שטױב און פֿינצטערניש...
       און װי סרולי איז אַזױ דאָרט בײַם טיש געזעסן, אַזױ האָט אין האַלב־טונקל
       פֿון צימער מיטאַמאָל אַ מוראדיקער קנאַל געטאָן. סרולי האָט געמײנט, אַז
       דער דאַך פֿאַלט אױף אים אָדער די ערד האָט זיך געשפּאָלטן. אין דער
       זעלביקער רגע איז דורך דער אָפֿענער טיר אַרײַן אַ שטיק װײס פֿײַער. סע
       האָט װיכעריק איבער זײן קאָפּ, װי אַ פֿײַערדיקער בײגל, אַ פֿלעכט געטאָן, זיך
       געדרײט, געדרײט און װי אַן אױסגאַנג געזוכט , דערנאָך דורכן אָפֿענעם
▯      פֿנעצטער, װאָס אַנטקעגניבער דער טיר, אין דרױסן אַרױס און פֿאַרשװוּנדן.
            װי סרולי איז ניט קײן דערשראָקענער, נאָר פֿון אומגעריכטקײט פֿון בײדע
      — פֿונעם קנאַל און פֿונעם פֿײַער — האָט ער דאָך דערפֿילט אַ פּוסטקײט און
       אױסגעהױלטקײט אין קאָפּ. און אַז ער האָט דאָס היטל אַראָפּגענומען און מיט
       דער האַנט איבערן שאַרבן אַ פֿיר געטאָן, אַזױ האָבן זיך זײַנע האָר, מיטאַמאָל
       גרױ געװאָרענע און פֿון די װאָרצלען אַרױס, אױף דער ערד און אױף די
       קלײדער אױסגעשיט.
            ער איז אױפֿגעשטאַנען, צום פֿענצטער צוגעגאַנגען, צום טײַך אַ קוק
       געטאָן, און דערזען: די אַלטע הונדערטיאָריקע אײַנגעבױגענע װערבע בײַם
       ברעג טײַך, װאָס שױן פֿון לאַנג פֿאַרטריקנט און פֿאַרהוליאַקעט, איז אײן האַלב
      אירער אָפּגעבראָכן און ליגט אין טײַך, און די אַנדערע שטײט און האַלט זיך
      און ברענט, װי אַ ליכט אין שטורעם.
            ס'איז אַ דונער און אַ בליץ געװען.
            אַז מע חאָט עס דערנאָך סרולין פֿירגעהאַלטן, און גלײביקע האָבן אים
       געזאָגט:
           — זעט, ר, סרולי, ס'איז דערפֿאַר און דערפֿאַר, פֿאַרן רעדן און בליאַ־
      װוּסקען, און דאָס האָט מען אײַך אַ ▯התראה געגעבן: די האָר, דערנאָך דעם
      קאָפּ... — האָט ער געלאַכט און בײז געענטפֿערט:   ▯
           — האָר?... װאָס דאַרף ער זײ, די האָר... פֿאַרקערט, ס'איז אים איצט
      לױזער און לײַכטער און פֿאַר די מחשבֿות פֿרײַער. און פֿאַר זײן קאָפּ זאָל מען
      זיך ניט זאָרגן, װײל װער ס'זאָרגט, איז אַ נאַר, און זאָל אים זײן נאַרישקײט
      װױל באַקומען.
     ▯     פֿון דעמאָלט אָן איז אים דאָס היטל אַ ביסל נאָך טיפֿער איבער דער לינקער

-----------

                                          ▯
  
ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   141
  
זײט פּנים מיטן דאַשעק אַראָפּגערוקט. פֿון דעמאָלט אָן שװײַגט ער נאָך
  שטרענגער, װי פֿריִער, האָט פֿײַנט, װאָס ער האָט פֿריִער פֿײַנט געהאַט, איז
 אַלץ אין די גבֿירישע הײַזער אַן אײַנגײער, און זײ, די גבֿירים, זײַנען אים,
 װי געזאָגט, זײער ניט גערן.
       אַזױ פֿירט ער זיך פֿון יאָרן, אַזױ האָט ער זיך מאָדנע אײגענע רעכט צו
 טאָן, װאָס ער װיל, געשאַפֿן, װאָס זײַנען פֿון אַלעמען, אױך פֿון די אָנגעזעענע
 פֿון שטאָט, פֿון די רײַכע, צי װילן זײ יאָ, צי װילן זײ ניט — אָנערקענט.
 כאָטש אַ שׂונא, הײסט דאָס, דאָך האָט ער אַלע רעכט פֿון אײנגײערשאַפֿט.
 מערער: ער האָט די רעכט צום רײַכסטן טיש, נישט פֿרעגנדיק און נישט
 בעטנדיק, צו קומען, האָט ▯▯י רעכט, װוּ ער װיל, בײַ װעמען און װען ער װיל
 איבערצונעבטיקן, און נישט נאָר אײן נאַכט, נאָר אַמאָל, אַז ס'פֿאַרגלוסט זיך
 אים, אַ װאָך און מער, אַ חודש און אױך חדשים, און ס'איז אים קײן װאָרט
 ניט צו זאָגן און אים ניט צו דערװיךערן.
       אַזױ פֿון לאַנג, אַזױ פֿון תּמיד: צו װעמען ס'איז ןײן שנאה און פֿײַנט־
 שאַפֿט, װײַזט עו. ▯אַ▯▯ױס, זײן צוגעב▯נדנקײט און ליבשאַפֿט אָבער —— קײנמאָל,
 אָדער גאָר אין זעלטענע ▯אַלן: דער עיקר אין אָ יום־טובֿ, אײן מאָל אָדער
 צװײ מאָל אין יאָר, צעטאַנצט ער זיך אױף אַ גבֿירישער סעודה מיט אַ קבצן
 אַמאָל... ער פֿירט א▯ם פֿון הינטערן טיש אַו▯ױס, אָדער שלעםט אים אָפּ פֿון אַ
 טאַנצנדיקער ראָד באַזונ▯▯ער — אַ קבצן, אַ דערשלאָגענעם און שטענדיק בײַ
 אַ זײט זיצנד▯ — צעטאַנצט זיך אַזױ, אַז װיפֿל מענטשן ס'זאָלן דעמאָלט
 אױף דער סעודה ניט זײן, קאָנען פֿון אים און פֿון זײן שותּף אין טאַנץ די
 אױגן ניט אָפּרײַסן. ער מוטשעט יענעם אױס, לײגט אים אַרױף אַ האַנט ▯▯ױף
 זײן אַקסל און לאָזט אים אַזױ לאַנג ניט אָפּ, ביז יענער און אױך ער קומען
 אין ןיבעטן שךױיס אַרײַן.
      דעמאָלט באַפֿרײַט ער אים און קערעװעט זיך צו אים אױף אַ קול, אַן אַלע
זאָלן הערן:
      — איז געדענק, — זאָגט ער אים, — איך זאָג דיר נביִות... דיר, קבצן,
און אױך אַלע קבצנים, אַז אַלע זײ, װי דו קוקוסט זײ אָן...
      און דאָ װערט ער אַנשװיגן, װײַזט נאָר אױף די גבֿירים פֿון שטוב און
אױף די געסט זײערע די גבֿירישע מיט אַ פֿינגער אַ דראָענדיקן, און מער הערט
מען פֿון אים גאָרניט, אױסער אַמאָל נאָר: „קאַטאָרזשניקעס אױף קײטן''...
      באַזונדערע פֿרײנטלעבקײט אָבער װײַזט ער אַרױס אױף אַן אָרעמער
חתונה אַמאָל▯
      ניט קײן געבעטענער, נישט אײַנגעלאַדן, שטעלט ער זיך אַמאָל אַרײַן אין
אַן ענגער חתונה־שטוב אין סאַמע דער רעכטער אָרעמער גדולה, װאַקסט אױס
מיט זײן ערד▯קאָלירענער קאַפּאָטע. קײנער קען אים ניט, קײנער װײסט פֿון


▯

-----------

142                                                                ד ע ר נ ס ת ר

אים ניט, און אַז מע פֿרעגט אים, װאָס דאַרף ער, װאָס װיל ער, ענטפֿערט ער:
חתן־כּלה פֿרײלעך מאַכן.
     — אדרבה... — זאָגט מען.
     דעמאָלט באַקומט ער אַרױס פֿון זײַנער אַ הױזן־קעשענע אַ דודע, אַ פּשוט־
הילצערנע מיט לעכלעך. אַװדאי ערגעץ בײַ אַ פּשוטן פּאַסטעך אײַנגעהאַנדלט
— און נעמט שפּילן.
     ס'איז שײן און מאָדנע געזען צו זען, װי ער שטײט און האַלט זיך. זיכער
ניט קײן קלעזמער און בכלל ניט קײן שפּילער פֿון פֿאַך, אָבער פֿינגער בײַ
אים פֿלינקע, אױף צ▯ דער צײַט אַ לעכעלע אָדער צװײ צו פֿאַרשטעלן, און
אין דער זעלבער צײַט אַן אַנדערס אײנס אָדער מער צו עפֿענען. זײן טאָן
איז אַ רײנער און תּמיד נאָר פֿון אַ נידעריקן און מיטעלן רעגיסטער.
     שטײן פֿלעגט ער מאָדנע: דער קערפּער האָט אין שפּילן װי קײן שום
אָנטײל ניט גענומען, נישט דער קערפּער, ניט דאָס פּנים — מיט קײן מינע
און קײן מינדסטן ריר נישט, און אינגאַנצן ער איז געװען װי פֿאַרגליװערט,
אַזױ אַז די, װאָס האָבן בײַ זײן אָנקומען, בעת זײן װוּנטש אין דער שׂמחה
זיך באַטײליקן און בעת זײן אָנהײבן שפּילן, געװאָלט שמײכלען, װי בכלל
מע שמײכלט פֿון אַ ביליקן בדחן און פֿון אַ הײזערגײערישן מאַרשעלעק, האָבן
נאָכדעם, אַן ער האָט שױן, שפּילנדיק, די דודע בײַם מױל געהאַלטן, קוקנדיק
אױף אים, זיך פֿאַרװוּנדערט און אַ ביסל זיך שױן געשראָקן פֿאַר אים און
▯אַר זײן פֿאַרגליװערטקײט. ער אָבעו▯ האָט זיך אױף קײנעם ניט אומגעקוקט,
גלײַך נישט קײן מענטשן־רעדל איז פֿאַר אים, נאָר אַ הױלער, פּוסטער חלל.
     און געשפּילט האָט ער טרױעריק, אַזױ אַז װײַבער מחותנתטעס אָדער
בכלל װײַבער, װאָס זײערע הערצער זײַנען זײ װײך, האָבן, באַלד דעם פֿרעמדן
ייִדן פֿאַרגעסנדיק, פֿון דעם טרױעריקן ניגון גענו▯ען װײנען.
     ער האָט געשפּילט שטיל, און מיטן פּראָסטן אורעלטערישן פּאַסטעכישן
אינסטרומענט חאָט ער אַרײַנגעבראַכט אין יענער שׂמחה־שטוב אַזױנס, װאָס
זי האָט קײנמאָל צװישן אירע װענט קײן מינדסט דערפֿון ניט געהאַט און ניט
געהערט: — פֿון פֿעלד, פֿון װאַלד, פֿון גרינער לױטערער און אױך פֿאַר־
װאָלקנטער רחבֿות. און עולם מחותּנים און געסט האָבן זיך גלײַך דערפֿילט,
װי אַן אַנדער װעלט אַריבערגעטראָגן, און האָבן אין זײער פֿריִערדיקער, נאָר־
װאָס פֿאָרגעקומענער שׂמחה אין שטוב פֿאַרגעסן.
     דאָס לעצטע אָבער האָט סרולי, כאָטש ער האָט געקאָנט און איז בכּוח
געװען — דעם עולם אין אַלץ פֿאַרגעסן צו מאַכן — קײנמאָל ניט געטאָן און
לאַנג מיט זײן כּוח און קענטעניש ניט מיסגעברױכט.
     און געװען איז תּמיד אַזױ: װי נאָר ער האָט געזען, אַז דער עולם איז
שױן אין די הענט און אין רשות בײַ אים, אַזױ האָט ער יעדעס מאָל אינמיטן
דאָס שפּילן איבערגעריסן און, נישט באַמערקט פֿאַרן עולם, װאָס איז פֿאַר־

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 143

כאַפּט געװען, האָט סרולי דעם איבערגאַנג פֿון שפּילן און אױפֿהערן װי אין
אַ מין פֿאָקוס פֿאַרװאַנדלט: דער עולם האָט נאָך געגלײבט אים מיט דער
דודע בײַם מױל צו זען און איר שפּיל צו הערן, װען אין דער אמתן האָט ער
שױן פֿאַרענדיקט און די דודע איז שױן בײַ אים אין קעשענע געלעגן.
     דעמאָלט איז דער עולם נאָך מער אָפּהענטיק געװאָרן און פֿונעם פֿאָקוס
מיטן פֿאַרשװוּנדענעם אינסטרומענט געפּלעפֿט, און אײדער דער עולם האָט
זיך באַװיזן אַרומצוקוקן, אַזױ איז שױן סרולי מיט אַן אױסגעשטרעקטער
האַנט לעבן דער כּלה געשטאַנען, גלײַך װי ער װאָלט בײַ איר געצאָלטס פֿאַרן
נאָר־װאָסיקן פֿאַרװײַלן געפֿאָדערט. אין דער אמתן אָבער קײן געלט, קײן
געצאָלטס, נאָר — „צאָל מיט אַ טאַנץ, כּלה” — פֿלעגט ער זאָגן... און אַז די
כּלה האָט זיך אַ װײַלע פֿאַרלױרן, נישט געװוּסט װאָס צו טאָן — צי צאָלן,
צי אָפּזאָגן, פֿלעגט סרולי מיט אַ צװײטער האַנט אױסגעשטרעקט צום אַרומיקן
עולם זיך װענדן, װי זיך אָנפֿרעגנדיק און טענהנדיק צו אים: צי איז ער
גערעכט צי נישט אין זײן פֿאָדערונג?
     — אַװדאי, אַװדאי, — האָט דער עולם סרולין אונטערגעהאַלטן.
     און די כּלה איז מיט סרולין אַ טאַנץ געגאַנגען. און אױך מיט איר, מיט
דער כּלה, האָט סרולי געטאָן דאָס זעלביקע, װאָס מיט יענעם קבצן אױף אַ
גבֿירישער טעודה אין אַ יום־טובֿ אַמאָל: אַזױ לאַנג געטאַנצט, ביז יענע, די
כּלה, האָט זיך פֿון די כּוחות אַרױסגעשלאָגן... דערפֿער אָבער האָט זי אָט דעם
ייִדן מיט דער ערד-קאָלירענער קאַפּאָטע אױף איר גאַנץ לעבן דערנאָך פֿאַר־
געדענקט. און איר טאַנץ מיט אים אױף לאַנגע ערנסטע און שװערסטע יאָר
מיט אירע אײנציקע בעסטע חתונה־ און יוגנט־זכרונות געבונדן.
     מע פֿלעגט אים דערנאָך אױפֿנעמען, זעצן אױבנאָן צום טיש, אים דער־
לאַנגען▯ װאָס נאָר ס'איז געװען פֿאַר דער חתונה אָנגעגרײט. און דערפֿאַר פֿאַרן
אַװעקגײן, נישט אױסװאַרטנדיק זיך קײנמאָל אױפֿן סוף פֿון דער חתונה,
פֿלעגט סרולי יעדעס מאָל אַ מהותן אָדער אַ מחותנתטע אין אַ זײט אַרײַן
אָפּרופֿן און איר אין דער האַנט אַרײַן אַמאָל אַ זילבערן קערבל▯שטיק אױף
דרשה־געשאַנק אַרײַנרוקן, אָדער גאָר אַמאָל אַ בעכערל צי אַן אַנדער חפֿץ אַ
זילבערנעם.
     צי ס'איז זײן אײגנס געװען, אָט דאָס געלט אָדער די חפֿצים די געשענקטע
— װײסן מיר ניט. נאָר אױב צוליב דעם צװעק איז, װי מע האָט דערצײלט,
אין אַ גבֿירישן זילבער־שראַנק אַן אָרט פֿון אײנעם אַ קלײנעם חפֿץ אַמאָל
לײדיק געבליבן, מאַכט אױך ניט אױס, און ניט מיר, ניט דער גבֿיר, ניט
קײנער, און באַזונדערס ניט סרולי אַלײן, װעלן זיך געװיס דערױף ניט זעצן
װײנען.
   ...אַ מערקװירדיקער ייִד, אָט דער סרולי: אַ צעדרײטער, אַ װידער־

-----------

 144                                                              ד ע ר נ ס ת ר
 
שפּרעכיקער, מיט פֿיל שפּיצן, װי אַ שטעכלקע. דערפֿאַר איז אים ניט אָנ־
 צונעמען, ניט צו באַנע▯ען געװען...
      ס'זײַנען געװען אײניקע, װאָס האָבן, רעדנדיק װעגן אים, אַמאָל אַפֿילו
 אַ געדאַנק אַרױסגעזאָגט, אַז װי זײ דאַכט, שטאַמט ער, בײַ זײן גאַנצער שנאה
 צו גבֿירים, גאָר אַלײן פֿון זײ, קער זיך אָן אָדער האָט זיך אַמאָל אָנגעקערט
 מיט זײ גאָר נאָענט.
      דאָס האָט מען געװאָלט אַרױסדרינגען פֿון אײניקע זײַנע פּאָסטעמקעס,
 מינעס און געװױנשאַפֿטן, און דער עיקר פֿון זײן גרױסהאַלטערישקײט, פֿון
 זײן האָנאָרעװאַטער מילדקײט. ער האָט זיך אַמאָל געקאָנט פֿאַרגינען אַזאַ
 זאַך, װי אױסטאָן אינמיטן מאַרק די שטיװל און זײ אָפּ▯עבן אַ פֿרעמדן מענטשן
— צי טאַקע אױף יענעמס באַלדיקן געברױך, װײל יענער איז געװען אָן     ▯
שטיװל, צי זײ צו פֿאַרקױפֿן, כּדי אױסצולײזן דעם מענטשן פֿון אַ צרה, װאָס
האָט אים געטראָפֿן, װי אַ גנבֿה, אָדער פֿון אַן אַנדער נױט.
      אַן אַנדערשמאָל איז רעכט געװען, ער זאָל אַזױ לאַנג ראַטעװען אָרעמע
בעבעכעס פֿון אַ ברענענדיקער שטוב, ביז די ברעמען און די באָרד האָבן
זיך אים גענומען סמאַליען.
     אַ דריט מאָל רעכט — אַז ער האָט▯ זיך פּלוצעם גענומען אַמפּערן מיטן
גרעסטן און באַװוּסטן רבֿ אין שטאָט װעגן אײנער אַ שאלה, װאָס אַן אָרעמע
פֿרױ האָט געבראַכט. ס'האָט זיך געהאַנדלט װעגן אַ געקעכץ פֿאַר דער
אָרעמערס אַ קראַנקן▯. און אַז דער רבֿ האָט אים סוף־כּל-סוף גובֿר געװען
און דאָס געקעכץ פֿאָרט טרײף געמאַכט, חאָט סרולי בײַ דער פֿרױ, װאָס האָט ▯
שױן געהאַלטן בײַם אַװעקגײן, געפֿרעגט װוּ זי װױנט, און באַלד טאַקע
האָט ער זיך צו איר באַװיזן און איר אַן אַנדער געקעכץ, אַ בעסערס און
רײַכערס געבראַכט. געזאָגט האָט ער, אַז דאָס האָט איר דער רבֿ צוגעשיקט
אָנשטאָט דעם טרײף־געװאָרענעם, װען אין דער אמתן האָט ער דאָס אַלײן מיט
זײַנע אײגענע הענט פֿון דער רביצין מיט געװאַלט און ביגראַנדע אױף דער
קיך אַרױסגעריסן; דערבײַ האָט ער זיך מיִוס געזידלט, אַז דער דין, האָט
ער געשריגן, — איז ד... און אױב נישט, האָט ער געזאָגט, איז נישקשה, זאָל
רער רבֿ פֿאַר אים, פֿאַרן דין, אױך אַמאָל צולײדן און ▯אַמאָל כאָטש אײנעם
אַ מיטאָג נישט דערעסן.
     דאָס — אײן משוגעת, און אין דעם זעלבן טאָג טאַקע דאָס צװײטע: ער
האָט באַלד ערגעץ געלט געקראָגן און דער רביצין פֿאַרן זעלבן מיטאָג, װיפֿל
ער חאָט געדאַרפֿט קאָסטן, מיט אַ ליבלעכן דאַנק אומגעקערט.
     — און זאָל זי ניט זײן... קײן רביצין, — האָט ער, אַװעקגײענדיק, מיט ▯
חחק זיך צו איר געװענדט.
     אין שטאָט, אַז מע האָט פֿון אָט דער לעצטער מעשׂה דערהערט, האָבן
אײניקע זײן חוצפּה באַװוּנדערט, אַנדערע האָבן מיט הנאה און מיט פֿאַרגעניגן

-----------

          ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 5▯1
          
געלאַכט. אָבער אַלע אָן אױסנאַם האָבן זיך געחידושט: זע, װער האָט זיך
          געריכט: ער, סרולי, װאָס קײנער האָט אים קײנמאָל קײז ספֿר אַפֿילו אין די
          הענט האַלטן ניט געזען, גלײַך ער װײסט אַפֿילו ניט, װי אַזױ מע האַלט אים,
         ▯אָט זיך פּלוצעם אײַנגעשטעלט מיט אַזאַ באַװוּסטן, מיט אַזאַ גרעסטן זיך
          פֿאַרמעסטן און אין לערנען גאָר אַמפּערן.
               אָט אַזױנע שטיק, מאָדנע גענג און קאַפּריזנע האָט ער אַלעמאָל אַלץ נײַע
         אַרױסגעװיזן, װאָס דעם עולם האָט עס שטאַרק פֿאַרחידושט. ער אָבער האָט
         לאַנג צו חידושן זיך ניט געלאָזט, און תּמיד, װען ער האָט דערזען, אַז די
         נײַגעריקײט צו אים װערט גרעסער, פֿלעגט ער דעם קאָפּ װי אין די אַקסל
         אַרײַנציִען, אױף זיך אַ שטאַרקע בײזקײט אָנלאָזן, קײנעם צו זיך ניט צו־
         געלאָזט, דאָס אױסטערלישע און הידושדיקע געזען פֿאַררײבן, ס'זאָל דערפֿון
         קײן זכר ניט בלײַבן, און אױף מאָרגן, איבערמאָרגן — פֿאַרגעסן און קײן שפּור
         דערפֿון...
              און נישט נאָר אײנציקע שפּיצן, װען זײ האָבן זיך קעגן זײן װילן אַמאָל
         װי פֿון זײַנע באַהעלטענישן אַרױסגעשטעקט, האָט ער נישט געװאָלט, נישט
         דערלאָזט, זײ פֿאַרריבן און װי מיטן פֿוס פֿאַרטראָטן — מערער: סרולי האָט
         אָפֿט געזען זיך אַלײן, זיך אינגאַנצן צו פֿאַררײבן: ער פֿלעגט אַלע יאָר אױף
         אַ היפּשער צײַט, אױף היפּשע חדשים גאָר אינגאַנצן פֿון שטאָט און פֿון אַלע־
         מענס אױגן פֿאַרשװינדן.
              מ'װײסט ניט פֿאַרװאָס, צי דערפֿאַר, װײל די שטאָט פֿלעגט אים נמאס
         װערן, צי זײן אײגן אומגײן אַלע טאָג איבער אַנדערע הײַזער פֿון שטאָט און
         זײן כּעס אױף זײ, צי דערפֿאַר, װאָס ער האָט אפֿשר טאַקע באמת עפּעס צו
         פֿאַרשטעלן געהאַט, און יעדעס מאָל, װען ס'האָט אים געדאַכט, אַז ער איז
        שױן צו לאַנג אױף מענטשנס אױגן אָפּגעװען, האָט ער זיך געזען אַרױסרוקן
▯       און נישט צו בלײַבן.
              װאָס די סיבה זאָל ניט זײן, נאָר אַלע יאָר פֿלעגט עס מיט אים טרעפֿן,
        מערסטנטײל נאָך װינטער, װען די לעצטע שנײען זײַנען שױן צעגאַנגען,
        לעצטע בלאָטעס האָכן זיך שױן אױסגעטריקנט... אָבער אָפֿט נאָך שפּעטער,
        אָנהײב פֿרילינג, װען די לופֿט צעעפֿנט, װען בעז און קאַשטאַנען־בײמער הײבן
        זיך שױן אָן צעלאָזן און צעפּיקן, װען אַלע שטרעקעס װערן העל־דורכזיכטיק,
        פֿאַרװאָרלאָזט־פֿאַרבלאָזענע װינטער־ראָגאַטק▯ס און טראַקטן — אױפֿגעריסן,
        און דאָס אױער פֿאַרנעמט שױן פֿון הימלישער הײך אַראָפּ דעם שטילן און
        געהײמען רױש פֿון מחנות װילדע גענדז, בושלען, רײערס און אַנדערע, װאָס
        קערן זיך אום פֿון פֿרעמדע לענדער, הײמיש און אין היגן קאַנט און לאַנד צו
        נעסטן.
             אָט דעמאָלט, האָט מען געזען, פֿלעגט סרולי װי אָנגעשפּיצט זײן, פֿאַר־
        טראַכט, זײן בליק בלאָנדזשעט אום אַ צעמישטער, אױך זײז געהער, װי טאָפּל▯

-----------

146                                                       ד ע ר נ ס ת ר

װאַך, אָנגעשטרענגט, גלײַך ער שפּירט עפּעס אַ לאַנג־דערװאַרטע ידיעה פֿון
ערגעץ.
    דעמאָלט פֿלעגט ער, אין אַ שײנעם פֿרימאָרגן, פֿון קײנעם קײן אָפּשײד
ניט נעמען און קײנעם װעגן זײן באַשטענדיקע באַהאַלטענע באַשלוסן קײן
װאָרט ניט זאָגן, זײַנע אַ באַשטענדיק־▯אָפּגעהיטע און צו דעם צװעק אַ פֿאַר־
      ▯
באַהאַלטענע טאָרבע פֿון זײן אָרעמען זאַכן־סקאַרב אַרױסבאַקומען, אַרײַנלײגן
אין איר, װאָס נאָר עס האָט אין איר געקאָנט אַרײַן, און דאָס, װאָס אַזאַ אײנער,
װי ער, סרולי, האָט צו זײן װעג־געברױך נײטיק. ער פֿלעגט די טאָרבע אױפֿן
רוקן פֿאַרװאַרפֿן, אַרױס פֿון ▯הױף, װוּ ער האָט די לעצטע נאַכט איבער־
גענעכטיקט, גאַנץ פֿרי און אָן אַ זײ־געזונט. אַמאָל נאָר פֿלעגט ער, אַרױס־
גײענדיק פֿון הױף, זיך צוריק צו אים אױסקערעװען און צום געזעגענען אים
אַ פֿײַג שטעלן, נאָכאַמאָל זיך אױסקעו▯עװען און — נאָך אַ פֿײַג. דערבײַ איז
▯▯▯▯▯י▯▯▯נ▯▯▯ו▯▯▯ ▯▯▯▯▯ ▯▯ע▯▯ו▯ ▯▯▯ ▯▯
                                ▯
דער טאָרבע אױפֿן רוקן, האָט ער דעמאָלט, — קײנעם ניט באַגעגענענדיק,
און װען יאָ, קײנעם זיך ניט גריסנדיק, — די שטאָט דורכגעשניטן און איז
זיך אױסער דער שטאָט אַרױס.           ▯
    ס'איז אַ בילד געװען צו זען, װי סרולי שפּאַנט: תּמיד אינמיטן באַ־
▯▯▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯י▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯י▯
אױך דערפֿאַר, װײל ער ליגט עטװאָס נידעריקער פֿון דער שטאָט, און װען
מע גײט אױף אים אָפּ אַ געװיסע שטרעקע, קאָן מען זיך אױסקערעװען און
די גאַנצע שטאָט אַ דערװײַטערטע דערזען און מע קאָן אױך איר, דער גאַנצער
שטאָט, אױף געזעגענען אַ פֿײַג שטעלן...
   ▯ ער האָט זיך שטענדיק אין װעג אין דער מיט געהאַלטן. ער האָט קײנ־    י
מאָל נישט פֿאַר קײן פּשוטער פּױערשער פֿור נישט אָפּגעקערעװעט, אױך
▯▯▯▯▯▯▯ו▯▯▯▯▯▯▯▯▯
מיט דער בײַטש געקראָגן, מיטן הסכּם טאַקע פֿון דעם פּריץ אַלײן, װאָס האָט
דעם קאָפּ פֿון דער קאַרעטע אַרױסגעשטעקט און דעם קוטשער באַפֿױלן נאָך
און נאָך איבערחזרן.
    ער האָט אױסגעזען אין װעג, װען דער װינט איז אים געװען אין פּנים,
צעפֿלאָכטן, די פּיִות צעפֿלױגן און מיט די פֿאָלעס פֿון דער קאַפּאָטע אױף
הינטן אַריבערגעבלאָזן, װי אַ טײַװל פֿון דער קײט זיך אָפּגעריסן... און װען
פֿון הינטן, אַז מע האָט אים אָנגעיאָגט, איז װען יאָ אַ װינט צי ניט קײן װינט,
האָט ער, װידער נישט אָפּטרעטנדיק, מיט דער טױבער, גלײַכער פּלײצע

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   7▯1

געשראָקן, מיטן פֿאַרגליװערט־סטראָציקן גאַנג, װאָס באַמערקט קײנעם ניט
און הערט זיך ניט צו צו דעם, װאָס הינטן טוט זיך, ־▯▯ און מע האָט אים
װײַטער אָפּגעטראָטן.
     דאָס איז, װען עס באַגעגנט אים יאָ עמעצער. מערסנטטײל אָבער איז צו
יענער צײַט — פֿרילינג — איבער דער פֿעלד-אַרבעט אױפֿן שליאָך קײנער
ניטאָ, און סרולין גײט דער טאָג איבער אָן שום טרעפֿענישן ,אין הרילן פ▯ר־
געניגן נאָר פֿון דער װעג־שטילקײט, װאָס ער האָט דערפֿון די אױערן פֿול,
און אַמאָל אױך פֿונעם הודיען פֿון די טעלעגראַף־דראָטן פֿון דער אײנציקער
טעלעגראַף▯ליניע פֿון יענעם קאַנט, דורך יענעם װע▯▯ דורכגעלײגט▯ און אין
יענעם טאָג האָט סרולי קײן עסן, קײן טרינקען ניט באַ▯▯אַרפֿט. אױך רו אין
אים געװען איבעריק, װײל ס'איז גע▯וען הױלער, ספּעציעל פֿאָר אים גע▯
שאַפֿענער, פֿון דער שטאָט באַפֿרײַענדיקער יום־טובֿ.
     און ערשט צום סוף טאָג פֿלעגט ער פֿון שאָסײ אין אַ זײט ▯אָפּקערעװען
צו אַ קלײן דערפֿעלע, „ד▯ואָרעץ” מיטן נאָמען, דורך װאַנען זײן װעג איז
אים געלעגן צו יענע ישובים אין די פֿאַררוקטע װעלדער פֿון דונעשי אַרן
שומסק, דאָרט װוּ זײַנע באַקאַנטע אײנציקע אַרענדאַרעס, שענקערס האָבן
געװױנט, און װוּ בײַ זײ פֿלעגט ער אָפּזומערן, און אַ שטיק צײַט אין די
היפּשע חךשים פֿאַרברענגען.
     שפּעט אין אָװנט פֿלעגט ער זיך דעמאָלט אין אַ שומסק, אָדער אין אַן
אַנדער דערפֿל, אין זײַנער אַ באַקאַנטער אַרענדאַר־שטוב אַרײַנשטעלן, װוּ
מע האָט אים שױן געקענט און נאָך פֿון פֿאַראַיאָרן געדענקט.
     ער האָט די טאָרבע אָפּגעלײגט. באַלד פֿון די פֿרום־פֿאַרגרעבטע אַרענ־
דאַרעס צו אַן אָװנטיקער סעודה אײַנגעלאַדן געװאָרן, צו װעלבער ס'איז תּמיד
פֿריש קאָרן־ברױט מיט סמעטענע אָדער זױערמילך דערלאַנגט געװאָרן.
     ער האָט זיך דערפֿרישט דער▯ילט, און די דאָרפֿישע מנוחה איז אים
אין די בײנער געקומען — די שטילקײט, די בנעימותע רײד פֿון די אַרענ־
דאַרעס און דער גרױסער דרך־אר▯, װאָס זײ האָכן אים, װי יעדן גרױס־
שטאָט▯שן, אַנטקעגן געטראָגן; יענע זעלטענע מנוחה פֿון דער דאָרפֿישער
אַרומרינגלונג — פֿון דער אױפֿן־קאָפּ־ליגנדיקער שטוב, װוּ ס'האָט שטענדיק
געשמעקט מיט פּשוטן שענק▯בראנפֿן, מיט װאַסער פֿון אַ פֿאַרדומפּענער
קרעניצע, מיט שטוביקע עופֿות, װי הינער, גענדז, װאָס זײַנען צו יענער צײַט,
נאָכן װינטער, פֿון די אײער אָראָפּ און האָבן שױן קלײנװאַרג אױסגעפֿירט.
מע האָט זײ אונטערן פּריפּעטשיק געהאַלטן, פֿונװאַנען ס'האָט זיך תּמיד, אַפֿילו
אין אָװנט, אַ שטיל, קױם־קױם פּישטשען פֿון די נאָר־װאָס אױסגעזעסענע
אַרױסגעהערט.
     ס'איז אים גוט געװען, סרולין, שױן דעם ערשטן אָװנט, װען ער איז אין
דאָרף אָנגעקומען, באַזונדערס נאָך אױף מאָרגן מיטן טאָגלעכן, מיטן ערשטן

-----------

       148                                                                ד ע ר נ ס ת ר
       
געשרײ פֿונעם פּאַסטעך הינטער די פֿענצטער, װאָס רופֿט צונױף און זאַמלט
       די טשערעדע, מיטן זון־אױפֿגאַנג און טױ, מיטן שטילן אױפֿװאַכן פֿון דאָרף
       צו אַרבעט, מיט די פֿרױען, װאָס גײען װאַסער שעפּן, און מיט די שטיל־
       פֿאַרשעמטע פּױערשע קינדער אין טאַטישע היטלען, װאָס שױן פֿון גאַנצפֿרי
       האָבן ניט װוּהין די קינדערשע צײַט אַהינצוטאָן.
            דאָס אַלץ האָט אים גרױס פֿאַרגעניגן פֿאַרשאַפֿט, און דער ערשטער טאָג
       האָט אים שױן גלײַך און אינגאַנצן די שטאָט געמאַכט פֿאַרגעסן און זײן כּעס
       אױף איר, און מען מעג שװערן, אַז סרולי איז דעמאָלט אַױך אַ שטיק אַנדערער
.      געװאָרן: דאָס בײזע איז אַװעק, דער דאַשעק ניט אַזױ אָנגערוקט איבערן
       פּנים, דער אומצוטרױ, דער אומגלױבן און בײַ דער זײט פֿון אַלעמען זיך
       האַלטן, װאָס האָט כּסדר געפֿונען שאַ▯—פֿן אױסדרוק אין זײן גײן, שטײן און
       קוקן, איז איצט פֿיל געלינדערט געװאָרן. און אױסגעדריקט האָט זיך עס איצט
       אין זײן דאַװנען, װאָס ער פֿלעגט אין שטאָט דערפֿון מאַכן בקיצור, דאָ פֿלעגט
       ער לאַנג, שטײענדיק אין טלית פֿאַרן פֿענצטער, אין דרױסן אַרױסקוקן, און
       אָפֿט אױך אַפֿילו בשעתן דאַװנען און אַרױסקוקן זיך גוט צעשמײכלען. ס'האָט
       זיך אױך אױסגעדריקט אין זײן באַגײן זיך מיט די באַלעבאַטים אַרענדאַרעס,
       בײַ װעלכע ער האָט זיך אױף קעסט און אױסהאַלט געפֿונען ,װאָס כאָטש ניט
       איבעריק צוגעלאָזט צו זײ, כאָטש ניט איבעריק און ניט גאָר הײמיש, דאָך
       האָט ער נישט בײז געברומט, נישט הינטנאַרום פֿאַרפֿרעמדט געקוקט, און
       בײַם צוגײן נאָענט און זיך װענדן צו אים, האָט ער קײן איבעריקע שטעכלקעס
       אױף יענעם צו באַגעגענען ניט אַרױסגעלאָזט.
            אַזױ אַ טאָג, צװײ, אַ װאָך און מער — אױף אײן אָרט, אין אײן ישוב.
       דעמאָלט פֿלעגט ער אין אַ צװײטן אַװעק — װידער צו אַ פֿאַראַיאָריקן באַ־
       קאַנטן, װידער אין אַ שטילן דאָרף ערגעץ, אין אַ שױן מער פֿאַררוקטן אין
       יענעם קאַנט דעם װאַלדישן, װוּ די זון קאָן לאַנג אינדערפֿרי פֿון צװישן די
       בײמער ניט אַרױסקריכן, און װוּ פֿאַרנ▯אַכט װערט זי פֿאַרשװוּנדן פֿיל פֿריִער,
                                                                        
▯
       װי אין אַנדערע, פֿלאַכלאַנד־ און סטעפּ־ערטער.                              ▯
            װאָס טיפֿער ער האָט אין יענער געגנט געצױגן, זײַנען די ישובים אַלץ
       קלענער און אָפֿגעזונדערט־אײנזאַמער געװאָ▯רן, אַלץ מער זײַנען די שליאַכן
       נישט מיט קײן טיף־אײַנגעטראָטענע און אײנגעפֿאָרענע סימנים אין דעם ערד־
                                                                                            ▯
       באָדן פֿאַרשניטן; אַלץ װײניקער האָבן פּױעריב אין יענער פֿאַרװאָרפֿעניש אַ
       לעבעדיקן שטאָט־מענטשן װען געזען, און װען יאָ, האָבן זײ געקוקט אױף אים,
       גלײַך װי ער װאָלט פֿון אַן אַנדער לאַנד אַראָפּגעקומען; אַלץ מער האָבן אױך
       ייִדישע אַרענדאַרעס פֿאַרפֿרעמדט און אָפּגעריסן פֿון שטאָט־מענטשן זיך גע־
       פֿילט, װײל זעלטן האָט צו זײ אַמאָל אַזאַ אײנער אַראָפּגעקוקט, , און נאָך
       זעלטענער — זײ צו אַ שטאָט.
            גרױס עם־הארצות האָט דאָרט געהערשט, פֿינצטערניש און ייִדיש־
                                                   








▯

-----------

ד ▯ מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 149

פּױערישער אבערגלױבן. און סרולי פֿלעגט שױן דעמאָלט אַמאָל צו אַזאַ אַרענ־
דאַר אָנטרעפֿן, װעלכער האָט דער אַלעמען באָװוּסטער דאָרף־מכשפֿה קײן
כראנפֿן נישט געװאָלט פֿאַרקױפֿן; װײל, האָט ער זיך פֿאַרענטפֿערט, װען
ער האָט איר אײנמאָל יאָ פֿאַרקױפֿט, אַזױ האָבן זיך אין דער גאַנצער פֿאַס
בראנפֿן און אין יעדן אײנציקן גלעזל באַזונדערס, װאָס מע האָט אָנגעגאָסן,
לאַנגע גרינע שפּילקעס באַװיזן, פֿון װעלכע אײניקע פּױערים זײַנען דערנאָך
נאָר מיט בױך־גרימעניש אָפּגעקומען, און אַנדערע גאָר אַװעקגעשטאָרבן.
     דאָרט האָט יעדער ייִדישער אַרענדאַר אױף זײן ייִדיש לשון, פּױערשע
מכּות און קרענק אָפּגעשפּראָכן, און, פֿאַרקערט, פּױערים — ייִדישע קרענק
אױף זײער שפּראַך.
     דאָרט האָבן זיך בײַנאַכט אין די קרעניצעס ליכטלעך באַװיזן, אַרום די
קרעניצעס האָבן זיך שקאַפּעס מיט קרױנען אַרומגעדרײט, און אױף נאָענטע
און װײַטע װעגן אַרום האָבן שדים אױף פֿערד אָן זאָטלען און אָן צױמען
געריטן▯ און דורך אומבלאָנדזשענז▯יקע פֿײַערלעך בײַנאַכט פֿי און מענטשן אין
די בלאָטעס פֿאַרפֿירט, אױף צו פֿאַרריזנעט װערן און שױן קײנמאָל ניט אַרױס
פֿון דאָרט — אָדער אױף אומצוקומען, אָדער גאָר אַ קײסער אױף די זשאַבעס
צו װערן...
     אַזױנס און נאָך ענלעכעס פֿלעגט דאָרט סרולי אָנטרעפֿן, און סרולי האָט
זיך, נישט ג▯קוקט אױף זײן ליבע צום דאָרף, שױן שטאַרק געענגט געפֿילט,
װי די לופֿט װאָלט אים װײניק געװאָרן און ס'האָט אים גענומען װאַרגן...
     מערסטנט▯יל פֿלעגט דאָס שױן סרולין טרעפֿן אין אַ לעצטן דאָרף פֿון
יענע דערפֿער, װאָס פֿון דאָרט װעט ער זיך נאָך לאַנגן זומער-פֿאַרברענגען
אַהײם אין שטאָט אומקערן; דאָרט, װוּ צװישן די געצײלטע הײַזער איז אױך
געשטאַנען אַן אײנציקע ייִדישע שטוב מיט שטרױ באַדעקט, װי למשל, מנשה
טריעדיערס ▯ אַן אַלטער עובֿר־בטלער ייִד, װאָס איז געזעסן בײַ די קינדער
אױף אױפֿהאַלט, און װאָס דעם גאַנצן זומער פֿלעגט ער פֿאַר דער שטוב אױף
אַן אױסגעשפּרײטן לאַנטעך אױף דער ערד שױן אָפּליגן... אַ טױבער, װאָס
האָט װײניק געהערט און נאָך װײניקער פֿאַרשטאַנען. און דאָס אײנציקע, װאָס
איז אין אים יאָ פֿון פֿאַרשטאַנד פֿאַרבליבן, איז געװען, װאָס יעדן מענטשן,
װאָס פֿלעגט זיך צו אים דערנעענטערן, פֿלעגט ער אַן אומזיניקע האַנט אױף
שלום דערלאַנגען, פֿאַרגעסנדיק אַלעמאָל, אַז ער האָט שױן דעם זעלבן אײנעם,
אינעם זעלבן טאָג שױן װיפֿל מאָל די האַנט ביז נמאס װערן אױסגעשטרעקט.
     אָט בײַ אים, בײַ דעם מנשהן, למשל, האָט מען סרולין פֿון גרױס לאַנגװײַל
דעמאָלט שױן געקאָנט טרעפֿן זיצן, װי ער שרײַט אים אין טױבן, פֿאַרמאַכטן
אױער אַרײַן, נאָך דעם, װי יענער האָט, לױט דער אַלטער דאָרפֿישער גע־
װױנשאַפֿט און מיטן לעצטן ביסל זיניקע װערטער, װאָס זײַנען אים נאָך
געבליבן, בײַ אים, בײַ סרולין, געפֿרעגט:
                                                                        














▯

-----------

150                                                            ד ע ר נ מ ת ר
    
— האַ, װאָס הערט זיך עפּעס אין שטאָט, ר, אורח?...
     סרולי האָט אים דעמאָלט אין אױער אַרײַנגעשריגן:
     — ס'הערט זיך, ר, מנשה, גרױס נײַס הערט זיך: משיח איז שױן
געקו▯ ▯▯ן נאָו ▯רעסערן ▯אַנ▯▯ױי▯, פ▯ע▯ט ער נעמען מימן אַ▯טן װי מיט       ▯
אַ קינד שפּאַסן, און פֿיל אומזיניקײטן פֿאַרפֿאַסן, װי נעמלעך:
     — יאָ, ר, מנשה, משיח איז שױן געקומען, און די שטאָט פּאַקט זיך
שױן און דינגט שױן פֿורן אױף אים באַגעגענען... רבנים אין טליתים רײַטן
אױף אײזלען, רביצינס אין טלית־קטנס — אײנע אױף דער אַנדערער... די
▯ר ▯▯▯ ▯י▯י ▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯י▯▯י▯▯ו▯▯▯▯
         ;                              ין
איז אַנטלאָפֿן און די קצבֿים פֿאַרקױפֿן פֿלײש בזיל הזול. הינט טראָגן גאַנצע
קעפּ, און די קישקעס שלעפּן זײ זיך נאָך... גנבֿים האָבן אַלעמענס קעשענעס
און קישקעס אױסגעשניטן... קבצנים גײען אין גאָלד, און גבֿירים — אין
טראַנטעס.
     — אַזױ, אַזױ... — פֿלעגט זיך דער אַלטער טױבלעך חידושן.
     אַזױ און ענלעך פֿלעגט סרולי שפּאַסן, און מע האָט געזען, ס'איז פֿון ניט
האָבן דאָ װאָס צו טאָן, ס'איז פֿון דעם, װאָס דער אינטערעס האָט זיך אים
שױן דאָ אױסגעלאָזט, אַז ער איז װי אין לײם פֿאַרקראָכן, און ס'איז אים צײַט
אַהײם שױן װידער.
     און ס'איז שױן טאַקע תּמיד דעמאָלט אױך סוף זומער געװען. פֿעלדער —
אָפּגעשניטן, די שײערס — פֿול, װעלדער — סוף־זומעריק פֿאַרטראַכט —
לײגן זיך פֿריִער און שטײען אױף שפּעטער און הערן די גאַנצע צײַט נאָר,
װי װעװריקלעך רײַסן ניס און פֿאַרגרײטן זיך אױף יקרות און אױף װינטער...
     אָט דעמאָלט פֿלעגט סרולי װידער אין אַ שײנעם טאָג, מיט קײנעם זיך
ניט געזעגענענדיק, די טאָרבע נעמען. ער האָט דעם װעג צום שאָסײ צוריק
דורך די זעלביקע דערפֿער, װאָס בשעתן אָנקומען דורכגעמאַכט. ▯י גאַנצע
צײַט פֿון זײן צוריקװעגס איז אױף זײן פּנים אַ שטילן שפּאַס צו זען געװען,
▯▯י▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯־▯▯▯▯▯▯▯▯▯נ▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯
          ▯
אַ פֿרײלעכער אױפֿן שאָסײ אַרױף, פֿלעגט פֿון שװערער לאַנג־זומערדיקער
װעלדער־געדיכטעניש װי פֿרײ אָפּאָטעמען און מיט די אױגן געװענדט אױף
פֿאָרױס, צו זײן פֿון לאַנג פֿאַרלאָזטער און שױן געגאַרטער שטאָט צוריק...
     ▯                                             ▯▯

-----------

                                               ▯
                       
דער ק ר יג צ װיש ן די ב ר ידער
                                                

▯
           
אױף; מאָרגן גאַנצפֿרי, נאָך יענעם אָװנט, װעגן װעלכן מיר האָבן אױבן
     דערצײלט, װען אַלע דרײ ברידער האָבן זיך אין משהס עס־צימער געטראָפֿן,
▯    האָט אַלטער, װי ס'איז פֿאָרױסצוזען געװען, געשריגן. דאָס מאָל אָבער אַזױ
     אומגעװײנלעך, װאָס אַפֿילו פֿאַר אים, פֿאַר אַלטערן ,אַ חידוש.
           װען אין דרױסן נאָך פֿינצטערלעך, האָבן זײן געשרײ צוערשט דערהערט
     די דינסטן, װאָס זײַנען געשלאָפֿן אין קיך און האָבן איבער זײערע קעפּ זײן
     אױבערשטיבל געהאַט, און אײנע, װעלכע האָט אױפֿגעװאַכט די ערשטע, האָט
     אַ פֿון־שלאָף־דערשראָקענע די צװײטע געװעקט:
           — הערסט, ס'אַראַ גרױסן פֿאַרטאָג ער האָט שױן הײַנט פֿאַרנומען.
           בײדע זײַנען שױן דערנאָך געלעגן מיט אָפֿענע אױגן אױף זײערע גע־
     לעגערס, און כאָטש די סטעליע האָט זײ אָפּגעטײלט, זײַנען דאָך אַלטערס קולות
     דערגאַנגען צו זײ, װי פֿון אַזױ נאָענט, גלײַך לעבן זײ און אין זעלבן צימער
     װאָלט ער געשריגן. געדאַכט האָט זיך זײ, אַז אַזױ קאָן שרײַען ניט נאָר אײן
     געװינערין אין די לעצטע מינוטן פֿאַרן האָבן, נאָר צען מיטאָמאָל, װען צען
     לײַבער װערן אױפֿגעריסן און צען מאָל צען װײטיקן רײַסן זיך דורך נישט
     מער, װי דורך מענטשלעכע מײַלער, װאָס זײַנען צו קלײן אױף זײ אַרױס־          ▯
     צוברענגען.
          שפּעטער האָבן אױך די שטוב־לײט אין די װײַטע צימערן דערהערט.
     פֿריִער גיטעלע, משהס װײַב, און גלײַך, נאָך אין בעט ליגנדיק, איז איר שױן
     אָנגעקומען דער געװיסער קאָפּ-װײטיק, װאָס טרעפֿט זי שטענדיק אין טאָג
     פֿון אַלטערס געשרײען און צװינגט זי דעם גאַנצן טאָג אין בעט אָפּליגן, אָדער
     מיט אַ פֿאַרבונדענעם קאָפּ זיך אַרומשלעפּן. דערנאָך אױך משה, און נאָך
     אים אַלע עלטערע פֿון שטוב, ביז די רײ איז געקומען אױך צו די מער דער־
     װאַקסענע קינדער און צװישן זײ אױך צו מאירלען.
          אין דרױסן האָט געדרײט אַ װינט, װאָס דערמאָנט ערבֿ־האַרבסט, װאָס
     האָט זיך אין די סעדער פֿאַרקליבן נאָך פֿון בײַנאַכט און אױך נאָכן טאָג־װערן
     ניט געקאָנט אַרױס פֿון זײ. ער האָט אָן אױפֿהער די בײמער־קעפּ הין און
     צוריק און אין פֿאַרשײדענע זײַטן געריסן און אַמאָל אױך אַראָפּ, צו דער ערד
     זײ בײגנדיק, געבראָכן.
                                           151

-----------

    152                                                              ד ע ר נ ס ת ר
         
דער פֿאַרשטױבטער הימל, װאָס האָט אױסגעזען װי פֿאַר אָדער נאָך אַ
    רעגן, איז נידעריק איבער די גאַסן און הײַזער געלעגן, און װער ס'האָט יענעם
    פֿרימאָרגן פֿון אַ פֿענצטער אין דרױסן אַרױסגעקוקט, זײַנען אים טרױעריקע
    מחשבֿות אױפֿגעקומען, װי יעדעס מאָל, װען דער װעטער בײט זיך פֿון בעסער
    צו ערגער.
         שפּעטער זײַנען בײַ משהן אין שטוב שױן אַלע װאַך געװאָרן. דינסטן
    אין קיך האָבן צו דער פֿרימאָרגנדיקער טײ פֿאַר גרױסע און צום איבערבײַסן
    פֿאַר קינדער אַלץ, װאָס נײטיק, צו פֿאַרגרײטן באַדאַרפֿט, — עס־ און טרינק־
    געפֿעס צו װאַשן און צו װישן און דעם סאַמאָװאַר אױפֿן טיש אין עס־צימער
    אַרױפֿצוברענגען.
         שױן דעמאָלט האָט מען געקאָנט זען אױף די פּנימער פֿון אַלע דער־
    װאַקסענע אין משהס שטוב אַ געװיסע באַזאָרגטקײט, װאָס די סיבה אירע איז
    געװען ניט נאָר דער שלעכטער װעטער, װעלכער װירקט אַמערסטן אױף
    ניכטערע הערצער בײזלעך, און ניט אױך אַלטערס געשרײען, װאָס דריקן באַ־
    שטענדיק אױף אַלע▯ען אין שטוב אָן אױסנאַם און נעמען צו דאָס לשון פֿון
    מױל. נײן, — דער עיקר באַזאָרגט דערפֿאַר־▯ װאָס שױן גאַנצפֿרי האָט זיך
    איבער דער שטוב צעטראָגן אַ ידיעה, װאָס האָט פֿון גיטלען געשטאַמט, און
    אײנער דעם אַנדערן האָט זי שטיל אױפֿן אױער אײַנגערױמט, — אַ ידיעה, אַז
    דער פֿעטער לוזי האָט באַשלאָסן און האָט בדעה אין N צו פֿאַרבלײַבן, און
    אַז זײער פֿאָטער משה איז מיט זײן, לוזיס, באַשלוס ניט איבעריק צופֿרידן.
         באַקומענדיק אָט די ידיעה, האָבן אַלע דעמאָלט געפֿילט, אַז די מחלוקת,
    װאָס האָט זיך אָנגעהױבן אַזױ שטיל צװישן די ברידער, אין גרױס אײנגע־
    האַלטנקײט און אין ראַמען, הײבט איצט אָן פֿון די ראַמען אַרױסגײן; מע
    האָט דערפֿילט, אַז אָט דער באַ▯לוס דעם פֿעטער לוזיס — אין פֿלוג אַן אומ־
    שולדיקער, װאָס, פֿאַרקערט, אַן אַנדערשמאָל װאָלטן אים אַלע מיט גרױ▯
    פֿאַרגעניגן און פֿאַר ליב אָנגענומען, ־— איז דאָס מאָל, װי פֿריש אונטערגעלײגט
    האָלץ צו פֿײַער, װאָס װעט דינען אַלס נײַער מאַטעריאַל אױף נאָך מער און
    שטאַרקער זיך צעפֿלאַקערן.
          אַלע דערװאַקסענע האָבן בײַ דער טײ דעמאָלט געשװיגן. מע האָט גע־
    טרונקען, װי נאָר פֿאַר יוצא־װעגן. מע האָט אַלעמאָל נאָר געכאַפּט אַ קוק
    אױפֿן פֿאָטער, אױפֿן עלטסטן פֿון דער פֿאַמיליע, אױף משהן, װאָס אױך אױף       ▯
    זײן פּנים איז צו זען געװען די אַלגעמײנע זאָרג אױסגעדריקט. אין דער
     זעלבער צײַט האָט מען אױך אַלע װײַלע הינטנאַרום געקוקט אױף יענער טיר
     פֿון עס־צימער, דורך װעלכער דער פֿעטער לוזי האָט זיך געקאָנט באַװײַזן —
     אױך צו דער פֿרימאָרגנדיקער טײ, און דאָס מאָל זײַנען אַלע אים װי ניט
▯    גערן געװען. מע האָט מורא געהאַט, אַז איצט, בעתן אױפֿגערעגטן געמיט,
     װאָס בײַ אַלע, זאָל מען זיך ▯יבער אַ קלײניקײט ניט פֿאַרטשעפּען, און, פֿאַר־    ▯
                                                                            



▯▯▯

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 ▯15

קערט, געהאָפֿט, אַז אױב איצט װעט מען אױסמײַדן קריג, װעט מעגלעך
פֿאַרן טאָג דאָס▯ װאָס איצט אָגעגליט, זיך אָפּקילן, דאָס, װאָס קאָן איצט אַ
קריג אַרױסרופֿן — געלאָשן און געשטילט װערן.
     לוזי אָבער האָט איצט איבער עפּעס פֿאַרשפּעטיקט אָדער אומיסטן זיך
געמאַכט פֿאַרשפּעטיקן, אַזױ אַז פֿון דאָרט, פֿונװאַנען מע האָט זיך געריכט,
איז קײנער ניט געקומען. דערפֿאַר אָבער פֿון אַן אַנדער טיר, פֿון דער, װאָס
פֿירט פֿון קיך אין עס-צימער, האָט מען פּלוצעם, אַן אומגעריכטן, אַ גאַסט
אַרײַנקומען דערזען:
     סרולין, סרולי גאָל.                                   ▯
     ער האָט זיך אױך איצט, װי תּמיד, מיט אַ זײט, אַ שטילער און אַ שװײגנ־
דיקער אַרײַנגעשטעלט. ער האָט איצט אױסגעזען, װי גלײַך נאָר־װאָס פֿון
װעג — מיט דער טאָרבע. אין דער אמתן אָבער ניט פֿון װעג, װאָס דאָס איז
געװען צו מערקן פֿון זײַנע אױסגערוטע פּנים און אױגן, װעלכע האָבן עדות
געזאָגט, אַז די נאַכט פֿון נאָך זײן אָנקומען האָט ער שױן ערגעץ אַנדערשװוּ
איבערגענעכטיקט. צוזאַמען דערמיט האָט מען אױך באַמערקט, אַז דאָס,
װאָס ס'קומט איצט פֿאָר דאָ אין שטוב, די באַזאָרגטקײט פֿאַר מעגלעך־
פֿאָרשטײענדיקע אומאָנגענעמלעכקײטן, װי אױך דאָס, װאָס פֿאַר אָט דער
באַזאָרגטקײט איז פֿאָרגעקומען, איז אים, סרולין, שױן באַװוּסט:  צו זײן
אָנגעשפּיצטן אױער, װײַזט אױס, איז דאָס שױן פֿון ערגעץ־װוּ דערגאַנגען.
מע האָט אױך געזען, אַז ס'טוט אים הנאה דאָס פֿאָרשטײענדיקע, גלײַך אַ
גרױס גליק װאַרט אים, פֿון װעלכן ע▯ר איז האָפֿערדיק, און זײן בליק שפּילט
צופֿרידן און ▯מיט שאָדנפֿרײד.
     ער האָט, װי זײן שטײגער, בײַם אַרײַנקומען קײן גוט־מאָרגן ניט געזאָגט,
ניט געװינטשעװעט און זיך ניט געגריסט מיט קײנעם. ער האָט נאָר זײן
טאָרבע אין אַ װינקל ערגעץ אָפּגעלײגט — אַ סימן, אַז ער קלײַבט זיך דאָ
אַ ביסל מער, װי געװײנלעך, צו פֿאַרבלײַבן, און באַלד נאָך דעם האָט ער,
ניט קײן אײַנגעלאַדענער און ניט קײן גערופֿענער פֿון קײנעם, באַגלײַך מיט
אַלע צום טיש, װוּ משהס שטוב־לײט האָבן טײ געטרונקען, זיך אַװעקגעזעצט.
     דעמאָלט האָט מען אױך געזען: סרולין האָט דאָס מאָל די טײ ניט אינ־
טערעסירט, — צי מחמת שױן אָפּגעטרונקען, צי נאָך ניט — אַלצײנס. די
אױגן האָבן אים גאָר די גאַנצע צײַט איבער די שטוב־לײט אומגעשװעבט,
גלײַך ער װאָלט געזוכט צװישן די פּנימער, װאָס זײַנען אים שױן פֿון לאַנג
באַקאַנט, עמעצנס אַן אומבאַקאַנטס, ניט געפֿינענדיק אָבער דאָס געזוכטע,
האָט ער אַלע װײַלע געװענדט זײן בליק צו יענע טירן, װאָס פֿירן אין עס־
צימער, דורך װעלכע ער האָט געפֿילט, אַז דער אומבאַקאַנטער דאַרף זיך און
מוז זיך פֿון אײנער פֿון זײ באַװײַזן.
     דעמאָלט האָט משה פֿון הינטערן טיש זיך אױפֿגעהױבן און צו זיך אַװעק.

-----------

▯15                                 ▯ ▯ ▯▯▯                          ד ע ר נ מ ת ר

און באַלד, שפּעטער עטװאָס, איז לוזי, װי ער װאָלט זיך אָפּגערעדט מיטן
ברודער זיך דאָס מאָל ניט צו באַגעגענען, דורך ▯אַן אַנדער טיר אַרײַן.
     סרולי, װאָס האָט, װי געזאָגט, די גאַנצע צײַט געװאַרט אױף אים, האָט
אים באַלד באַמערקט: אַן אױסגעװאַשענער צום פֿרימאָרגן, אַ שטאַלטנער,
און אַזאַ, װעלכער שאַפֿט יעדעס מאָל אַכט און יום־טובֿ, װען ער באַװײַזט זיך.
     ער האָט מיט אַ זײַטל־בליק געכאַפּט אַ קוק אױף אים און געװאָלט, װי
זײן שטײגער, באַלד אָפּװענדן פֿון אים זײן בליק און פּראַװען יענע ברוגז־
מינע, װאָס ער פּראַװעט בנוגע אַלע אַנדערע. דאָס מאָל אָבער איז זי, קעגן
זײן װילן, בײַ אים עפּעס ניט אַרױסגעקומען, ניט געראָטן. פֿאַרקערט: ער
איז װי צוגעקלעפּט געװאָרן צו לוזין, און אַזױ װײַט, אַז װען לוזי האָט זיך
פֿון דער טיר צום מיט שטוב און צום טיש געלאָזט צוגײן, אַזױ האָט סרולי,
נישט באַמערקט פֿאַר זיך אַלײן, מיטאַמאָל פֿון זײן אָרט זיך אַ הײב געטאָן, און
דאָס, װאָס ס'געשעט זעלטן מיט אים, איז דאָס מאָל יאָ געשען: ער האָט
לוזין זײן האַנט אױף „שלום” דערלאַנגט.
     אמת, ער איז גלײַך ברוגז געװאָרן אױף זיך פֿאַר אָט דער שװאַכקײט,
װי אים האָט געדאַכט, אָבער, װאָס געטאָן, איז געטאָן, און צוריקכאַפּן איז שױן
צו שפּעט געװען.
     זײן האַנט-געבן דעמאָלט האָט דערװײל עטלעכע זאַכן מיטאַמאָל באַשטע־
טיקט. ערשטנס, אַז אױך ער, סרולי, איז אַמאָל ניט אין דער האַנט בײַ זיך,
אַז ער גײט אַמאָל פֿון זײן אײַנגעשטעלטן גדר אַרױס, און זײן ראָ▯ װאָס ער
האָט אױף זיך גענומען, קאָן ער בײַ געװיסע אומשטענדן ניט אױסהאַלטן און
דערפֿירן ביזן סוף; צװײטנס, האָט באַשטעטיקט, אַז סרולי האָט שױן פֿון
לוזין, װײַזט אױס, פֿון פֿריִער געװוּסט און מעגלעך אַמאָל אױך װען אים
געזען אין אָט דער שטוב, און װען אַפֿילו אױב ניט געזען, האָט ער דאָך
הינטער די אױגן געהאַט פֿון אים אַ געװיסע פֿאָרשטעלונג, װעלכע האָט לוזין
אױסגעטײלט און אַרױסגערופֿן בײַ אים צו אים, צו לוזין, ניט דאָס, װאָס צו
אַלע אַנדערע; דריטנס, באַשטעטיקט, אַז ניט צוליב קײנעם, נאָר אַלײן טאַקע
צוליב לוזין האָט ער זיך דאָס מאָל גאַנצפֿרי צו משהן אין שטוב אַרײנגע־
שטעלט, — צי צוליב נײַגעריקײט, צי צוליב אַנדערע טעמים, װעלן מיר
שפּעטער זען, דערװײל איז דאָס ניט איבעריק קלאָר געװען און אױף סרולין
ניט צו דערקענען.
     װאָס געהערט לוזין, האָט ער צו סרולין קײן שום נײַגער ניט אַרױס־
געװיזן, גלײַך ער קאָן אים שױן פֿון לאַנג, אָדער װען אַפֿילו ניט פֿון לאַנג,
איז, אַלנפֿאַלס, קײן איבעריקן אינטערעס צו אים; און פֿאַרקערט, װען לוזי
האָט באַמערקט, אַז אַלע שטוב־לײט פֿילן זיך געענגט אין זײן אָנװעזנהײט,
און אַז סרולי שאַפֿט זײן אומאָנגענעמלעכקײט, און יעדער אײנער זעט איצט
זײן טײ־טרינקען װאָס גיכער צו פֿאַרענךיקן און זיך אַרױסרוקן פֿון טיש, האָט

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 155

ער זיך געװוּנדערט און אױף אַלעמען אַ ניט־באַנעמענדיקן, ניט־פֿאַר־
שטײענדיקן בליק אָנגעשטעלט.
      די שטוב־לײט אָבער האָבן דאָס ניט באַמערקט, און אײנער נאָך אײנעם
האָבן זיך פֿון די ערטער אױפֿגעהױבן און גענומען — װער װוּהין אַװעק־
צוגײן. געבליבן איז נאָר גיטעלע מיטן פֿאַרבונדענעם קאָפּ פֿון װײטיק, פֿון
װעלכן זי האָט שױן פֿון גאַנצפֿרי געליטן. זי איז געבליבן, כּדי, ערשטנס,
װי איר שטײגער, לוזין בײַם טיש צו באַדינען — דאָס מאָל אים טײ אָנצוגיסן
און צו דערלאַנגען; און, צװײטנס, כּדי באַלד, װי אַלע זײַנען זיך פֿון טיש
צעגאַנגען, אים די ערשטע פֿראַגע צו שטעלן (די ערשטע אָבער נאָר פֿאַר
יוצא־װעגן): „צי האָט ער געהערט פֿאַרטאָג אַלטערן שרײַען?” — און דער־
נאָך▯ װען זי האָט אַן ענטפֿער אױף יאָ באַקומען, האָט זי אַ פֿרעג געטאָן װעגן
עיקר, װאָס האָט זי אינטערעסירט, װעגן װעלכן משה איר מאַן האָט איר
שױן גאַנצפֿרי, נאָך אין אַלקער זײענדיק, צו װיסן געגעבן, און װאָס, אױפ־
שטײענדיק, האָט זי, פֿון איר זײט, אירע שטוב־אײגענע דערצײלט — װעגן
לוזיס באַשלוס אין N צו בלײַבן ▯
     — צי איז דאָס טאַקע אמת, לוזי, װאָס משה האָט איר דערצײלט?
     — אמת, — האָט איר לוזי געענטפֿערט, און אױך דאָס מאָל, װי אַלעמאָל,
װען ס▯גײט װעגן אַן ענין, װאָס ער האַלט, אַז איבעריקע מענטשן זאָלן דערפֿון
רעדן איז איבעריק, און אַז בכלל זײַנען רײד ניט נײטיק, האָט ער זיך געמאַכט,
װי װײַטערדיקע פֿראַגעס איז ער ניט גערן און װידער װעגן דעם שמועסן
אין אים ניט ני▯▯.
     גיטעלע האָט דאָס באַמערקט און דאָך האָט זי זיך ניט אײַנגעהאַלטן פֿון
נאָך אײנער אַ פֿראַגע:
     — און װאָס רעכנט ער צו טאָן מיט זײן דירה און מיט אַלעם איבעריקן
פֿאַרמעגן?
     — פֿאַרקױפֿן.
     — און דאָ?
     — זיך דינגען.
     — דינגען?... בײַ פֿרעמדע, און נישט בײַ אונדז?
     — יאָ, — האָט לוזי װידער קורץ געענטפֿערט.
     דעמאָלט איז גיטעלע שטאַרק אָפּהענטיק געװאָרן, דער קאָפּװײטיק האָט
                                                                    ▯
זיך איר פֿאַרשטאַרקט, ס'איז איר שװער געװאָרן בײַם טיש צו פֿאַרבלײַבן, זי
האָט לוזין פֿאַרלאָזט, און אַלײן צו זיך אין איר אַלקער אַװעק.
                                         
▼
     
אַ שװערער טאָג האָט זיך דעמאָלט געשטעלט אין שטוב בײַ משהן —
סײַ פֿאַר אים, פֿאַר משהן אַלײן, סײַ פֿאַר אַלע זײַנע אײגענע, אָנגעקומענע,

-----------

            156                                                                ד ע ר נ ס ת ר
            
אָנגעפֿאָרענע, און פֿאַר אַלע, װאָס האָבן געהאַט צו זײן שטוב אַ שײכית.
                 נאָך דעם, װי גיטעלע איז פֿון עס־צימער אַרױס, אַזױ האָט לוזי, בלײבנ־
            דיק אַלײן, גענומען אַרומשפּאַנען, װי זײן שטײגער תּמיד פֿאַרן דאַװנען, מיט
           די הענט אין די צװײ הינטערשטע ▯קעשענעס פֿון זײן קאַפּאָטע אַרײַנגעשטעקט.
           דאָס מאָל צערודערט און פֿאַרזאָרגט זײער, װײל די קולות פֿון אַלטערן, װאָס
           האָבן שױן פֿריִער געהאַט אױפֿגעחערט, אַנשװיגן געװאָרן, האָבן זיך איצט
           באַנײט, און נאָענט פֿון איבער דער קיך־סטעליע קומענדיק, האָבן אים גרױס
           צער פֿאַרשאַפֿט און מיטפֿילנדיקן ברודערישן אַנגסט אױף זײן פּנים אַרױס־
           גערופֿן. און לסוף, װען אַלטערס געשרײען האָבן זיך נאָך מער פֿאַרשטאַרקט,
           האָט ער זײן אומשפּאַנען איבערגעריסן, ער איז אױף אַ װײַלע שטײן געבליבן,
           דערנאָך האָט ער פֿון זײן אָרט אַ גײ געטאָן, צו דער קיך זיך געלאָזט, און
           פֿון דאָרט צו די טרעפּ אַרױף, װאָס פֿירן צו אַלטערן אין אײבערשטיבל, אַרױף.
                 אַז ער איז אַרױף, האָט ער דערזען:
                אַלטערס בחורישער צימער מיט אײן בעטל, טישל, בענקל האָט אױסגעזען
           פֿאַרלאָזט, עלנט, גלײַך ניט צװישן מענטשן װאָלט ער דאָ געװױנט, גלײַך
           ניט קײן אײגענע װאָלט ער אונטער דער פּאָדלאָגע געהאַט, נאָר װי ערגעץ
           אין אַ װאַלד, אױף אַ װיספּע ערגעץ זײן שטיבל.
                דער צימער, די װענט, האָט אים געדאַכט, האָבן אַלטערס פֿאַרלױרענע
           בחורשע יאָרן באַדױערט, און דאָס פֿענצטער, װאָס קוקט אין סאָד אַרױס,
           האָט װי ניט נאָר איצט אינעם שלעכטן װעטער, נאָר כּסדר, אין אַלע יאָר־
           צײַטן, דאָס זעלבע בילד, װאָס איצט דאָ, צו זען געמאַכט: אַ בילד פֿון בײמער,
           װאָס װינטן ברעכן זײ, און שטענדיק פֿאַרשטױבטע און פֿאַרכמאַרעטע לופֿט
           און הימל.
                אַלטער איז אין מיט צימער געשטאַנען װײַט ניט אין מענטשלעכער אָר־
           דענונג... ער האָט זײַנע הענט אין אײן ברעכן געהאַלטן אַזױ גיך, אַזױ האַסטיק,
           אַזױ װילד־משוגע, גלײַך ער װיל זײ פֿון די גלידער אַרױסדרײען און זײ פֿון
           זיך אָפּשלײדערן. דערבײַ איז זײן בליק פֿאַרטראָגן, און אָפֿט שלאָגט ער זיך
           אין קאָפּ מיט די שפּיציקע פֿינגער־בײנדלעך פֿון זײַנע קולאַקעס און סאָפּעט
           נאָך דעם, װי נאָך אַ שװערער מלאכה.
                אַז ער האָט אָבער לוזין דערזען, האָט זיך אים אױף אַ װײַלע דער בליק
           װי אױסגעלײטערט, ער האָט אױפֿגעהערט די הענט צו ברעכן און זיך אין קאָפּ
▯         שלאָגן, און אױף אַ מינוט, אױף אײן מינוט נאָר, זינען געקראָגן, װי נאָר
          װעדליק אױף אַרױסצושרײַען: אױ, שלעכט, ברודע▯ר... אױ, ביטער, ברודער...
                באַלד אָבער חאָט ער װידער דעם זינען פֿאַרלױרן. ער האָט אױסגעזען,
           גלײַך עמעצער האַלט אים ערגעץ אין אײן רופֿן, און ער הערט זיך אײן אין
           יענעמס רוף און װען ער דערהערט יענעמס קול דײַטלעך, אַזױ טוט פֿון אים
                                                             


▯

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   157

אינעװײניק אַ װילד געשרײ אַ גײ, אַזאַ, װאָס צערײַסט אים שיִער ניט דאָס
 מױל מיט די אַנגלען אינדרױסן, און ז▯י קישקעס אין בױך אינעװײניק.
      װען דאָס געשרײ לאָזט אים נאָך און גײט אים איבער, װיל ער זיך מיט
זײן בליק אין אַ שטוב־געגנשטאַנד פֿאַרהאַלטן ,אין אַ װאַנט, אין אַ פֿענצטער,
אין װאָס־ניט־איז, אַבי זיך פֿון יענעמס הערשאַפֿט צו באַפֿרײַען און פֿון שרײַען
זיך אָפּצוהאַלטן, אָבער יענער האַלט אים פֿעסט, יענער האַלט אין אײן װידער־
רופֿן. אַלטער פֿאַרלירט װידער דעם בליק, און װידער איז ער שױן אין רשות
בײַ יענעם, און ס'רײַסט זיך שױן נאָכאַמאָל אַ נ▯י און װילד אױסגעשרײ פֿון אים.
      לוזי איז צו אים צוגעגאַנגען. ער האָט אים געפּרוּװט באַרויִקן —— מיט
דער האַנט דעם קאָפּ געגלעט און דעם שװײס פֿון שטערן געװישט. יענער האָט
זיך אױף אַ װײַלע געלאָזט. אָכער באַלד װידער אױפֿסנײַ..▯ און לוזי האָט
געזען, אַז קײן מענטשנס האַנט איז דאָ גאָר ניט ככוח אױפֿצוטאָן, אַז אַ מענטש,
אַפֿילו דער נאָענטסטער, איז דאָ מיט זײן גרעסטן מיטגעפֿיל און מיטלײד
אומבאַהאָלפֿן — האָט ער זיך אױסגעדרײט פֿון צו קוקן אױף אַלטערס אומ־
פֿאַרמײַדלעכער אַנגסט און פֿון צו זען אים אין זײן באַשערטקײט. און, אױס־
קערעװענדיק זיך, חאָט ער איצט בײַם אַרײַנגאַנג אין אַלטערס צימער, בײַ
אַ טיר־זײט אײנער, אַ קינד דערזען: מאירלען... ער האָט אים פֿריִער ניט
געהאַט באַמערקט, און איצט מיטן פּנים צו דער װאַנט ש▯ייִן געטראָפֿן, אױס־
געקערעװעט, מחמת מורא-האָבנדיק אױף אַלטע▯רן צו קוקן, אָבער אין דער
זעלבער צײַט, װי צום אָרט צוגעבונדן, און יעדער אַלטערס געשרײ האָט זײן
קערפּערל געמאַכט אױפֿציטערן און זײן הערצל — מיט אַ געװײן אױסברעכן
און כליפּען.
     לוזי האָט מאירלען בײַ אַ הענטל אָנגענומען, ניט זאָגנדיק גאָרניט, אים
פֿון צימער אַרױסגעפֿירט, צוזאַמען מיט אים די טרעפּ אַראָפּ, און אַזװ דאָס
קינדערשע הענטל פֿון זײַנער נישט אַרױסלאָזנדיק, איז ער מיט דעם דורך
רער קיך דורכגעגאַנגען און אין עס־צימער אַרײַן.
     אַ▯ סרולי, װאָס איז די גאַנצע צײַט פֿון לוזיס אָפּװעזנהײט אַלײן געזעסן,
האָט אים איצט, דאָס קינד פֿאַרן הענטל מיטפֿירנדיק, אױף דער שװעל אַרױפ־
טרעטן דערזען, האָט ער זיך װידער, װי פֿון ניט־װילנדיקן און געצ▯ווּנגענעם
דרך־ארץ, פֿון זײן אָרט אַ הײב ▯▯עטאָן. ער האָט זיך אָבער באַלד צוריק גע־
כאַפּט, און װי װעלנדיק חארענטפֿערן זײן פּלוצעם אױפֿהײבן־זיך, האָט ער
אַ גײ געטאָן צו לוזין, זיך אים אַנטקעגן געשטעלט און פֿאַר זײן פּנים געקומען,
און אומגעריכט און, מעגלעך, פֿריִער מיט אַ מינוט אַלײן אַפֿילו ניט געטראַכט
דערפֿון, האָט איצט אַ זאָג געטאָן:
     — ער װאָלט גערן װעלן, אױב לוזי האָט איצט צײַט, מיט אים זיך דורכ־
שמועסן. ער האָט א װיכטיקן ענין צו אים.

-----------

158                                                              ד ע ר נ ס ת ר
     
— צו אים? — האָט לוזי אױף אים פֿאַרחידושט אַ קוק געטאָן, גלײַך ער
זעט אים דאָס ערשטע מאָל.
     — נײן, איצט ניט, — האָט לוזי געענטפֿערט, אָנװײַזנדיק, װי אױף דער
סיבה פֿון זײן איצטיקן ניט־קאָנען, אױפֿן קינד, װאָס ער האָט נאָך אַלץ בײַם
הענטל געהאַלטן. אין דער אמתן אָבער, מײנענדיק ניט דאָס קינד, נאָר זיך,
װאָס ▯▯אָס נאָר־װאָס געזעענע בײַ אַלטערן האָט אױף אים אַ שװערן אײַנדרוק
געמאַכט, — איצט ניט, — האָט ער געזאָגט, ▯— ער איז ניט אימשטאַנד אַצינד.
     — װען דען?
     —נאָבן דאַװנען, בײַטאָג, בײַנאַכט, װען נאָר ער, סרולי, װעט װעלן.
     סרולי האָט זיך שױן געהאַט אָנגעברוגזט און אױף זײַנע ליפּן האָבן שױן
געזאָלט קומען יענע בײזע װערטער, מיט װעלכע ער באַגעגנט יעדעס מאָל
אַ מינדסטע באַלײדיקונג פֿון אַ געװיסן סאָרט מענטשן, װעמען ער פֿאַרשװײַגט
ניט און צאָלט צוריק מיט האַרבע באַלײדיקונג־פּראָצענט. דאָס מאָל אָבער
זײַנען די װערטער פֿון זײן מױל ניט אַרױסגעקומען, און נאָר די טײַטש זײערע
האָט מען אין זײַנע אױגן געקאָנט איבערלײענען. און ניט אַרױסגעקומען זײַנען
זײ ניט נאָר דערפֿאַר, װאָס צו לוזין האָט ער זיך, װי געזאָגט, אַנדערש װי צו
אַנדערע באַצױגן, נאָר אױך, און אפֿשר דער עיקר, דערפֿאַר, װאָס, אַז לוזי
האָט זיך איצט אָפּגעזאָגט פֿון אים אױפֿצונעמען און מיט אים דעם גע־
װוּנטשענעם געשפּרעך צו האָבן, האָט ער זיר ניט געזאַמט, לענגער זיך ניט
פֿאַרהאַלטן, נאָר באַלד טאַקע זיך אָפּגעקערעװעט, פֿון עס־צימער אַרױס און
אין זײן װײַטן, אָפּגעזונדערטן אַלקער אַװעק.
                                        ▼
▯יד ▯ו▯▯▯▯ ▯▯▯ע▯▯▯▯▯▯ ▯אַ▯▯▯י▯▯▯▯ ▯▯▯י▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯
                                                           ▯
▯▯▯▯▯▯ו▯▯▯▯▯ו▯ ▯י▯▯▯▯▯▯ן ▯ ▯י▯▯▯▯▯▯
 און זײ אין טאָרבע אַרײַנגעלײגט, — האָט ער זיך צוערשט פֿון עס▯צימער אין
 קיך אַרױס געלאָזט, מיטן מײן, אױב ס'װעט זיך לאָזן און, װי ער איז גע־
 װױנט געװען, מיט די דינסטן אַ געשפּרעך צו פֿאַרפֿירן.
      דאָס מאָל האָט זיך עס ניט געלאָזט: די שװערע ▯▯שטימונג פֿון דער שטוב
 אין יענעם פֿרימאָרגן האָט זיך אױך צו די דינסטן איבערגעגעבן, אױך זײ
 אָנגעשטעקט, און זײ, די דינסטן, װאָס זײַנען דװקא תּמיד אױף אַזױנע זאַכן
 בעלנים און זײַנען גרײט מיט װעמען־ניט־איז און אין אַלע צײַטן צו פֿאַר־
 ברענגען, האָבן דאָס מאָל סרולין עפּעס ניט איבעריק גערן באַגעגנט, און
 בײַ אײנער, בײַ דער קעכנע, װי נאָר זי האָט אים אױף דער שװעל אַרױפֿקומען
 דערזען, האָט זיך אַן אומבכּבֿודיקער אױסגעשרײ אין אַ ניט־צופֿרידענעם טאָן     ▯
 אַרױסגעריסן:

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 59▯
     
— ס'קאָצל קומט, ר, סרולי...
     זי האָט מחמת מורא זיך אַפֿילו באַלד פֿאַרכאַפּט און די ערשטע פּאָר
װערטער מיט אַנדערע, מער אַכטנדיקע און צוגעלאָזטע, גע▯ואָלט פֿאַרגלעטן▯
סרולי אָבער האָט זיך שױן ניט הערנדיק געמאַכט: די אַנדערע, װי די ע▯▯שטע,
װי פֿאַרבײַ אױער דורבגעלאָזט, זיך געמאַכט, גלײַך זײן מײן איז ניט געװען
דאָ אין קיך זיך צו פֿאַרהאַלטן, נאָר פֿאַרבײַגײן. און אַזױ האָט ער טאַקע באַלר
געטאָן — ער איז די קיך דורכגעגאַנגען און פֿון הױז אין הױף אַרױס.
     שפּעטער אַ ביסל האָט מען אים געזען שטײן בײַ דער געשלאָסענער
פֿאָךטקע פֿון סאָד, װוּ דער װינט האָט אים אין פּנים א▯ן אין ד▯▯ר םאָרד גע־
פּאַטשט און מיט יעדער װינט-אָנפֿלי, װאָס איז פֿון סאָד און פֿון צװישן די
בײמער געקומען, האָבן זיך אים די פּאָלעס אונטן בײַ די פֿיס פֿאַרהױבן.
     ער איז געשטאַנען אַ פֿאַרטראָגענער אַ פֿאַרטראַכטער לײדיקגײע▯ר.
     דאָס זעלבע שפּעטער בײַם ברונעם, װען מע האָט אים געזען: װידער
פֿאַרטראַכט, און ער האָט אױסגעןען, װי אײנער, װאָס שױן פֿון גאַנצפֿרי האָט
ער ניט װאָס צו טאָן, לאַנגװײַלט זיך און זוכט, װוּ די צײַט אַהינצוטאָן.
     און אָט, אָט דער לאַנגװײַל, דאָס ניט װיסן, װוּ און מיט װעמען צו פֿאַר־
ברענגען, האָט אים לסוף אַרײַנגעבראַכט אין שטיבעלע פֿון מיכאַלקע דעם
הױף־היטער, אין דעם נידעריק—לענגלעבן, מיטן אײנעם נאָר הילצערן באַנק־
בעטל, בענקל און טישל, װאָס האָט גשעמעקט מיט שװײס און קאָרן־ברױט,
מיט פֿאַרװיאַנעטע קרײַטעכצער און ביליקן ליולקע־טוטין, און װוּ דאָס גאַנצע
שטיבעלע האָט נאָר אײן קלײן פֿענצטערל לעבן דער טיר בײַם אַרײנגאָנג
געהאַט, און דערום אױך בײַטאָג דאָרט באַשטענדיק פֿינצטער.
     אַ קלײן, גראָשנדיק הענג-לעמפּעלע, אַ פּלאָשקעלע אױף דרעטלעך, האָט
פֿאַר אַן אַלטער פֿאַררױבערטער איקאָנע אין אַ סטעליע▯װינקל געברענט. אונ-
טערן לעמפּעלע, אױף אַ הילצערן פּאָלעטשקעלע — עטלעכע װערבע־ריטלעך
נאָך פֿון פֿאַראַיאָריקן װערבע־יום־טובֿ, אױך אָ פֿלעשל קױטיקע, גראָװע, אי־
בערגעשטאַנענע װאַסער פֿון „קרעשטשעניע”, דאַן אַ פּאָר דאָרפֿישע ערדענע
טעלער און שיסל, אַ הילצערנער, פֿון פֿאַרב אָפּגעקראָכענער, לעפֿל. און שױן
— קײן שום מעבל און כּלים מער, און פֿון דעם אינגאַנצן, פֿון אָט דעם שטיבעלע
און הױז־ראָד, איז דער באַלעבאָס און אײגנטימער געװען דער אַלטער, אין
רוקן־געבראָכענער מיכאַלקע, װאָס שױן אָן אַ קול כּמעט און מיט ש▯ואַכער
ר▯י▯.
     אַהין, אין יענעם שטיבעלע, האָט זיך סרולי אין יענעם פֿרימאָרגן נאָך
לאַנגן, פּוסטלעבן אומדרײען אין הױף, אַרײַנגעשטעלט. און אַזױ װי מיכאַלקע
איז שױן אַלט געװען, און תּמיד, װי נאָר ער איז פֿון אַנדערע ניט גערופֿן און
ניט אױפֿגעפֿאָדערט געװאָרן צו אַרבעט, האָט ער זיך קײנמאָל אַלײן ניט דער־
מאָנט און צו איר זיך ניט גענומען; און אַזױ װי איצט נאָך איז צו אים אַ

-----------

  ▯16                                               ד ע ר נ ס ת ר
  ▯▯▯▯▯ייִ▯▯▯ו▯▯ ▯▯נ▯ ▯ ▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯
                                  ▯             ▯
  
האָפֿן — דאָך האָט דאָס אים פֿאַר אַ גוטן תּירוץ און באַרעכטיקונג געדינט,
  אױף זיך צו פֿאַרהאַלטן און, כּלומרשט, מחמת כּבֿוד פֿאַרן מענטשן, מיט אים
  צו פֿאַרבלײַבן.
  ▯עװ▯ו▯י▯▯ ▯ו▯▯▯▯▯▯ן,▯,▯▯▯▯,▯▯ ▯▯ ▯▯▯ ▯▯▯▯
  ▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯ ▯▯
                      י                      צ      ו
  

צו רוען.”
      סרוליס פּנים דערבײַ האָט מיט שפּאָט געשפּילט. ס'האָט אױסגעזען, ער
 ▯ ▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ ו▯ ▯ ▯
                                              ▯
                                                         

▯
  ▯▯▯נ▯י▯▯▯▯▯אָ▯▯ ▯▯▯▯▯י▯י▯▯▯ו▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯
                     ן                                 ,


▯
  באַגײט אים עװלות, אַז אומזיסט לײגט ער זיך אַװעק און דינ▯ אים אַזױ
  געטרײַ, װײל ס'איז איבעריק און אַרױסגעװאָרפֿן, װאָרעם די „▯אָדיאַקעס”
  פֿון די באַלעבאַטים זײַנע װײסט מען שױן, װאָס פֿאַר אַ „פּאָדיאַקעס”.
      סרולי האָט דערבײַ אונטערגעהאַלטן די טענות, װאָס זײַנען בעתן שמועסן
  אױפֿגעקומען בײַ מיכאַלקען: אַז ער איז טאַקע גערעכט, מיכאַלקע, אַז די
  דינסטן שאַפֿן זיך טאַקע מיט אים איבעריקס, אַז זײ לײגן אױף אים אַרױף
  אַזױנס, װאָס זײ אַלײן זײַנען עס גאָר מחױב צו טאָן. און נאָך מער: װאָס
  תּמיד, בעת אַ קריג מיט זײ, גיבן די באַלעבאַטים שטענדיק אָפּ דעם גערעכט
  ▯ ▯▯נ▯י▯▯▯ ו▯▯ ▯▯▯ע▯י▯▯▯,▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯י▯▯▯▯ ▯▯▯▯ו▯▯▯
              ן
  יאָר, רעכנט מען זיך מיט אים גאָר ניט, װי מיט אַ הונט, און ער בלײַבט תּמיד
  דער אומגערעכטער.
      — טאַקע גערעכט, מיכאַלקע...
  ▯▯▯▯▯ן▯▯▯▯▯▯ר▯▯ק▯ו▯▯▯▯▯▯▯▯י▯ה▯▯▯▯ר▯▯ו▯▯▯ ▯
  פֿרימאָרגן טונקל — איבערן אײנעם, קלײנעם פֿענצטערל, װאָס קוקט אין
  הױף אַרױס.
      ס'האָט אױך איצט געשמעקט מיט קאָרן־ברױט און מיט דאָרפֿישע קרײ־
  טעכצער, און אױך מיט מאַכאָרקע־רױך, װאָס מיכאַלקע האָט, צוזאַמען מיט
                                                                  
















▯

-----------

ד י מש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                161

זײן אַלט־דינערישער תערומות, פֿון זײן אַלטער, שױן זיבז מאָל דורכגערױכער־
טער ליולקע, צו דער סטעליע געלאָזן.
     סרולי האָט אים, שפּאָטיש אױסהערנדיק, ניט אױסהערנדיק, דעם גערעכט
אָפ▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ו▯▯▯פ▯▯ע▯אָ▯ט, — ▯ױ▯ דער ע▯▯ער ▯י▯
יעדער מענטש אַ הונט אַ פֿאַרלאָזטער, בפֿרט אַ מענטש ,װאָס דינט בײַ יענעם,
בפֿרט אַ סטרוזש אױף דער עלטער. און ס'איז שױן באַלד אפֿשר ניט כּדאַי
טאַקע, און צי איז שױן ניט צײַט אים, מיכאַלקען, אַהיז, אױף יענער װעלט,
זיך איבערפּעקלען.
     — יאָ, אמת, — האָט זיך דאָ מיכאַלקע צעװאַרעמט און זײן מיטשפּרעכערס
רײד פֿאַר ערנסט און פֿאַר אַ גילטיקער מטבע אָנגענומען, — ער מײנט אױך
אַזױ און ער גרײט זיך שױן טאַקע.
     און כּדי דאָס נאָר־װאָס געזאָגטע צו באַשטעטיקן, האָט מיכאַלקע דאָ
סרולין פֿון אונטער זײן צוקאָפּנס פֿון באַנק־בעטל אַ נײ אױסגענײט העמד
און װײַסע לײַװנטענע פּלודערן אַפֿירגענומען און אים, סרולין, באַװיזן, װאָס
די דאָרפֿישע טאָכטער זײַנע האָט אים ערשט ניט לאַנג אַ מתּנה געבראַכט —
אַלץ צו זײן קבֿורה נײטיק.
     און װײַטער האָט מיכאַלקע, כּדי צו פֿאַרשטאַרקן דעם אָנגענעמען גוטן
געדאַנק, װאָס סרולי האָט אים אױפֿגעגעבן, אים פֿאַרטרױלעך דערצײלט, אַז
ער האָט אױך אַ קלײן קניפּל אָנגעקליבן בײַ דער טאָכטער, און אױך אַ
קלײנעם חזיר אױף האָדיװלע—אױף בראנפֿן און אױף אַ סעודה פֿאַר גוטע לײט,
זײ זאָלן זײן נשמה, נאָבן אַרױסבאַגלײטן אים, דערמאָנען.
     דערבײַ האָט ער סרולין אױך אײניקע סמנים איבערגעגעבן, װאָס ער האָט
די לעצטע צײַט באַמערקט, װעלכע װײַזן קלאָר, אַז אַזױ טאַקע איז עס, און אַז
ער מוז זיך שױן טאַקע אין װעג ריכטן, און אַז זײן שעה איז געקומען.
     װי, למשל, סימן נומער אײנס:
     יעדעס מ▯ל נאָכן עסן אױפֿדערנאַכט, אַז ער װאַשט אױס די שיסל און
דעם לעפֿל און שטעלט זײ אַװעק, לײגט זײ אַװעק, װי דער שטײגער, מיט
די מײַלער אַרױף, איז אַז ער שטײט אױף אינדערפֿרי, טרעפֿט ער זײ כּסדר
איבערגעקערט — מיט די מײַלער אַראָפּ.
   ▯ סימן נומער צװײ:
     יעדעס מאָל די לעצטע צײַט, אַז ער גײט אינדערפֿרי אין דרױסן אַרױס,
שלאָגט ער זיך אָן אין דער שװעל, גלײַך אַ פּידמעטיק איז בײַ אים צעריסן
און ער װאָלט זיך פֿאַרטשעפּעט אין אים, װען אין דער אמתן איז דאָס ניט
אַזױ, און יעדעס מאָל דאַכט זיך אים דעמאָלט נאָך, אַז עמעצער טוט אים פֿון
דרױסן צוריק אין שטוב אַרײַן אַ שטױס, גלײַך ער זאָגט אים, אַז ער האָט שױן
ניט װאָס צו טאָן אין דרױסן.

-----------

                           ▯
              
162                                                            ד ע ר נ ס ת ר
                   
און נאָך און נאָך סימנים. נאָר דער עיקר, זאָל ער הײַנט הערן, װי ער,
              דער גאָטס־רחמנות, דעם באַלעבאָס ברודער, אַלטער, אין זײן אײבערשטיבל
              שרײַט, װי ער האָט ביז אַהער קײנמאָל ניט געשריִען. און דאָס איז אַ סימן,
              אַז עפּעס דאַרף דאָ געשען, אַז דער דאָמאָװאָי איז הונגעריק, אַז ער דאַרף
              אַ קרבן...
                   — און באַזונדערס פֿילט ער עס, זינט ער... יענער... איז געקומען, —
              האָט מיכאַלקע דאָ, װי געהײם זיך אומקוקנדיק, אַ זאָג געטאָן, און װער דער
              „ער”, דער „יענער”, ניט דערקלערט און זײן נאָמען ניט אָנגערופֿן.
                   — װער? — האָט אים סרולי אַ פֿרעג געטאָן.
                   — ער, דעם באַלעבאָס צװײטער ברודער, דער גאַסט, װאָס (ער װײסט
              עס אױף זיכער, מיכאַלקע) איז ניט קײן רבֿ, ניט קײן רבי, נאָר אײַערער אַ
              מכשף און דעם דאָמאָװאָיס אַ מחותּן, — האַט ער נאָך געהײמער און װי אַ
              מאַגיש שפּריכװאָרט, אי הױך אי שטיל צוזאַמען, דאָס װאָרט אַרױסגערעדט.
                   ער האָט נאָכדעם סרולין דערצײלט, און ▯שעת־מעשׂה זײן קול ביז אַ סוד
              כּמעט דערפֿירט, אַז ער געדענקט אים פֿון אַלעמאָל, װען ער פֿלעגט צוגאַסט
              קומען, אָבער קײנמאָל האָט ער זיך ניט אױפֿגעפֿירט, װי איצטער — מאָדנע.
                   און דאָ האָט ער װידער סרולין אָנפֿאַרטרױט, אַז זינט ער איז געקומען,
              זעט ער אים אַלע נאַכט הינטער די טירן און פֿענצטער אומגײן און אַפֿילו
              אױך הינטער זײן, מיכאַלקעס, טיר. ער האָט מורא מיט אים זיך צו טרעפֿן,
              מיט אים זיך באַגעגענען, אַפֿילו בײַטאָג... ער פֿילט, אַז עפּעס האָט ער מיט
              זיך ניט גוטס מיטגעבראַכט. און זאָל סרולי פֿאַרגעדענקען, הלװאַי ער זאָל
              ליגן זאָגן, מיכאַלקע, הלװאַי זאָל זיך עס ענדיקן נאָר מיט אים... ער לאַכט?
              זאָל ער ניט לאַכן! מיכאַלקע װײסט און איז אַ מבֿין אױף אַזױנס.       ▯
                   דאָ איז סרולי אױף אַ װײַלע ערנסט געװאָרן. באַלד אָבער האָט ער זיך
              געכאַפּט, זיך צעלאַכט, און דאָס גאַנצע ביסל אינטערעס, װאָס ער האָט
              כּלומרשט געהאַט, אַרײַנקומענדיק און ביז אַהער אױסהערנדיק מיכאַלקען,
             האָט זיך אים מיטאַמאָל אױסגעלאָזט: ער האָט געקוקט אױף אים, װי ▯ױף
              איבעריקס. ער האָט אים געשטערט און זײן עובֿר־בטלע פּלױדערײַ איז אים
              מער אין קאָפּ ניט געקראָכן.
                   מיכאַלקע האָט אָבער ניט פֿאַרשטאַנען, ער האָ▯ װײַטער פֿאָרזעצן געװאָלט
             און זײן אינטערעס צו דערצײלן און אין שמועס זיך אונטערהאַלטן מיט סרולין
              ▯▯▯▯▯▯ן▯ ▯ ▯▯פ▯ ▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯י▯▯▯▯▯▯▯ ▯
▯
             
זיכער אַזױ גיך ניט געװען דערגאַנגען. זײענדיק אָבער מיט סרולין, און מחמת
              יענער האָט פֿון אים איצט געװאָלט פּטור װערן, האָט ער אים גלײַך אױפ־
              מערקזאַם געמאַכט און אים אױף דער טיר צו דער שטוב־קיך אָנגעװיזן ▯
                  — זאָל ער גײן, מע רופֿט אים, מיכאַלקען.

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 ▯16
     
מיכאַלקע איז האַלב־צעקראָכן און ניט איבעריק גערן פֿון שטיבעלע אַרױס.
דאָס מאָל אױף גאַנץ לאַנג, און װי ס'האָט זיך דערנאָך אַרױסגעשטעלט —
אױף עטלעכע אַרבעטן מיטאַמאָל אָפּצוטאָן, און דאָס האָט בײַ אים היפּשע
צײַט געפֿאָדערט.
     און סרולי דערװײל, מחמת ניט האָבן װאָס צו טאָן, און נישט װעלנדיק
זיך צוריק צו די באַלעבאַטים אומקערן, האָט, אפֿשר, אַלײן פּאַר זיך ניט
באַמערקט▯ אױף מיכאַלקעס באַנק־בעטל זיך אױסגעצױגן ליגן געטראָפֿן —
אױפֿן פֿרעמדן געלעגער, אין אַ פֿרעמד סטרוזש־שטיבעלע אַן אורח, מיט דער
איקאָנע און לעמפּעלע צוקאָפּנס, מיטן ביסל װערבע- און קרײַטעכצער־ריח,
מיטן אַלטן שװײס און געדעמפֿטער לופֿט פֿונעם אַלטן — און דאָס אַלץ האָט
אים פּאַמעלעך, פּאַמעלעך דרעמלען געמאַכט...
     צוגעגעבן דערצו — דער קאַלעמוטנער װינטיקער דרױסן, װאָס האָט אױף
אַלעמען אַן אומעט אָנגעיאָגט, און יעדערער האָט זיך, װי נאָר געקענט, עפּעס
בעסערס און הײמלעכערס אָפּגעזוכט,—אָט דאָס אַלץ האָט סרולין די געשלאָגענע
שײן און געדעמפֿטע לופֿט ליב געמאַכט, און אַ שלאָף איז אױף אים געקומען,
און באַלד האָט אים דאָס שטיבעלע שױן אױך כראָפּען געהערט.
     און פֿיל שפּעטער, װען מיכאַלקע האָט זײן אַרבעט אין קיך און אין הױף
שױן געהאַט פֿאַרענדיקט און צוריק אין שטיבעלע זיך אומגעקערט, האָט ער
סרולין ערשט אין בעסטן מיטן כראָפּען געטראָפֿן, און פֿאַר דרך-ארץ און װעלן
שאַנעװען דעם שלאָפֿנדיקן, האָט ער אים, נאַטירלעך, ניט געװעקט. פֿאַרקערט,
ער האָט זיך אַ װײַלע זײער שטיל געהאַלטן, דערנאָך נאָך שטילער פֿון שטיבעלע
אַרױס און אױף אַלײן פֿירגענומענער, פֿרײַװיליקער און ניט־געצװוּנגענער
אַרבעט אין שטאַל און אין קאַמער זיך אַװעקגעלאָזט.
                                          
▯
      

אַז משה מאַשבער איז יענעם פֿרימאָרגן אַרױס פֿון זײן הױז, כּדי זיך
צו לאָזן, װי אַלע טאָג אין דער צײַט, אין זײן געשעפֿט, אין זײן געלט-קאָנטאָר,
האָבן אױף זײן געמיט געדריקט — ערשטנס, סרולי, װאָס תּמיד, װען ער
דערזעט אים אין זײן ערד־קאָלירענער קאַפּאָטע, שנײַדט ער אים בײַם האַרץ
און ער זעט פֿאָרױס פֿאַר זיך אומאָנגענעמלעכקײט, װי פֿון יעדער זאַך, װאָס
איז אָנגענומען, אַז זי דינט פֿאַר אַ שלעכטן סימן. זעט ער אים בײַטאָג, װעט
דער אױפֿדערנאַכט זײן אַ שלעכטער, אױפֿדערנאַכט — װעט זיך בײַנאַכט אים
געװיס עפּעס חלומען, און אינדערפֿרי װען — װעט דער גאַנצער טאָג אים ניט
גוט גײן און אַ האַלב לעבן װעט אים ניט ניחא זײן.
      אַזױ אױך דאָס מאָל: ער האָט געפֿילט, װי מע װאָלט פֿאַר אים די גאַנצע
צײַט דורכגעגאַנגען און געשניטן מיט אַ דימענט איבער גלאָז. סרולי איז אים

-----------

             164                                                                 ד ע ר נ ס ת ר
             
פֿאַר די אױגן געשטאַנען מיט זײן זײַטלדיקן גאַנג, מיט זײן קרום־קוקנדיקן
             בליק, אױך מיט זײן שװײַגן בײַם אַרײַנקומען, זײן גאָרניט װינטשעװען קײנעם,
             און דאָס צוריק־שװײַגן פֿון אַלע משהס אײגענע הײַנט, בשעת סרוליס װײַזן
             זיך אין שטוב.
                   דאָס צװײטע — לוזי: דער שװערער שטײן אױף זײן▯געװיסן. ער האָט
             געפֿילט, אַז די מחלוקת און די אומצופֿרידנקײט מיטן ברודער איז ניט נאָר
             דערפֿאַר, װײל יענער האָט אָפּגעקערעװעט פֿון אַלגעמײנעם װעג און האָט אָנ־
             גענומען אַן אַנדער שיטה, װעלכע שטימט ניט מיט די אַלגעמײן אָנגענומענע.
▯            נײן, װײל סוף־כּל־סוף לאָזט זיך אַזױנס, בײַ גוטן װילן, אױב אַפֿילו יענער
             איז אין טעות, מוחל זײן, די שאַרפֿע שפּיצן▯אונטערשײדן — פֿאַררײבן, און
             װי־ס'ניט־איז, און אױף אַ געװיסן אופֿן אַפֿילו מיט יענעמס טעות שלום מאַכן
             און זיך צוזאַמענלעבן.
                   נײן, ניט דערפֿאַר און ניט דאָמ די הױפּט־סיבח. דערהױפּט איז דאָס,
             פֿילט משה, װאָס ▯ יענער איז דאָ קעגן אײנעם אַן עיקר אַרױסגעטראָטן, קעגן
             דעם, װאָס איז פֿון דער גאַנצער װעלט אָנגענומען און װאָס די גאַנצע װעלט
             האַלט זיך אױף אים: קעגן דעם מעגן דערװערבן און שטרעבן װאָס מער צו
             דערװערבן, רײַך צו זײן, רײַך צו װערן און זיך ניט שעמען דערמיט... און בײַ
             לוזין, פֿילט ער, װאָס איז ביז אַהער צו אַזױנע זאַכן גאָר גלײַכגילטיק געװען,
             האָט זיך דערמיט ניט פֿאַרנומען, און צי יאָ רײַך צי ניט רײַך איז אים ניט
             אָנגעגאַנגען, זיך ניט אַרומגעקוקט דערױף, — בײַ לוזין, פֿילט ער, איז איצט
             אין דעם זינען אַ שטיק איבערקערעניש געקומען. עפּעס קוקט ער קרום, מיט
             ביטול און אַפֿילו מיט פֿאַראַכטונג, גלײַך ער האַלט פֿאַר אַן עבֿירה דאָס צו זען,
             צו קוקן דערױף, װער שמועסט — דערפֿון הנאה צו האָבן.
                  און דאָס באַמערקט ער, משה, בײַ לוזין די גאַנצע צײַט פֿון זײן לעצטן
             זײן דאָ — אין זײן בליק, אין זײן האַלטן זיך, אין זײן להלוטין גלײַכגילטיקער
             באַציִונג צו אַלעם דעם, װאָס איז נוגע אים, משהן, מיט װעלכן אַן אַנדערשמאָל
             פֿלעגט ער זיך, אױב ניט איבעריק, דאָך אינטערעסירן, אים אױספֿרעגן, װי
                                                                                                      ▯
             ס'גײט א. אַז. װ. דאָס מאָל אָבער איז ער, װי אַ פֿרעמדער, װאָס ניט נאָר ער
             אַלײן פֿרעגט ניט, נאָר אַז מע דערצײלט אים, דרײט ער זיך אױס פֿון צו הערן,
             גלײַך ס'איז ניטאָ דערפֿאַר קײן אָרט אין זײן אױער.
                  אמת, אים, משהן, גײט ניט אָן און ס'אַרט אים װײניק, צי אינטערעסירט
             זיך מיט דעם יאָ זײן ברודער, צי ניט, װײל ער אַלײן איז אין דעם זינען
             װײַט אַװעק, און ס'זײַנען שױן אַװעק די יאָרן, װען נאָך יעדעס מאָל אַרױפ־
             שטײַגן אױף אַ נײַעם שטאַפּל פֿון רײַכקײט און װױלשטאַנד, פֿלעגט ער זיך
             צוריק אומקוקן, זען, צי איז ער אָרנטלעך געשטיגן, און יעדעס מאָל זיך
             אָנפֿרעגן װעגן דעם בײַ זײן ברודער, װי בײַ זײן געװיסן.
                  ס'זײַנען אױך אַװעק די יאָרן, װען יעדעס מאָל, צװישן געשעפֿט און גע־

-----------

     ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   65▯
     
שעפֿט, פֿלעגט ער װי געװיסע הפֿסקות מאַכן, װי זיך אָפּשטעלן, זיך אױפֿהאַלטן,
     זיך זאָגן: „גענוג אַ װײַלע” — און אַ געװיס שטיקל צײַט מיט העכערע ענינים
     זיך פֿאַרנעמען. אַמאָל צו זײן רבין אַװעק, אַמאָל צו זײן ברודער, און אױף
     אַן אײדעלן אופֿן אַ געװיסע צײַט דערװײַטערט פֿונעם אַלטעגלעכן פֿאַרברענגען.
           איצט אַװעק די צײַט. פֿון געשעפֿט צו געשעפֿט קײן הפֿסקות. ער איז
     אַזױ פֿאַרשלונגען, גלײַך ניט ער שױן פֿירט אָן מיט די געשעפֿטן, נאָר זײ
     מיט אים; ער הערט קײנמאָל ניט אױף פֿון זײ צו טראַכטן, ער קאָן ניט
     אױפֿהערן, אַפֿילו ער זאָל װעלן, און, װי אים דאַכט, װיל ער אױך ניט אױפֿהערן▯
           און דער ברודער קומט אים װי אין אַ זינד דערמאָנען, באַזונדערס די
      לעצטע צײַט, זײן לעצט מאָל קומען, און באַזונדערס מיט זײן באַשלוס דאָ אין
     שטאָט צו פֿאַרבלײַבן, װאָס, װי ער װײסט, װעלן דערפֿון רײַבונגען אַרױס־
      קומען; מחמת ער פֿילט, אַז אין זײן ברודערס האַרץ האָט זיך אַ פֿאַראַכטונגס—
      געפֿיל באַזעצט בנוגע אַלעם דעם, מיט װעלכן ער, משה, איז אַזױ פֿאַרשלונגען▯
      מיט װאָס ער איז טאָג װי נאַכט פֿאַרנומען. און דאָס טוט אים ניט אָנשטײן,
      און ער װײסט, אַז פֿריִער װעלן דערפֿון קלײנע מחלוקות זײן, דערנאָך װעלן▯
      מעגלעך, אױך גרױסע אױסברעכן.
           דערצו נאָך װײסט ער און קען זיך פֿאַר דער לעצטער צײַט, אַז צוזאָמען
      מיטן װוּקס פֿון זײַנע גוט־גײענדיקע געשעפֿטן, צוזאַמען מיט זײן גרױסן
      אָנזען אין שטאָט און װײַט אױך אױסער דער שטאָט צװישן סוחרים, געלט־
      לײט, גבֿירים און זײן גלײַכן; צוזאַמען מיטן גליק, װאָס קומט שטראָמענדיק
      צו אים אָן פֿון אַלע זײַטן, צוזאַמען מיט דעם אַלעם, האָט זיך, אפֿשר קעגן זײן
      װילן, אַ געװיסע מידה אין אים געשטאַרקט, — די מידה פֿון נצחון, װאָס
      פֿריִער האָט ער ניט געװוּסט פֿון איר, זי איז אים פֿרעמד געװען, אים, װי
      אַלע זײַנע אײגענע פֿון זײן פֿאָטערס הױז, אױף װיפֿל ער געדענקט, און איצט
      שטאַרקט זי זיך פֿון מאָל צו מאָל און װערט אַ באַגלײטערין און מיט־שותּף
      פֿון זײן גליק און קאָן ניט לײדן, אַז מע שטעלט זיך איר אַנטקעגן.
           אָט די מידה זײַנע, באַמערקט ער, בנוגע סוחרים, געשעפֿט־לײט, װאָס
      יעדעס מאָל, װען ס'גײט אים אין נצחון, איז ער גרײט צו אַ װאָסער־ניט־איז
      געשעפֿט װיפֿל ס'ניט איז צו דערלײגן, אַבי זײַנס אױספֿירן; פֿאַרלירן, אַבי
      זײן נגידישן האָנאָר אױסגעװינען. און אױך אין דעם פֿאַל מיטן ברודער,
      דאַכט אים, הײבט עס אים אָן גײן אין האָנאָר. ס'איז רעכט, אַז יענעמס
      באַשלוס אין N צו בלײַבן, װאָס ער, משה, האַלט אים װי אַ באַשלוס קעגן
▯     זיך, קעגן דעם, װאָס איז אים ניט אָנגענעם, זאָל בײַ אים, — ניט געקוקט
      דערױף▯ װאָס דאָ האַנדלט זיך װעגן ברודער, מיט װעלכן ער האָט יאָרנלאַנג
      געלעבט אײן נשמה, אײן זעל, און פֿאַר װעלכן ער האָט אַזױ פֿיל אָפּשײַ געהאַט,
      ביז אים צו האַלטן, כּמעט, װי זײן רבין, פֿאַר אַ מורה־דרך *), — ניט געקוקט
            *) װעג▯װײזער.

-----------

              166                                                              ד ע ר נ ס ת ר
                                               












▯
              דערױף, איז רעכט, אַז איצט זאָל אָט דער באַשלוס אים שטאַרק דערװידער זײן
              און אױף זײן געמיט אַזױ שלעכט װירקן, װי, ניט צו פֿאַרגלי▯כן, סרולי האָט
              אױף אים הײַנט שלעכט געװירקט.
                   אָט אַזױ האָט משה געטראַכט, בשעת ער איז יענעם פֿרימאָרגן פֿון זײן
              הױן אַרױס.
                   ער איז באַלד דערנאָכדעם דורכגעגאַנגען זײן שטיל־אָפּגעלעגענע גאַס
              און איז אַרױף אױפֿן בריק, װאָס פֿירט דורכן טײַך צו דעם אײבערשטן טײל
              שטאָט. גײענדיק אױפֿן בריק, האָט ער דאָס מאָל ניט באַגעגנט, װי יעדעס מאָל
              ער א▯ז געװױנט, מיט אַ גוט אױפֿגעלײגט פּנים אַלע די, װאָס גײען אים
              אַנטקעגן פֿון שטאָט און טראָגן אים דעם גוט־מאָרגן אונטער. נײן, דאָס מאָל
              האָט ער װי קײנעם גאָר ניט באַמערקט, — ניט די, װאָס זײַנען אים אַנטקעגן
              געקומען, אױך ניט ךי, װאָס זײַנען אים פֿון הינטן אָנגעגאַנגען.
 ▯                ער האָט אַפֿילו ניט באַמערקט דעם שלעכטן װינט און װעטער, װאָס
              שטױבט בײַ די ברעגעס פֿון טײַך, װאָס מאַכט אױך דעם גאַנצן טײַך פֿאַר־
              טונקלען און בײגט די היטשקעס פֿונעם הױך־ און געדיכט־װאַקסנדיקן טשע־
              רעט, װעלכער פֿאַרנעמט אַ היפּשע שטרעקע טיף אין װאַסער, היפּש װײַטער
              פֿונעם ברעג. ער האָט ניט באַמערקט אױך דאָס, װאָס צװישן טשערעט־
              געדיכטעניש איז אױך הײַנט, װי אַלע תּמיד און אַלע פֿרימאָרגן, זומער און
              ביזן טיפֿן האַרבסט אַרײַן, דער עובֿר־בטלער, אַלטער פֿישער געשטאַנען מיט
              די אָנגעדראָלענע פֿיס און װאַסעריק▯צעלאָזענע אױגן אױף זײן קלײן, שמאָל
              מולטער־שיפֿעלע דעם דורכגענעצטן און נאַסן — יענעם פֿישער, װעלכן תּמיד
              טוט ער יאָ באַמערקן, אים לײַכט באַדױערן און טוט פֿאַר אים כּלומרשט זײן
              לעבנס־ און פּרנסה־השבון מאַכן, גלײַך יענער האָט אים דערױף באַפֿול־
              מעכטיקט, װײל אַלײן איז ער שװאַך אין חשבון.
                   ער האָט אױך ניט באַמערקט, װי אַזױ ער איז אַרױפֿגעקומען אױף דער
              גאַס, װוּ זײן קאָנטאָר האָט ןיך געפֿונען, און אױך ניט, — אַז בײַם טראָטואַר,
              לעבן הױז פֿון קאָנטאָר, איז עפּעס איצט אַ בריטשקעלע געשטאַנען, װאָס געװיס
              האָט דאָס באַדאַרפֿט באַטײַטן, אַז עמעצער פֿון דער פֿרעמד, פֿון דער געגנט
              פֿון אַ פּריצישער עקאָנאָמיע אַ שליח איז אַהער צוגעפֿאָרן, װעלכער דאַרף צו
              אים אין קאָנטאָר האָבן, האָט דעם פֿורמאַן אין דרױסן געלאָזט און אַלײן אַרײַן
              אינעװײניק.
▯                  ס'האָט אױך געקאָנט זײן פֿון אַ קלײנשטעטלדיקן ייִדן, אַ פֿאַרמעגלעכן
              סוחר, װעלכער האָט צוליב געשעפֿט געדאַרפֿט צו משהן נײטיק און האָט אױף
              גאַנצפֿרי, גלײַך צו דער עפֿענונג פֿון קאָנטאָר, צום אָנהײב טאָג אױסגערעכנט
              און זיך צוגעשטעלט.
                   מעגלעך אָבער, אַז ניט קײן פֿרעמדער, נאָר אַלײן טאַקע משהס אַ שליח,
              אַן אײגענער▯ — מערסטנס דער יונגער אײדעם זײַנער, נחום לענטשער,

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 167

װעמען ער פֿלעגט, מחמת זײן גוט פּױליש רעדן, פֿון צײַט צו צײַט איבער
דער פּראָװינץ, איבער פּריצישע גיטער ▯אַרױסשיקן, װען ער, משה, האָט צו
זײ, צו די פּריצים, געדאַרפֿט: אָדער געלט און פּראָצענט פֿון אַלטע הלװוּת
אױפֿמאָנען, אָדער געשפּרעכן פֿירן און פֿאַרהאַנדלען מיט זײ װעגן נײַע.
     דאָס מאָל האָט די בריטשקע געהערט טאַקע ניט קײנעם, נאָר אַלײן משהן.
זי האָט נאָר־װאָס טאַקע זײן אײדעם פֿון אַ פּראָװינץ־רײַזע געבראַכט. אָבער
ניט װי דער שטײגער, איז זי דאָס מאָל עפּעס ניט אַהײם פֿאַרפֿאָרן, נאָר צו
דער קאָנטאָר, װאָס דאָס האָט געזאָלט זײן אַ סימן, אַז עפּעס איז אױך די
רײַזע געװען ניט װי דער שטײגער.
     עפּעס האָט, װײַזט אױס, דאָס מאָל נחום פֿון װעג אָדער גאָר געװוּנטשענע,
אָדער גאָר ניפּ קײן געװוּנטשענע ידיעות און רעזולטאַטן געבראַכט, און דאָס
האָט אים געדינט פֿאַר סיבה, ער זאָל גלײַך פֿון װעג אַהער פֿאַרפֿאָרן, כּדי,
אױב מיט גאָר אַ גוטער ידיעה, זאָל ער זיך פֿאַרן שװער באַרימען, און, װי
ער איז געװױנט געװען, אױף אַ קול, אַז אַלע זאָלן הערן, מיט אים זיך טײלן;
און אױב פֿאָרקערט, נ▯פּ גוט, זאָל ער אים בסוד צו װיסן טאָן און שױן ניט
אױפֿן קול זיך פֿאַרענטפֿערן, אָבער פֿאָרט זיך אַרױסשטעלן און די זאַך אַזױ
אױסלײגן, אַז װען ניט ער, װאָלט געװען ערגער, װען ניט ער, װאָלט נאָך,
מעגלעך, פֿיל שלימערס פּאַסירט.
     און אַזױ איז דאָס טאַקע געװען.
     אַז משה איז איצט צו זיך אין קאָנטאָר אַרײַן, אַזױ איז נאָך אײדער ער
האָט דערזען די באַשטענדיקע באַזוכער פֿון זײן קאָנטאָר, יענע, װאָס קריכן
כּמעט קײנמאָל ניט אַרױס פֿון דאָרט, און װאָס יעדעס מאָל, װען מע קומט,
טרעפֿט מען זײ אָדער פֿירן געשפּרעכן מיט די אָנגעשטעלטע, אָדער אין אַ
רעדל — אײנס מיטן אַנדערן, װי שלום שמאַריאָן, צאַלי דערבאַרעמדיקער
און אַנדערע — האָט זיך אים אַ װאָרף געטאָן אין די אױגן נחום, דער הױכער,
שטאַלטנער אײדעם זײַנער.
     אַגבֿ: דער האָנאָרעװאַטער און ניט קלײן ביסל באַרימער, װײל זײן
פֿאַמיליע האָט פֿון היפּשע דורות, צוליב געשעפֿט, נאָר מיט פּאָליאַקן פֿאַר־
קערט, און װאָס אױך אין זײן ייִדיש־רעדן האָט עפּעס אַ געװיסער שטאָלץ
געקלונגען, באַזונדערס אינעם װאָרט „עך”, מחמת ער האָט געשטאַמט פֿון
קאַמענעץ, און װי אַלע פֿון זײן האַלב־בעסאַראַבישער געגנט, האָט גערעדט
מיטן „עך”, „לאָנג” און „געגאָנגען”.
     ער איז געװען האַלב־חסידיש, האַלב-פּריציש געקלײדט. תּמיד אַ שטאַרק
זױבערער, װאָס האָט זיך דער עיקר מיטן אופֿן, װי אַזױ ער האָט אַפֿילו די
װאָכעדיקע קלײדער געטראָגן, זיך אױסגעטײלט פֿיל צום בעסערן פֿון אַלע
אַפֿילו זײן גלײַכן רײַכע אײדעמס. זײן שװאַרץ בערדל האָט זײן װײס פּנים מיט
זײן קורצלעך־אומרויִקער נאָז שטאַרק אױסגעטײלט.

-----------

                                                              ▯
              

188                                                              ד ע ר נ ס ת ר
                                                                                                



▯
                   דאָס מאָל איז זײן פּנים געװען װײַסער װי געװײנלעך, און אױף װיפֿל
              אַ װײס פּנים קאָן אױף זיך בלאַסקײט נעמען — אױך בלאַס, װאָס דאָס האָט
              מען געקאָנט דערקלערן אין געװײנלעכע פֿאַלן מיט ניט שלאָפֿן נאָך אַ רײַזע־
              נאַכט און מיט װעג־מידקײט. אָבער נײן, איצטיקס מאָל האָט מען דערױף,
              אױסער מידקײט, נאָך עפּעס דערקענט: עפּעס האָט, װײַזט אױס, מיט אים
              געטראָפֿן.
                   דאָס האָט זיך אײסגעדריקט ניט נאָר אין נחומס צו אָפֿטן, אומרויִקן
              שמאָרען מיט דער קורצלעכער נאָז, װאָס דאָס טרעפֿט אים אָפֿט אַפֿילו װען
              ניט איבעריק אומרויִק, נאָר אין ז▯ן אומגעדולדיקײט, װאָס אין זײן גאַנצן
              קערפּער אױסגעדריקט. אָט די אומגעדולדיקײט האָט אים איצט געמאַכט
              איבערן קאָנטאָר זיך אומדרײען, אים געמאַכט, װי איבער די אָנגעשטעלטע
              און באַזוכערס קעפּ אַריבערקוקן, ניט ענטפֿערן גערן אױף די פֿראַגעס, װאָס
              מ'האָט אים געפֿרעגט, אָדער ענטפֿע▯▯ן קורץ, אָפּגעהאַקט, ניט װילנדיק, און
              די גאַנצע צײַט האַלטן די אױגן צו דער טיר געװענדט, פֿונװאַנען ער האָט
              געװאַרט, אַז עמעצער — —דאָס מאָל געמײנט זײן שװער, משה, — דאַרף
              זיך באַװײַזן.
                   ער, נחום, איז טאַקע גלײַך אָנגעפֿאָרן, װי נאָר די קאָנטאָר האָט זיך
              אױפֿגעעפֿנט. דער באַלד־אָנגעקומענער שלום שמאַריאָן, דער, װאָס פֿעדערט
              זיך כּסדר און איז תּמיד פֿון די ערשטע אין קאָנטאָר, דערזעענדיק זײן צע־
              רודערטן אױסזען, האָט זיך גלײַך געפּרוּװט לעב▯ אים אַ רײַב טאָן מיט זײן
              פֿרום־פֿוקסיש פּנימל און מיט זײן קעפּל, װאָס אין אַ זײט אָנגעבױגן, געפּרוּװט
              צו אים אונטערקומען און מיט חניפֿהדיקע, זיסלעכע רײד אים גענומען וױ
              אַרומשמעקן. ער האָט גענומען אױסטאַפּן, פֿונװאַנען ער קומט, געפּרוּװט
              טרעפֿן, פֿון װאָס פֿאַר אַ פּריץ אין דער געגנט און אױספֿרעגן, װאָס הערט
              זיך, און דער עיקר — הינטנאַרום אים אין די אױגן אַרײַנקוקן, און דאָס,
              װאָס ער האָט געזען, אַז יענער װעט דערױף ניט ענטפֿערן — אַלײן נאָר מיטן
              קוק אַרױסבאַקומען.
                   נחום אָבער האָט זיך ניט געל▯זט. ער איז דאָס מאָל, װי װײַט מעגלעך,
              שמאַריאָנס פֿראַגעס אָפּגעקומען מיט קורצע, גאָרנישט זאָגנדיקע ענטפֿערס און
              אין מער לענגערע שמועסן זיך ניט אַרײַנגעלאָזט. ער איז אינמיטן די רײד
              אַפֿילו אָפּגעגאַנגען, כּלומרשט ער דאַרף בײַ עמעצן אַן אָנגעשטעלטן זיך עפּעס
              דערפֿרעגן. אין דער אמתן אָבער גאָר, כּדי זיך אױסצודרײען, אַלײן בלײַבן
▯             און װאַרטן און אַרױסקוקן אױף דעם, װאָס איז אים אַמערסטן אין זײן אומ־
              געדולד איצט נײטיק געװען — זײן שװער, משה.
                   און אָט איז יענער אַרײַן. באַלד זײַנען אים, װי געװײנלעך, די באַשטענ־
              דיקע באַזוכער אַנטקעגן געגאַנגען — װער מיט אַ װיכטיקן ענין, מיט װעלכן
              ער האָט געװאַרט אױף אים, װער ניט מיט קײן װיכטיקן, נאָר גלאַט, װי דער

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                               169

שטײגער, אַ נגיד אַנטקעגן צו גײן און דעם דרך־ארצדיקן פֿרימאָרגן אים
אונטערטראָגן. אַז משה האָט אָבער מיטאַמאָל זײן אײדעם אַ בלאַסן דערזען,
און, װי אים האָט געדאַכט, אַ צערודערטן פֿון װעג, אַזױ האָט ער זיך װי־ניט-װי
מיט די באַזוכער, קליענטן און געלט־מעקלער גלײַך אָפּגעפֿאַרטיקט און פֿון
זײער רעדל־אַרומרינגלונג זיך אױסגעדרײט.
     ער איז גלײַך דאַן צו נחומען צוגעגאַנגען און באַלד בײַ די ערשטע
װערטער נאָר, װאָס יענער האָט פֿון מױל אַרױסגעלאָזט, האָט ער פֿאַרשטאַנען,
אַז עפּעס האָט נחום דאָס מאַל פֿון װעג ניט גוטס געבראַכט און פֿון זײן פּנים
האָט ער עפּעס אַ ניט קײן גוטע בשׂורה אַראָפּגעלײענט.
     — קומט אַרײַן אַהין, שװער, כ'האָב אײַך עפּעס צו זאָגן.
     געמײנט האָט ךא נחום דאָס צװי▯טע, דאָס אַזױ־גערופֿענע „באַראַטונגס־
צימער”, װוּ משה פֿלעגט שטענדיק, אין קאָנטאָר זײענדיק, זײן זיץ־אָרט האָבן,
װוּ װיכטיקע קליענטן פֿלעגן פֿון אים אױפֿגענומען װערן — סוחרים, פּריצים
און זײערע באַפֿולמעכטיקטע — און װוּ אַלע געשעפֿטן פֿלעגן דאָרט שטיל
בײַ אַ קײַלעכיקן טיש און אױף אַ לײַטישן אופֿן אַרומגערעדט און אָפּגע־
פֿאַרטיקט זײן▯
     װען זײ זײַנען אַהין אַרײַן — פֿריִער משה, נאָכדעם נחום — האָט נחום
נאָך זיך די טיר פֿאַרמאַכט. דאָס האָט פֿאַר אַלע איבעריקע אין קאָנטאָר
באַדאַרפֿט באַטײַטן, אַז זײ, שװער און אײדעס, זײַנען איצט פֿאַרנומען און װילן
ניט, מע זאָל זײ שטערן. און באַלד טאַקע האָט משה אַ באַאומרויִקטער צו
נהומען זיך אַ קער געטאָן און גלײַך בײַ אים אַ פֿרעג געטאָן:
     — װאָס איז געשען?                                                        ▯
     תּיכּף אָכער, נאָך אײדער ער האָט באַװיזן צו באַקומען אַ װאָסער־ניט־איז
ענטפֿער, אַזױ האָט ער זיך גלײַך דערמאָנט, פֿונװאַנען יענער קומט איצט,
און װוּהין ער האָט אים מיט אַ פּאָר טעג פֿריִער אױף דער געגנט אַרױס־
געשיקט. אַז געשיקט האָט ער איס, דער עיקר, צום פּריץ רודניצקין, װעלכער
האָט דורך אַ שליח פֿון זײן הױף צוריק מיט עטלעכע טעג בײַ אים, בײַ משהן,
געבעטן, ער זאָל אים צושיקן די װעקסלען, װאָס האָבן די טעג געזאָלט אױס־
גײן און װאָס דער זמן זײערער צו צאָלן איז געקומען — ער װיל זיך צעצאָלן.
     ער האָט זיך דערמאָנט אין רודניצקין דעם לעביונג, דעם מאָט, װאָס האָט
שױן זײן גרעסטן טײל פֿאַרמעגן, װי באַװוּסט, אױסגעלאַסן און אין פֿאַר־
שװענדערישע אױסברענגערײען צעטרענצלט▯ זיך אױך דערמאָנט, אַז ער,
משה, האָט זיך צוליב די גרױסע פּראָצענטן, װאָס יענער האָט געצאָלט, װען
ער איז געענגט געװען און האָט געהאַט אַ הלװאה נײטיק, זיך פֿון אַ שמאַריאָנען
אָדער פֿון אַן אַנדערן געלאָזט אָנרעדן אים אַ גרױסע סומע צו אַנטלײַען, אַ
גרעסערע, װי מע האָט געמעגט און װי דער געזונטער פֿאַרשטאַנד האָט דער־
לױבט. ער האָט זיך אױף פּריצישע פֿראָצענטן געראַדעװעט און דעם קרן

-----------

170                            ▯                                ד ע ר נ ס ת ר

אײַנגעשטעלט, נישט געקוקט דערױף, װאָס זײן אײגענער שׂכל האָט אים אָפּ־
געהאַלטן, און אױך אַנדערע, בײַ װעמען ער האָט זיך דערפֿרעגט און װעלכע
חאָבן יענעם, דעם רודניצקין, גוט געקענט, האָבן געװאָרנט און ניט איבעריק
גע'עצהט.
     ער האָט זיך דאָס דערמאָנט און נאָך אײדער ער האָט באַװיזן פֿון נחומען
אַ װאָרט אַרױסצוקריגן, אַזױ האָט ער פֿאַרשטאַנען, אַז דאָס האָט נחום אױף
זײן איצטיקער רײַזע געװיס פֿון יענעם אַ שלעכטן אָפּשניט באַקומען, אַז
מעגלעך ער, משה, איז דאָ שױן בײַ יענעם מיט אַ קאַפּיטאַל פֿון אַ היפּשער
סומע טױזנטער פֿאַרריזנעט געװאָרן. אָבער, ניט װיסנדיק די סיבה, פֿאַרװאָס
און װי אַזױ, און די פּרטים גענױ, און אױך ניט גלײבן װעלנדיק, װײל אײגן
פֿאַרמעגן גלײבט זיך ניט, װען מע פֿאַרלירט, האָט ער זיך אַ צװײט מאָל צו
נחומען געװענדט און זײן פֿראַגע נאָכאַמאָל איבערגעחזרט:
     — װאָס איז ג▯ען?
     — ס'געשען, שװער, מיט רודניצקין, — האָט נחום, אַ בלאַסער פֿאַר זײן
שװער שטײענדיק, געענטפֿערט.
     — װאָס האָט געטראָפֿן? — האָט יענער אױף גיך איבערגעפֿרעגט, —
אַנטלאָפֿן? אָנגעזעצט? ער צאָלט ניט?     ▯
     — נײן, ערגער.
     — װאָס קאָן דען זײן ערגער?
     — אַפֿילו װען ער צאָלט, װאָלטן מיר אונדזערס שױן ניט באַקומען.
     — װאָס הײסט עס? — האָט משה אַן אױפֿגערעגטער, אַ פֿאַרבלעפֿטער
אױסגעשריִען.
     — ס'הײסט, אַז מיר האָבן אונדזערע װעקסלען פֿאַרלאָרן.
     — װער פֿאַרלאָרן, װאָס פֿאַרל▯רן? רעד דיבורים: דו? װי, װען און
װי אַזױ?
     — נײן, ניט פֿאַרלאָרן. נאָר מיר האָבן זײ אָנגעװױרן.
     — כ'פֿאַרשטײ ניט און הײב ניט אָן פֿאַרשטײן. װאָס מײנסטו דערמיט▯▯
     און דאָ האָט נחום גענומען אױסלײגן און דערצײלן פֿאַר זײן שװער אַ
לאַנגע שװערע געשיכטע, אַ געשיכטע אַן אױסטערלישע, װאָס טרעפֿט זיך
זעלטן אַפֿילו אין געשעפֿטן מיט פּריצים, און אַפֿילו מיט אַזאַ, װי רודניצקי,
װאָס װער ס'האָט אים נעענטער געקענט, האָט זיך יאָ געקאָנט ריכטן אױף
אַזױנס, אָבער, װי געזאָגט, אַפֿילו פֿאַר רודניצקין אױסטערליש.
     נחום האָט דערצײלט, װי נעכטן, אַז ער איז אָנגעקומען אין הױף, זיך
געמאָלדן צום פֿאַרװאַלטער און איבערגעגעבן, אַז לױטן פּריצס בקשה האָט
ער די װעקסלען▯ מיטגעבראַכט און װיל זיך זען מיטן פּריץ, — האָט אים
יענער, דער פֿאַרװאַלטער, געזאָגט, אַז נײן: איצט איז אוממעגלעך, דער פּריץ

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 171

האָט זיך שפּעט געלײגט, שפּעט מיט פּריצים פֿאַרבראַכט, ער װעט הײַנט
שפּעט אױפֿן טאָג שלאָפֿן, און ער מוז אױסװאַרטן.
     נאָך ▯דעם, אַז ער אין אױפֿגעשטאַנען, האָט געפֿרישטיקט און האָט אים,
נחומען, אַרײַנגערופֿן, האָט ער דערזען, אַז עפּעס איז ניט קײן גוטע שעה אױף
אים, עפּעס איז ער שטאַרק צעדרײט: אַז מע רעדט צו אים, הערט ▯ער שלעכט,
און דאָס, װאָס ער הערט, פֿאַרשטײט ער ניט, — װײַזט אױס, פֿיל פֿאַרשפּילט
פֿאַר דער נאַכט, אָדער אַן אַנדער אומאָנגענעמלעכקײט אַ פּריצישע.
     אָבער אַז ער האָט סוף־כּל־סוף באַנומען, צוליב װאָס ער, נחום, איז
                                                                              ▯
געקומען, האָט ער זיך צעהיצט, צעװאַרעמט, גלײַך אַ גרױסער גוטער פֿרײַנט
זײַנער האָט זיך צו אים באַװיזן, װעלכן ער האָט שױן לאַנג ניט געזען. ער
האָט אים אָפֿט בײַם נאָמען גערופֿן: „פּאַן נחום, פּאַן נחום”... האָט אים אַ
▯האַנט אױפֿן אַקסל אַרױפֿגעלײגט, דערנאָך אים אונטערן אָרעם גענומען און
גענומען מיט אים איבער די פּאָקאָיעס אומגײן, פֿון אײן צימער אין צװײטן
אין די פֿיל צימערן װאָס אין שלאָס געפֿינען זיך. ער האָט אים פֿאַררעדט,
אים באַשאָטן מיט פֿאַרשײדענע מעשׂיות, װאָס האָבן קײן שײַכות ניט צום
אײגנטלעכן ענין, צו די װעקסלען און צוס צאָלן. האָט אים אױסדערצײלט,
װוּ און מיט װעמען ער האָט זיך באַגעגנט, װיפֿל און מיט װעמען פֿאַר־
בראַכט▯ װאָס פֿאַר אַ געשעפֿטן געמאַכט, װאָס געקױפֿט, פֿאַרקױפֿט, מיט
װעמען אױף װאַס ער האָט זיך געביטן: אַ הונט אױף אַ הונט, אַ דינער
אױף אַ דינער — מיט די פּריצים, אַ װאַלד אױף פֿעלד ,פֿעלד אױף װאַלד —
מיט די פּױערים, און מיט די ייִדן, מיט זײַנע נאָענטע פּאָס▯אָרס, שענקערס,
אַרענדאַרעס, און אױך מיט װײַטע, פֿרעמדע — װאָס פֿאַראַ גליקן.
     דערבײַ, דאָס אַלץ דערצײלנדיק, איז ער געװען זײער אױפֿגעלײגט, זיך
געהאַלטן אין אײן באַרימען, אַז די לעצטע צײַט גײט אים גוט, אַז איבער־
הױפּט, װוּהין ער װענדט זיך ניט, גליקט אים זײער: זײַנע פֿריִערדיקע
געשעפֿט-פֿירער, דעם פֿאַרװאַלטער און עקאָנאָם, װאָס האָבן בײַ אים געגנבֿעט
און זיך די קעשענעס אָנגעשטאָפּט, האָט ער אױפֿגעדעקט און אַרױסגעטריבן,
און אױף זײער אָרט▯ נײַע, אָרנטלעכע אַרײַנגעקריגן. אַזױ, אַז פֿון הײַנט און
װײַטער איז ניט שײך — ער איז מיט זײן פֿאַרמעגן געדעקט. פֿאַרקערט, ער
הײבט אָן שטײַגן, און זײן שלעכטער נאָמען צװישן סוחרים ביז אַהער, װאָס
איז אים געקומען אַדאַנק דעם, װאָס זײַנע אָנגעשטעלטע און פֿאַרטרױטע
האָבן זײַנע געשעפֿטן שלעכט געפֿירט, װעט איצט גאָר אַנדערש, אױף גאָר
אַן אַנדער אופֿן, אָנהײבן קלינגען, ער מעג זיכער זײן, דער פּאַן נחום...
     ער איז אַזױ אױפֿגעלײגט געװען און אין אַזאַ צוטרױלעכן ראַש אַרײַן,
אַז ער האָט אים, נחומען, אױפֿן אױער אײַנגערױמט, אַז ס'האַלט שױן אַפֿילו
דערבײַ, אַז זי, יענע — ער װײסט  שױן, מטתם, װער — װאָס האָט אים
פֿאַרלאָזט און צו די איריקע קײן װאַרשע אַװעק, האַלט זיך שױן בײַ אומ־

-----------

                                           ▯
      
172                                                            ד ע ר נ ס ת ר
      קערן... אמת, ▯ס'איז איר אַ ,היפּשע מתּנה פֿאַרשפֿראָכן. אמת, שױן אַפֿי▯ו
      אײַנגעהאַנדלט די מתּנה, פֿאַר װעלכער ער האָט, לײַענדיק בײַ אײנעם אַ ייִדן
      געלט דערױף, אַ שטיק דױבישער װאַלד פֿאַרזעצט, און אױף גאָר ניט קײן
      געהױבענע באַדינגונגען, אָבער ס'מאַכט ניט, ס'אַ קלײניקײט... דער עיקר,
      װאָס די געשעפֿטן גײען גוט, דער עיקר, װאָס זײ װעלן ערשט אָנהײבן גוט גײן.
           — און אָט זאָל ער זען, דער פּאַן נחום...                           ▯
           ער ▯אָט אים דערנאָך אַ שטיק צײַט איבער די פֿערד־שטאַלן און איבער
      ▯▯י▯▯־▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯ו▯▯▯ר▯▯ ▯▯ ▯▯▯▯
                                                                          ▯
      
ניט געפֿינען. ער האָט דאָס ליב, ער איז אַ מבֿין אױף אַזױנס, און אַנדערע
      פֿאַרשטײען ניט, האָבן קײן גוסט ניט און װעלן עס קײנמאָל ניט האָבן און
      פֿאַרמאָגן.
           אַזױ ביז פֿאַרנאַכט — אין הױף, איבער די שטאַלן און איבער אַנדערע
      זעענסװיכטיקײטן. דאַן האָט ער אים װידער אין די צימערן געבראַכט. און
      אַז ס'איז שױן גוט פֿינצטער געװאָרן, אַז ער איז שױן מיד געװאָרן פֿון אומגײן,
      אױסװײַזן און באַרימען זיך, איז ער מיט אים אין יאַגד־צימער געקומען, װוּ
      די װענט זײַנען פֿון אױבן ביז אַראָפּ מיט פֿאַרשײדענע מיני געװער באַהאַנגען.
      אַ קלײן טישל נאָר אין דער מיט, װאָס אױף דעם איז אַ קלײנער שפּיגל גע־
      שטאַנען, צו װעלכן ער איז צוגעגאַנגען און האָט אױף זיך אַ קוק געטאָן...
      און פּלוצעם האָט ער זיך אינגאַנצן געביטן, איז מיטאַמאָל עפּעס טרױעריק
      געװאָרן, און די גאַנצע פֿריִערדיקע באַרימערישע היץ איז פֿון אים אַרױס.
           ער האָט זיך בײַם טישל אױף אַ בענקל אַראָפּגעלאָזט, געהײסן אַ דינער
      װײן ברענגען, פֿאַר זיך און פֿאַר נחומען, און אַז יענער האָט זיך אָפּגעזאָגט,
▯     האָט ער אַלײן געטרונקען. דאָס מאָל שױן געשװיגן, אָפּגעקילט און אי▯▯אַ
      טיפֿער מרה־שחורה, און אַפֿילו די אָפֿט אױסגעטרונקענע גלעזער האָבן אים
      ניט דערװאַרעמט און פֿון זײן פֿאַרזונקענקײט און פֿון זײן פּלוצעם אױף אים
      אָנגעפֿאַלענער נידערגעשלאָגנקײט אים ניט אַרױסגעשלעפּט.
           דערנאָך האָט ער זיך פּלוצעם ▯אַ הײב געטאָן און בײַ דער שװאַכער שײן
      פֿון דער אײנציקער ליכט, װאָס האָט אױפֿן טישל געברענט, האָט גע▯ומען
      זוכן אױף די װענט, צװישן די פֿאַרשײדענע מיני געװערן. ער האָט עפּעס
      אײנעם אַ פּיסטאָלעט אַרױסגעפֿונען, און מיט אים צו דעם שפּיגל צוגעגאַנגען.
      אים פֿריִער צום האַרצן צוגעשטעלט, דערנאָך צום אָפֿענעם מױל, דערנאָך
      צום שלײף, גלײַך ער האָט אױף פֿאַרשײדענע אופֿנים געפּרוּװט, װוּ בעסער
      איז אין זיך אַרײנצושיסן, װי שענער און װי לײַכטער דער טױט זאָל אים,
       הײסט עס, אָנקומען.
            און מיטאַמאל האָט ער זיך געװענדט צו אים, צו נחומען, צום דער־
      שראָקענעם, װאָס די נשמה איז אים אַנטפֿאַלן, זעענדיק, װאָס ער, רודני▯קי,

-----------

                                                              ▯
     

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 173
     
טוט און װאָס ער האָט דאָ בדעח צו טאָן און פֿירצונעמען. ער האָט זיך
     צעלאַכט. און אַז ער, נחום, זעענדיק אים אַ לאַכנדיקן, איז צו אים צוגעגאַנגען
     און מיט גרױס אָפּשײַ, װי מע װענדט זיך צו אַ פּריץ, און בפֿרט נאָך, װיסנדיק,
     אַז ער איז אונטערן גלעזל, און, װי אים האָט זיך געדאַכט, און, װי ער האָט
     פֿאַרשטאַנען — אױך אין גרױסע צרות, און האָט גענומען אים אָפּהאַלטן:
     „זאָל דער פּריץ אַזאַ שפּאַס ניט טרײַבן, ס'איז געפֿערלעך. ער בעט אים זײער,
     ער האָט נאָר-װאָס אױסגעטרונקען, ס'קאָן נאָך, חלילה, אַן אומגליק געשען,
     זאָל ער דעם פּיסטאָלעט אַװעקלײגן▯, — האָט ער זיך װידער צעלאַכט. אָכער
     מיטאַמאָל איז נאָכאַמאָל פֿינצטער געװאָרן, און, שטײענדיק און האַלטנדיק
     דעם פּיסטאָלעט אַזױ, װי ער האָט אים פֿריִער געהאַלטן, האָט ער אַ זאָג געטאָן:
          ▯ באַנקראָט יעסטעם, אינעגאָ װיסציאַ ניעמאַ — איך בין באַנקראָט,
     הײסט עס, און אָ פּריץ האָט קײן אַנדער װעג ניט.
          און דאָ איז ער שטיל צו דער טיר צוגעגאַנגען▯ דורך װעלכער פֿריִער
     איז דער דינער מיטן װײן אַרײַן, און האָט זי צוגעשלאָסן, און, צוריקקומענדיק
     פֿון דער טיר, האָט ער צו אים, צו נחומען, אַזױ געזאָגט:
          — מיר זײַנען אַלײן, און איך שעם זיך איצט ניט. אָבער ס'איז מײן
     לעצט. און בײַ אים, בײַם פּאַן נחום, אין די הענט איז זײן גאַנצער גורל
▯    איצטער... ער, נחום, איז דאָך אַלײן אַ סוחר, ער װײסט, װאָס קריטישע צײַטן
     באַטײַטן און בײַ אים, בײַם פּריץ, איז איצט קריטיש: קײן געלט האָט ער
     ניט▯ ער האָט זיך די לעצטע צײַט שטאַרק פֿאַרשפּילט און אױך אין אַנדערע
     געשעפֿטן פֿאַרלױרן. נאָר קײן פֿאַרלױרענער אינגאַנצן איז ער ניט, ער גלי▯בט
     זיך אױסדרײען, אָבער צאָלן קאָן ער ניט, בפֿרט אַזאַ סומע, װי אים, װי נחומען
     און זײן שװער, קומט פֿון אים. אָבער דאָס אין װײניק: ער איז אַ פּריץ, ער
     האָט האָנאָר, און דאָס דערלױבט אים ניט, װי זײַנע עלטערן האָבן זיך קײנ־
     מאָל ניט דערלױבט, אַ לעבעדיקער אָנזעצער צו בלײַבן און אַ שם האָכן פֿאַר
     אַזױנעם. ער מוז די װעקסלען איצט אַרױסבאַקומען, אױב ניט, איז דאָ זײן
     ענדע. ער װײסט, אַז נחום, דער קרעדיטאָר זײַנער, אױב ער װעט אים אָפּגעבן
     די װעקסלען, װעט ער קײנעם ניט דערצײלן: די סומע איז אַ צו גרױסע,
     און אױב מע װעט זיך דאָס אין דער סוחרישער געלט־װעלט דערװיסן, קאָן
     דאָס אים אַלײן צו קרעדיט און אױך צו אַנדערע זאַכן שאַטן... ער איז דערום
     זיכער, אַז ביז אַ צײַט, ביז זײן לאַגע װעט זיך פֿאַרבעסערן און ער װעט אימ־
     שטאַנד זײן אָרנטלעך און ערלעך (ער מעג זײן זיכער, דער פּאַן נחום) זײן חובֿ
     אומקערן, װעט די זאַך בלײַבן צװישן אים און אים, נישט מער, װי צװישן
     זײן שװער און זײ בײדע... אױב זשע ער, נחום, קאָן ניט, באַשטײט ניט, איז
     חאָט ער, דער פּריץ, איצט קײן אַנדער ברירה...
          און דאָ האָט ער נאָך צוגעגעבן און אַ פּאָר שװערע, פֿילבאַטײטנדיקע
     װערטער געלאָזט פֿאַלן:























▯

-----------

       ▯
         174                                                                 ד ע ר נ ס ת ר
              
— זאָל ער געדענקען, אַז אױב דאָס געשעט, אױב ער מוז אין זיך איצט
                                                 
▯
         שיסן, קאָן פֿאַר אים, פֿאַר נחומען, גרױסע אומאָנגענעמלעכקײטן אַרױס־
         קומען: זײ זײַנען אַלײן, נאָר אינצװײען, זײ בײדע נאָר אין צימער, און ער,
         נחום, דער קרעדיטאָר און דער פּריץ — דער בעל־חובֿ זײַנער.
              — און דו האָסט אים די װעקסלען אָפּגעגעבן? — האָט דאָ משה, די
▯        מעשׂה אױסהערנדיק, אױסגעשריגן, אױסער זיך פֿון אױפֿרעגונג און פֿונעם
         צופֿאַל, װאָס מאַכט זיך זעלטן אַפֿילו צװישן פּריצים און צװישן די אױס־
         געלאַסענע און אױף אַלץ פֿײיִקע.
              — יאָ, שװער... און װי װאָלט איר אױף מײן ▯רט געטאָן? — האָט נחום
         געפֿרעגט.
              — װאָס הײסט איך? ▯װאָס איז דאָס פֿאַר אַ פֿראַגע?
              — איז װאָס אַנדערש האָט מען, נאָך אײער מײנונג, געקאָנט טאָן?
              — װאָס הײסט, װאָס? אים איבעררעדן, אײַנרעדן, אַז מע מאָנט אים ניט,
         אַז מע װעט אים אױסװאַרטן, אַז מ'האָט צײַט, אַז קײנער װעט זיך דערפֿון
         ניט דערװיסן.
              — און אַז מע האָט דאָס אַלץ געטאָן, געזאָגט, און אַז איך האָב גענױ אַזױ
         מיט אים אײַנגעטענהט, מײן ערלעך װאָרט געגעבן, אַז אַזױ װעט עס טאַקע
         זײן, און אַז ער האָט פֿאָרט געפֿאָדערט: אָדער די װעקסלען, אָדער זײן טױט?
              — איז דורך אַ טיר, דורך אַ פֿענצטער, דורך אַלץ, װאָס מעגלעך, אָבער
         מע גיט זיך אַן עצה: מע שרײַט, מע רופֿט מענטשן, מע רופֿט דינער פֿאַר
         עדות, מע טוט עפּעס! װאָס הײסט, מע גיט אָפּ?
              דאָ האָט נחום, װאָס אױף אים איז טאַקע די גרױסע שולד געלעגן, די
         שולד פֿון אַרױסלאָזן און פּטרן אַ גרױס גוטס מיט אײגענע הענט, זיך אָבער
         דערמאָנט די לאַגע, אין װעלכער ער האָט זיך בײַם פּריץ געפֿונען. ער האָט
         זיך דערמאָנט זײן פּנים, בשעת יענער האָט דאָס אַלץ צו אים גערעדט מיט
         אַ פֿאַרצװײפֿלט קול, װי פֿאַר דער מי.תה. די גאַנצע צײַט פֿון זײן רעדן גע־
         האַלטן דעם פּיסטאָלעט פֿאַר די אױגן און, װי אױף זײן מלאך־המות, געקוקט
         אױף אים. ער האָט זיך דערמאָנט, אַז אױסער געלט, איז אױך ער אַלײן אין
 ▯      אַ גרױסער סכּנה געשטאַנען: אָדער אין אַ סכּנה פֿון אַ בלבול, אָדער אפֿשר
         גאָר, װער װײסט, אױפֿן אָרט דערשאָסן צו װערן. איז אָט, געדענקענדיק און
         דערמאָנענדיק זיך דאָס אַלץ, האָט ער זיך, ניט געקוקט אױפֿן װײטיק פֿונעם
         געלט פֿאַרלירן, דאָך װי אַ געראַטעװעטער פֿון געפֿאַר געפֿילט, און דאָס האָט
         אים מוט און זיכערקײט געגעבן זײן שװערס װײַטערדיקע טענות — „פֿאַר
         װאָס, פֿאַר װעמען און װי אַזױ?” — מיט אָט װאָס אים אָפּצושלאָגן:
              — שװער, װער אַ פּריץ איז, װײס עך! פּריצים קאָן עך בעסער פֿון אײַך!
         און עך זאָג אײַך: דאַנקט גאָט, װאָס איר שרײַט איצט נאָר אױף אײער געלט.
         ס'האָט געקאָנט געמאָלט זײן, איר זאָלט איצט שרײַען אױף ער▯גערס..▯

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 175
     
— אױף ערגערס? װאָס קאָן דען זײן ערגער? — האָט משה װײַטער
געשריגן.
     — ערגער? װען איר װאָלט אױף מיר, אױף מײן קאָפּ געשריגן... עך
בין אַ טאַטע פֿון קינדער, און עך קען פּריצים בעסער.
     דאָ האָט משה אױף זײן אײדעם אַ קוק געטאָן און פֿאַרשטאַנען, אַז ער
איז אפֿשר אַ ביסל גערעכט. אָבער די זאַך האָט אים דאָך געקאָכט: פֿאָרט
איז דער אײדעם פֿאַר אים גאַנץ געשטאַנען, און דאָס געלט, די װעקסלען,
װעט ער שױן צוריק קײנמאָל ניט זען...  און כאָטש נחום האָט אים אין
װײטעריקן שמועס פֿאַרזיכערט, אַז, צוריק גערעדט, קאָן מען ניט װיסן: פֿאָרט
אַ פּריץ, און מעגלעך טאַקע, אַז ס'איז אים דאָ ניט אין שװינדל, נאָר אין האָנאָר
געגאַנגען, און בײַ דער ערשטער מעגלעכקײט צו צאָלן, װעט ער זײן װאָרט
האַלטן, כּדי װידער טאַקע פּריצישן האָנאָר צו באַװײַזן — דאָך האָט אים די
זאַך געקאָכט.
     ער איז פֿון װאַנט צו װאַנט אין צימער אומגעגאַנגען, דעם אײדעם געלאָזט
שטײן אינמיטן, און פֿון זײן מױל האָט יענער אַלע װײַלע געהערט אַזױנע
װערטער זיך אַרױסרײַסן, װי: „שיױנדלער, מאָט, ער װעט בײַ מיר אין תּפֿיסה
פֿױלן, מע טאָר עס אַזױ ניט לאָזן”▯.. און דאַן נאָך דעם, װי ער האָט פֿאַר־
טראַכט, האַסטיק און װי אַ חיה אין אַ שטײַג אַ לאַנגע צײַט אַזױ אומגעשפּאַנט,
און אַלע װײַלע נאָכאַמאָל און נאָכאַמאָל צו דעם זעלבן זיך אומגעקערט, זיך
מיט טענות געװענדט:  „אָבער ס'איז דאָך ניט געהערט!  ס'איז דאָך אײן
מאָל אין טױזנט יאָר טרעפֿט זיך אַזױנס!” און יענער, דער אײדעם, האָט
װידער און װידער זיך אָפּגעשלאָגן מיט װאָס ער האָט געקאָנט, זיך פֿאַר־
ענטפֿערט און אױף װיפֿל מעגלעך, אים פֿאַרזיכערט און אים האָפֿנדיק גע־
מאַכט, אַז ס'איז נאָך ניט אַזױ, ער װעט זען, אַז די זאַך קאָן זיך נאָך איבער־
דרײען, און מײאש זײן זיך איז נאָך צו פֿרי, — איז אָט דעמאָלט האָט ער
מיטאַמאָל נאָך דעם, װי ער ▯האָט אין קאָפּ פֿאַרשײדענע מיטלען און עצות גע־
זוכט, אױפֿן אײנציקן מעגלעכן געדאַנק אין איצטיקן מאָמענט זיך אָנגעשלאָגן,
און נעמלעך: צו זײן אַדװאָקאַט זיך װענדן, צו זײן פֿאַרטרױאונגס־מאַן, צו
דעם, צו װעלכן ער װענדט זיך כּסדר אין קריטישע און אין ענגע פֿאַלן. דאָס
צום ערשטן, נאָכדעם װעט ער זען.
      ▯ער האָט דערום דעם מאַנטל, װעלכן ער האָט, פֿון דער הײם קומענדיק,
נאָך ניט באַװיזן אין קאָנטאָר אױסצוטאָן ,טאַקע ניט אױסגעטאָן, באַלד האָט
 ער נחומען באַפֿױלן, ער זאָל אַהײם פֿאָרן, אין קאָנטאָר ניט פֿאַרבלײַבן, און,
 נאַטירלעך, מ▯ט קײנעם װעגן דעם קײן שמועט ניט האָבן. און ער אַלײן האָט
 זיך צו דער טיר געלאָזט, אין צװײטן צימער אַרײַן, װוּ זײַנע אָנגעשטעלטע
און די באַשטענדיקע באַזוכער האָבן זיך געפֿונען, האָט זיך ניט פֿאַרהאַלטן▯

-----------

         176                                                   ד ע ר נ ס ת ר
         
מיט קײנעם זיך ניט אָפּגעשטעלט, אַרױס און אַװעק אַהין, װוּהין ער האָט
         נאָר־װאָס געהאַט באַשלאָסן.
                                          ▼
         אַ▯ױ▯,▯▯▯▯ו▯ ▯▯ו ▯▯▯▯▯▯י▯ן ▯▯▯▯▯▯▯י▯ו▯▯
                                                    ▯ױ
         ניט מיט אַן אמת חרובֿ, אָבער אונטערגעריסן װערט מען: ס'הײבט זיך אָן
         שאָקלען דער באָדן אונטער ד▯ פֿיס. דער נאָמען װערט פֿיל פֿוז דעם אָן, און
         אַזאַ▯ װי שלום שמאַריאָן און װי אַנדערע פֿון די זײַניקע, װאָס דרײען זיך
         אַרום אים, באַשמעקן אים, באַלעקן אים און חנפֿענען אים הינטיש אָן אַ שיִער,
         הײבן אָן דערפֿילן נבילה, דרײען זיך אָפּ און נעמען זוכן אַנדערע, װעמען צו
         שמעקן און חנפֿענען.
              ער, משה, האָט דערום גוט געװוּסט זיך צו היטן, און װאָס פֿאַר אַ זאַך
         ▯▯▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯ן, אַ▯ ▯ענע, ▯י ▯ױ▯ן־
                                   ▯
▯
              ער האָט דערום איצט, װען ער איז דעם צװײטן צימער דורכגעגאַנגען און
         צו דער דרױסן־טיר זיך געלאָזט, דאָס פּנים פֿון די אַלע זײַנע באַזוכער אָפּ־
         געקערעװעט, ער האָט מיט זײ זיו מיט קײן בליק ניט געװאָלט באַגעגענען, כּדי
          יענע זאָלן אין אים גאָרנישט ניט כאַמערקן, און אױף זײער אופֿן, מיט זײערע
          הינטישע חושים, ניט נעמען אים שנאָרען, נישטערן, זוכן, פֿאָרשן, זיך נאָכ־
         פּרעגן און פֿון דער לופֿט זיך עפּעס ניט דערװיסן.
              ער איז אַרױס, און אין דרױסן ערשט האָט ער זיך דערמאָנט, אַז ע▯ איז
          ▯▯▯▯▯▯▯▯ע▯▯▯פ▯י▯▯י▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯
                                                               ▯
                                                   ן
         שלעכטע סימנים האָבן אים הײַנט אױף אַ שלעכטן טאָג אָנגעזאָגט.
              ער האָט זיך דערמאָנט איז לוזין, דערמאָנט דער עיקר אין סרולין, און
          יענער מיט דער תּמיד אים אױפֿרעגנדיקער, ערד־קאָלירענער קאַפּאָטע איז
          אים פֿאַר די אױגן געשטאַנען, און אַ שטיקל מורא־האָבנדיקער געדאַנק איז
          אים איצט אין קאָפּ געקומען, אַ װוּנטש, אַ מין געבעט:
              — ס'איז נאָך פֿרי, און דער טאָג האָט זיך אים הײַנט שלעכט געשטעלט.
          זאָל, חלילה, װײַטער און מער שױן ניט טרעפֿן גאָרנישט.
                                           ▼
              דער צופֿאַל האָט געװאָלט'אַז משהס װוּנטש זאָל דאָס מאָל ניט דערפֿילט
          ▯▯ן▯▯ י▯ ▯י▯י▯▯ ▯▯▯ ▯▯▯▯ ▯▯ נ▯▯י▯▯▯▯▯▯
                    ▯                               ▯    ▯
          ערנסטע, װעלכע האָבן אים גאָר נאָענט אָנגערירט.

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 177
      
ס'איז פֿאָרגעקומען אין זײן צװײטן געשעפֿט, אױפֿן באַװוּסטן, גרױסן
נאַפֿט־לאַגער זײַנעם, װעלכער געפֿינט זיך אינמיטן גראָבן מאַרק און װאָס איז
באַשטאַנען פֿון אַ קלײט מיט עטלעכע סקלאַדן.
     אָנגעפֿירט האָט דאָרט משהס צװײטער אײדעם, יאַנקעלע גראָדשטײן
▯װעגן װעלכן די רײד װעט זײן אױספֿירלעך שפּעטער, אױף אַן אַנדער אַרט),
װאָס אים צו הילף איז געגעבן געװען אַ בוכפֿירער און נאמן אין אײן פּערזאָן,
אײנער אַ ייִד ליבערזאָן, און די הױפּטלעכע און שװערע אַרבעט איז געלעגן
                               ▯
אױף די צװײ הױפּט־משרתים, אױף אליקומען און זיסיען, און אױך אױף
דעם דריטן, דעם געהילף זײערן, אַ ייִנגל נאָך — קאַטערוכע.
     זײ, אָט די משרתים, האָבן דאָס באַדאַרפֿט באַדינען די פֿיל קונים פֿון
הורט (קײן לאחדים האָט מען דאָרט ניט פֿאַרקױפֿט) — די שטאָטישע, אָבער
מערסט פֿון דער געגנט אַרום, װאָס פֿלעגן קומען מיט גאַנצע פֿורן און אין
גרױסע פֿעסער זײער סחורה, דעם נאַפֿט, פֿאַרנעמען.
     אָט די משרתים אַלײן, און אַמאָל, ו▯ען ס'איז אַ סך אַרבעט געװען, אױך
מיט דער הילף פֿון די מאַרק־טרעגערס, פֿלעגן די אײַנקױפֿער באַדינען —
אַרױפֿשלעפּן די פֿעסער פֿון די סקלאַדעס, אַרױפֿקאַטשען אױף די װאָגנס,
אָנלײגן, פּאַקעװען, און דאָס אָנגעפּאַקעװעטע מיט שטריק פֿאַרבינדן.
     אליקום מיט די קורצע, גראָבלעכע פֿינגער, װאָס זײַנען אים באַשטאַנען
װי נאָר פֿון צװײ גלידער, ניט פֿון דרײ, װי בײַ אַלע מענטשן, איז געװען דער
געזינטסטער: געטאָן און געאַרבעט האָט ער שטיל און פֿעסט, זיכער אין זײַנע
הענט און אין זײן גװאַרדיאַנישן װעזן. תמיר אַ שװײַגנדיקער, אַ ביסל אַ
שמײכלענדיקער, װאָס די גבֿורה האָט אים פֿון די אױגן אַרױסגעקוקט, די
רױטקײט — פֿון די שװײַגנדיקע באַקן, און אין מאַרק, און צװישן די טרעגערס
אַפֿילו, האָט ער געשמט פֿאַר אַ גיבור, װאָס פֿאַר זײן פּאַטש, למשל, איז מען
געלאָפֿן, װי פֿון אַ מגפֿה, און װעמען דער פּאַטש, נאָר אײנער אַפֿילו, האָט
▯עטראָפֿן, יענער האָט שױן געמעגט, האָט מען געזאָגט, זאָגן ױדױ.
     דער צװײטער ־▯־ זיסיע. שױן אַן אָפּגעצערטער. אַ יונגערמאַן נאָך, בײַ
די דרײַסיקער, אָבער שױן אַן אױסגעמאַטערטער פֿון װײניק שׂכירות באַקומען
—אַ קערבל מיט אַ פֿערטעלע אַ װאָך; דערצו נאָך מיט היפּש קינדער, דערצו
נאָך האָט ער זיך אין דער קבצנישער מעלה געהאַלטן, און, ניט געקוקט אױף
זײן קנאַפּן פֿאַרדינסט, האָט מען אים שבת־יום־טובֿ, למשל, ניט דערקענט —         ▯
אַזױ פֿײַן אָנגעטאָן איז ער געװען: די הױזן אױף דער נאָט, די שטיװלעטן
מיטן פּוץ, און װינטער נאָך אַפֿילו מיטן טכױרענעם טוליפּ פֿון נאָך דער חתונה.
     אַזױ איז ער אין ▯דער מעלה, אַזױ אױך האַט ער זײַנע קינדער געפֿירט. ער
איז געװען אַ זון פֿון אײנעם אַ ייִדן קאָסמאַן, שױן לאַנג געשטאָרבן, װאָס שױן
פֿאַר זײן לעבן אַ יורד, און װאָס שױן בײַ זײן לעבן האָבן זײַנע קינדער געמוזט

-----------

178                                                              ד ע ר נ ס ת ר


אַװעקגײן דינען צו אַנדערע אױף גראָבער אַרבעט, און זיסיע איז צו משהן,
װאָס האָט זײן פֿאָטער אַ װײַטלעכער קרובֿ אָנגעקערט, אָנגעקומען.
     ער, זיסיע, כאָטש אַ קרעפֿטיקער אין געבײן, כאָטש פֿיל כּוחות נאָך אין
די הענט, אָבער פֿון װײניק שפּײַז, װאָס האָט אים ניט אומגעקערט דאָס געזונט,
װאָס ער האָט בײַ דער אַרבעט געפּטרט, און פֿון פֿיל קאָפּדרײעניש, װי אַזױ
פֿון זײַנע חובֿות בײַ די װאָכערניקעס אַרױסצוקריכן, האָט ער אָפּגעצערט
אױסגעזען און די באַקן פֿון די האָר פֿון זײן געפּוצט בערדל האָבן בלאַס
אַרױסגעקוקט.
▯ױ▯▯ ו▯ ▯▯ ▯ע▯▯▯▯▯י▯▯מ▯▯▯▯ו▯י▯ אָ▯▯▯ ▯▯▯▯ אַ▯▯
                                                       י                ק
          

▯
געהאָרעװעטער, האָבן אונטערגעקרעכצט, מחמת זײ האָבן געװוּסט, פֿונװאַנען
ער שטאַמט, געװוּסט פֿון דער משפּחה־קרענק, אַז זײן געזונט איז קריטשיק,
און אַז אין דער אמת▯ װאָלט ער גאָר אַנדערש באַדאַרפֿט לעבן, נאָר ס'ניטאָ
פֿאַר װאָס, און▯אױך קײן עצה ניט צו קריגן, פֿונװאַנען אױפֿן בעסערן צו נעמען:
װאָכערניקעס זײַנען װאָכערניקעס, און דער באַלעבאָס איז כאָטש אַ קרובֿ,
דאָך אַ באַלעבאָס, און האָרעװען מוז מען.
     דאָס איז דער צװײטער משרת. דאַן נאָך דער דריטער, דער ייִנגסטער,
דאָס ייִנגל נאָך, קאַטערוכע — דער לעבעדיקער לונג־און־לעבער, דער באַ־
שטענדיקער לץ, דער האָצמאַך, װי דער גאַנצער מאַרק און די טרעגערס פֿלעגן
אים רופֿן, װאָס װער װוּ און װען מע פֿלעגט אים באַגעגענען, פֿלעגט מען  .
אים אָנרוקן דאָס היטל איבער די אױגן, שנעלן אין נאָז, אָדער אַנדערש עפּעס
אָפּטאָן, און ער איז קײנמאָל אױף קײנעם ניט ברוגז געװאָרן, פֿלעגט זיך
אָפּװערטלען, צוריק עפּעס אָפּטאָן — קװיט, און פּאַני־בראַט מיט אַלעמען.
     ער האָט אַלעמען געפֿאָלגט, געטאָן, װאָס מע האָט אים געבעטן, דער עיקר
אָבער צו זײַנע צװײ העכערע אָנגעשטעלטע צוגעבונדן, צו זיסיען, צו אליקומען,
און פֿאַר זײ — אין פֿײַער און אין װאַסער און ס'איז פֿאַר אים גאָו▯ קײן שװערס
ניט געװען.
     יענעם טאָג האָט זיך זיסיע, גלײַך אױף דער אַרבעט קומענדיק, עפּעס
ניט גוט געפֿילט. ער האָט אָפֿט אַ קעלט געשפּירט, נאָך דער קעלט אַ היץ אין
לײב און אין פּנים. ער האָט שױן זײן אָרעמלעכן איבערבײַסן ניט געגעסן,
יױיל אױך קײן אַפּעטיט ניט געהאַט. אליקום און קאַטערוכע האָבן אים שױן
די ניט גאָר נײטיקע אַרבעט פֿאַרשפּאָרט, און װען זײ האָבן זיך אָן אים געקאָנט
באַגײן▯ אים ניט דערלאָזט צו אַרבעטן. נאָר שפּעטער, בײַטאָג־צו, װען מיט־
אַמאָל האָט מען אײנעם אַן אָנגעפֿאָרענעם קונה געדאַרפֿט אַרױסבאַגלײטן,
װײל ער האָט געאײַלט, האָט אונטערגעטריבן און איז מיט זײן פֿורמאַן גע־
שטאַנען איבערן קאַרק, מע זאָל אים װאָס גיכער, װאָס גיכער אױפֿגעבן און
פֿאַרפּאַקעװען, ער דאַרף הײַנט אַהײם צו נאַכט נאָך אָנקומען — האָבן זיך די
                                                                








▯

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ אָ ש ב ע ך                                                   ▯17
 
משרתים אונטעראײלן גענומען. זיסיע, װאָס איז דעם גאַנצן פֿרימאָרגן אַ ביסל
 אָן אַ זײט געזעסן, האָט זיך מיטאַמאָל פֿאַרגעסן, און פֿון אַרבעט—געװױנשאַפֿט,
 און זעענדיק, אַז יענע װעלן זיך אַלײן ניט אופּאָרען, האָט ער זײ גענומען
 אונטערהעלפֿן. יענע, װידער, מײנענדיק, אַז װיבאַלד ער העלפֿט, איז אַ סימן,
 אַז ער פֿילט זיך בעסער און איז בכּוח, האָבן אים העלפֿן געלאָט, און פֿאַרװאָס
 ניט? זאָל ער...
      דאַן האָבן זײ זיך אַראָפּגעלאָזט אין אײנעם אַ טיפֿן סקלאַד, פֿונװאַנען
 זײ האָבן גענומען שלעפּן אַ גרױסע פֿיר־פּודיקע פֿאַס מיט שטריק דורך די
 נאַסע טרעפּ, װאָס מיט נאַפֿט פֿאַרפּאַפּט. אלי▯קום און קאַטערובע האָבן זי פֿון
 אונטן אַרױפֿדערלאַנגט, זיסיע מיטן פֿורמאַן פֿונעם קונה אױבן חאָבן זי גע־
 נומען אַרױפֿציִען, און װען די פֿאַס איז שױן אַרױף און װען אליקום מיט
 קאַטערוכען זײַנען שױן, נאָכן אונטערשטופּן די פֿאַס, פֿון די פֿינצטערע טרעפּ
 אין דרױסן אױף דער ליבטיק אַרױס, אַזױ האָבן זײ פּלוצעם דערזען זיסיען
 שױן מיטן שטריק אין האַנט אַ בלאַסן, אַ שװײַגנדיקן...
      ס'איז אים מיטאַמאָל עפּעס ניט גוט געװאָרן. ער האָט װי פֿאַרלאָרן דאָס
 לשון פֿון מױל, די הענט שלאַבעריק, אין די אױגן, װײַזט אױס, פֿינצטער, און
 דער קערפּער — װי כאַלד װעט ער אומפֿאַלן.
      קאַטערובע איז באַלד צו אים צו. יענער, זיסיע, האָט זיך אױף אים אַ
 ביסל אָנגעלענט. אױפֿן װעג פֿון סקלאַד צו די טרעפּ פֿון קלײט, װוּהין קאַטע־
 רוכע האָט אים געפֿירט, האָט מען געזען, אַז זיסיע װערט בלאַסער און בלאַסער,
 די אױגן מאַכן זיך אים צו, און ער װעט שױן קױם, אַן אָנמעכטיקער, די
 פֿיס שלעפּנדיק, צו די טרעפּ צוקומען.
▯     און אַז ער איז צו און זיך װי אַן אונטערגעבראָכענער אַראָפּגעלאָזט, דעם
 קאָפּ אין אַ זײט, װי אין חלשות, פֿאַרװאָרפֿן, האָט ער פּלוצעם װי עפּעס אַ
 שלוקערץ געטאָן, האָט דאָס מױל געעפֿנט, און, װי צוס ברעכן ,האָט מיטאַמאָל
 פֿון האַלדז מיט בלוט אַ גאָס געטאָן.
      קאַטערוכע האַט באַלד אַ ליאַרעם געמאַכט. אליקום האָט איס דעם קאָפּ
אױפֿגעהױבן און אים עפּעס אַן אַלט שטיקל בגד, אָנשטאָט אַ קישעלע, אונטער־
 געלײגט. פֿון קלײט איז דער נאמן אַרױס. פֿון אַרוס און אַרוס, פֿון מאַרק, פֿון
 נאָענטע קלײטן האָבן זיך טרעגערס, משרתים און אַזױ זיך עולם גענומען
 צונױפֿקלײבן▯..
      מע איז געשטאַנען, אין די ערשטע מינוטן ניט געװוּסט, װאָס צו טאָן.
 אײניקע האָבן גענומען זאָגן: ”אַ דאָקטער... מ'דאַרף אַ דאָקטער”. אַנדערע —
 אַז מ'דאַרף אים אַהײם אָפּפֿירן. אײניקע זײַנען שױן לעבן אים געשטאַנען
 מיט װאַסער און געשפּריצט אױף אים, אַנדערע האָבן געזאָגט: „מע דאַרף
 ניט”. אַן אַלטער טרעגער פֿון מאַרק, פֿרידל, איז צו איס צוגעגאַנגען און אים

-----------

180                                                              ד ע ר נ ס ת ר

גענומען װי װעקן: זיסיע, לאָז זיך ניט אָפּ... זיסיע, מענטש זיך, נעם זיך
אין די הענט!
      באַלד האָט מען שױן אָבער געזען, אַז ער איז פֿאַרבײַ, און פֿונעם גרױסן
עולם, װאָס האָט זיו אַרום אים אָנגעקליבן, האָבן זיך גענומען אױסטײלן
רעדלעך און אַ ביסל אין אַ זײט אָפּגײן. די, װאָס זײַנען געבליבן לעבן אים,
די מער נאָענטערע באַקאַנטע משרתים, זײַנען געװען אומבאַהאָלפֿן עפּעס צו ▯▯
טאָן. צוזעענדיק איצט זײן לאַגע און װי זיך דערמאָנענדיק אין זײער אײגענער,
זײַנען זײ, װי חיות איבער אַ קראַנקן זײער גלײַכן, געשטאַנען, געשװיגן, און
באַדענקלעכער אונטערטעניקער טרױער אױף זײער פּנים.
      אַנדערע, װאָס נאָך דעם, װי זײ האָבן אים אָנגעקוקט אַ װײַלע, האָבן פֿאַר
 מיטלײד און רחמנות מער אױף אים ניט געקאָנט קוקן און זײַנען אין אַ זײט
צו אַ רעדל אָפּגעגאַנגען, האָבן צװישן זיך גערעדט, זיך געטײלט און צו דער
אַלגעמײנער באַדױערונג אױך זײערע צוגעגעבן:
     — זיך דערהאָרעװעט... — האָבן געזאָגט אײניקע.               .
      — אונדזערן אַ ברודערס גליקן...
      — אַװדאי, — האָט אַ▯זאָג געטאָן אַ פֿרעמד־פֿאַרבײגײענדיקע פֿרױ, װײַזט
 אױס, פֿון אָרעמען גראַד, װאָס דאָס בילד פֿונעם בלוטנדיקן זיסיען האָט איר
אין אײגענע, הײמישע גרױסע אַנגסטן דערמאָנט: — אַװדאי! װאָדען? די
 נגידים גיסן זיך גאָלד אין האַלדז און בײַ אָרעמעלײַט גיסט זיך דאָס בלוט
 פֿון האַלדז.
      — װיסט איז דער מאַמע זײַנער, דער מלכּה־ריװען! איר לעצטער שױן
 אײנציקער בױם, — האָט אַ זאָג געטאָן אַן אַנדערע, אַ באַרעמהאַרציקע מאַרק־
 ייִדענע, װאָס איז געקומען פֿון דער מיט אַרבעט, פֿון אַ זאָק שטריקן, און װאָס
 אײנס אַ שפּיזל האָט איר אונטערן אױער געשטעקט.
      — װאָס שטײט מען? װאָס לאָזט מען אים דאָ ליגן? װאָס איז דאָרט
 פֿאַר אַן אָרט פֿאַר אים? ער קאָן דאָך דאָ אַזױ אױסגײן! — האָבן שױן
 אַנדערע, פֿריש־צוגעקומענע, געשריגן.
      — זאָל מען ברענגען אַ פֿורל, זאָל מען... גיכער! װאָס שטײט מען?
      דעמאָלט האָט זיך דער נאמן, דער פֿרומער ליבערזאָן מיט דער פֿײַן־
 אױסגעקעמטער באָרד, װאָס איז ביז אַהער געשטאַנען אַ קאַלטער, אַ געלאַסע־
 נער, גלײַך ער האָט געװאַרט, אַז באַלד װעט זיך זיסיע אַלײן אױפֿהײבן פֿון
 די טרעפּ, פֿון זײן בלוט און פֿון זײן חלשות, כּדי פֿאַרשפּ▯רן פֿון פֿרעמדע
 מײַלער באַרעדט און באַדױערט צו װערן; דעמאָלט, אַז צו זײן אױער האָבן
 שױן דערגרײכט די אױסגעשרײען און די פֿאָדערונגען עפּעס פֿירצונעמען און
 עפּעס װאָס גיכער און װאָס נײטיק איז צו טאָן פֿאַרן חולה, און דער עיקר,
 דערהערנדיק אױך, אַז פֿון זײַטיקע און פֿרעמדע װערט שױן דעם באַלעבאָס















▯

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                181

נאָמען ניט צום איבעריק גוטן דערמאָנט, האָט ער, ליבערזאָן, װי אַ שטענדיקער
און אײביקאָניקער דינער, װאָס אַלײן דער נאָמען „באַלעבאָס” מאַכט איפּ
אַכטנדיק אױפֿציטערן און איז אים טײַערער אַפֿילו פֿון די האָר פֿון זײן באָרד,
האָט ער זיך איצט אַ כאַפּ געטאָן, איז אין קלײט אַרײַנגעלאָפֿן, צום טישקעסטל
צו, פֿון דאָרט אײניקע מטבעות אַרױסגעכאַפּט, עס אױף גיך פֿאַרשלאָסן, צום
עולם, װאָס אַרום זיסיען, אַראָפּ, און צו קאַטערוכען, װאָס איז אַ ני▯ער▯
געשלאָגענער, װי אַלע די אַרומיקע, געשטאַנען, אַ זאָג געטאָן:
     — גײ ברענג אַ פֿורל, קאַטערוכע, נאַ דיר געלט, אָבער זע דינג זיך.
     קאַטערוכע האָט אין עטלעכע מינוט אַרום אַ פֿורל געבראַכט. ער מיט
אליקומען האָבן זיסיען בײדע אונטער די אָרעמס גענומען און אים פֿאַמעלעכן
אַרױפֿגעזעצט. אליקום איז, װײל ער ▯האָט נאָך פֿיל צו טאָן געהאַט, אין קלײט
פֿאַרבליבן, און קאַטערוכען איז דערלױבט געװאָרן דעם קראַנקן אַהײם צו
באַגלײטן.
     דער עולם האָט זיך אין שטילשװײַגן אַרום פֿורל געקליבן, ביז מ'האָט
זיסיען דאָרט אױסגעריכט און אײנגעמאָסטעט, און או▯ך נאָך דעם, װען דאָס
פֿורל האָט גערירט, האָט דער עולם נאָך אַ שטיקל צײַט זיך צוזאַמען געהאַלטן
און די געשעעניש באַהאַנדלט.
     אַלײן נאָר דער נאמן, דער געטרײַער בוכפֿירער מיט דער געקעכלטער
באָרד, ליבערזאָן, האָט זיך באַלד פֿון עולם אָפּגעטײלט. ער איז אין קלײט
אַרײַן, און שטײענדיק, װי ער איז געװױנט געװען, און אַ ביסל קורצזיכטיק
דאָס לענגלעכע קװיטאַריש־ביכל פֿאַרן לינקן אױג האַלטנדיק, האָט, װי כּסדר
ער שרײַבט אַרײַן אַהין פֿאַרן קאַסע־בוך, אױך איצט אַרײַנגעשריבן:
     „בעד עגלה להמשרת זיסיע... קאָפּ...”
     אָט דעמאָלט האָט משה מאַשבער, גראָד פֿון שטאָט אָנגעקומען און דעם
גראָבן מאַרק דורכגײענדיק, פֿאַר דער קלײט זיך באַװיזן. ער האָט, װי צו אַ
צװײט־מדרגה־געשעפֿט, זעלטן אַהין אַױינגעקוקט. איצט אָבער, פֿאַרבײגײענ־
דיק און פֿאַרן קלײט עפּעס רעדלעך דערזען, האָט ער אַ פֿאַרחידושטער אַהין
אָפּגעקערעװעט.
     דער שמועסנדיקער עולם איז מיטאַמאָל אַנטשװיגן געװאָרן. מע האָט אים
שװײַגנדיק דעם װעג אָפּגעטראָטן און מיט די אױגן ביז די טרעפּ אױבן באַ־
גלײט, און אַז ער איז אַרײַן און באַלד זיך צום אױפֿצאַפּלענדיקן ליבערזאָנען,
װאָס איז אים אין גרױס דרך־ארץ אַנטקעגן געלאָפֿן, זיך געװענדט, אים אַ
פֿרעג געטאָן: — „װאָס איז געשען? װאָס איז פֿאַר אַ רעדלעך פֿאַרן קלײט?”
— האָט אים יענער אין גרױס הכנעה באַלד באַרויִקן גענומען:
     — ס'גאָרניט▯.. ס'גאָרניט... ס'איז זיסיען דעם משרת עפּעס ניט גוט▯
געװאָרן... ס'האָט זין▯ אים געלאָזט דאָס בלוט פֿון האַלדז, און מע האָט איפ
נאָר־װאָס אַהײם אָפּגעפֿירט...
                                






▯

-----------

  182                                                                ד ע ר נ ס ת ר
                                            
3
       
אַװדאי װאָלט ניט געװען געדאַרפֿט זײן אַזױ, אַז אין יענעם אָװנט, װאָס
  נאָכן אױבן־דערמאָנטן טאָג, װעגן װעלכן מיר האָבן נאָר־װאָס דערצײלט, זאָלן
  זיך צו משהן איבעריק מענטשן צונױפֿקלײַבן. צוליב זײן שװער געמיט װאָלט
  בעסער געװען, װען מע װאָלט אים דעמאָלט געלאָזט צורו. האָט זיך אָבער
  געמאַכט פֿאַרקערט, אַז גראָד אין דעם אָװנט האָבן מענטשן זיך יאָ גענומען
  קלײַבן. צוערשט ליבערזאָן, דער בוכהאַלטער, װעלכער האָט געפֿילט, אַז דער
  צופֿאַל, װאָס איז הײַנט בײַטאָג פֿאָרגעקומען אין קלײט מיט זיסיען, װעט,
  מעגלעך, אױפֿדערנאַכט האָבן אַ געװיס שטיקל פֿאָרזעצונג; מעגלעך, פֿון אַ
  געװיסער זײט װעט פֿאַרן באַלעבאָס אָנקומען ערגערניש, און עס װאָלט ניט
  געשאַדט, ער זאָל זײן דערבײַ, כּדי, אױב מע װעט דאַרפֿן, װי ער איז באַ־
  שטענדיק געװױנט, דעם באַלעבאָס אונטערהאַלטן און פּאָטאַקעװען.
        ער האָט זיך שױן געדרײט אין עס־צימער, אַלעמאָל אַ גרײטער אַנטקעגנ־
  צוקומען יעדן אײנעם פֿונעם באַלעבאָס הױז מיט אַ בנעימותדיק װאָרט, צו־
  שטימען צו אַלץ, װאָס יענער װעט אַרױסזאָגן, אַפֿילו װען אַ נאַרישקײט;
  דערבײַ האָט ער אַלעמאָל, װי ▯זײן שטײגער, אַפֿירגענומען די פֿײַנע באָרד מיט
  דער לינקער האַנט פֿאַר זײַנע אױגן, און אױף איר קעכלדיק װי אױף אַ מין
  צאַצקע, אַ פֿאַרבײַלױפֿנדיקן פֿאַרגעניגטן קוק געגעבן.
        דער צװײטער — נחום לענטשער, משהס אײדעם, דער שטיק שולדיקער
  אין משהס ערגערניש פֿון הײַנטיקן טאָג. ער, װאָס מערסטנטײל די אױפֿדער־
   נאַכטן האָט ער די טבֿע אָפּגעזונדערט בײַ זיך אין צימער צו פֿאַרברענגען, —
   צי מיט דער פֿאַמיליע, צי אין געשעפֿט־ענינים פֿאַרטאָן, און װאָס קומט זעלטן,
   אױסער אין אױסגענומענע פֿאַלן, אין שטוב אַרױס — אױך ער האָט דאָס מאָל
▯ צװישן אַלע זיך געפֿונען.
        ער האָט זיך, װײַזט אױס, נאָך ניט באַרויִקט פֿון דער רײַזע, פֿונװאַנען
   ער איז געקומען, און דער עיקר — פֿונעם געשפּרעך מיטן שװער אינדערפֿרי,
   און אױך ער האָט אױף אַ פֿאָרזעצונג פֿון זײן ענין געװאַרט: אפֿשר האָט אים
   דער שװער נאָך װאָס צו זאָגן, װעגן דעם, װאָס ער האָט זיך מיטן אַדװאָקאַט
   אױסגע'עצהט, אפֿשר ▯װעט ער אים דאַרפֿן, דער שװער, אים אַ רוף טאָן, כּדי
   אױף װײַטערדיקע שריט פֿאָרצונעמען זיך באַראַטן.
        דער דריטער — יאַנקעלע גראָדשטײן, דער צװײטער אײדעם, „די שטילע
   טױב”▯ װי לײט און די שטוב־מענטשן פֿלעגן אים רופֿן, אָדער װי די דינסטן —
   „דער אין די זאָקן”, װײל ער פֿלעגט שטיל שטײן, גײן און טרעטן, — ▯ױך
   ער, יאַנקעלע גראָדשטײן, װאָס האַל▯ זיך ▯ אַװדאי תּמיד אין אַ זײט פֿון אַלע,
   אַפֿילו פֿון אײגענע אין שטוב — אױך ער איז הײַנט אינמיטן. ער איז גע־
   קומען, פ▯ר אַלעמען, שטילינקערהײט בײַם שטילן ליבערזאָנען אין אַ װינקל

-----------

                                ▯
 
ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                               183
 
אָפּצונעמען אַ באַריכט פֿאַרן טאָג אין קלײט, װוּ ער איז הײַנט אַ שטיק צײַט
ניט ▯געװען, אַזױ װי ס'מאַכט זיך מיט אים אָפֿט, אַז ער װערט פֿאַרפֿאַלן און
 מאַנקירט מיט זײן סוחר־צײַט גאָר ניט מעשׂה סוחר.
      ס'האָט זיך אױך הײַנט באַװיזן שלום שמאַריאָן — גאָר ניט װי זײן
שטײגער איז, אין די אױפֿדערנאַכטן קײן פֿרעמדע הײַזער צו באַזוכן. ער באַ־
 נוגנט זיך כּסדר מיטן טאָג. דעמאָלט זעט מען אים, הערט מען אים, דעמאָלט
 זײַנען אַלע זײַנע הינטישע חושים אָנגעשפּיצט אױף אומשנאָרען און אױף
אַלץ, װאָס ער באַדאַרף זיך צו דערװיסן, און אױפֿדערנאַכט דערפֿאַר זעט מען
אים שױן אין ערגעץ, װײל דעמאָלט ליגט ער, װי מיט די בײנער, װאָס ער
האָט פֿאַרן טאָג ערגעץ געפּאַקט, און טוט זײ אין זײן הינטישער װינקל־לאָך
 הריזען.
      דאָס מאָל האָט אים דער טאָג ניט גענוגנט, און ער איז געקומען אױך
                                                                  ▯
בײַנאַכט שמעקן, שנאָרען: אפֿשר אַ װאָרט, אפֿשר אַ װוּנק, אַ װײַטע אָנ־
דײטונג נאָר אױף דעם, װעגן װעלכן ס'האָט זיך צװישן שװער און אײדעם אינ־
דערפֿרי אין קאָנטאָר בײַ משהן הינטער אַ פֿאַרמאַכטער טיר געהאַנדלט.
     אָט די און אױך אַנדערע אין שטוב.
      ס'האָבן זיך הײַנטיקס מאָל אױף דער קיך אַרײַנגעשטעלט אױך אליקום
מיט קאַטערוכען, װאָס געװײנלעך קומען זײ נאָר אַ שבת־צונאַכטס, אונטער
אַ יום־טובֿ, בעת אַ שטוב־שׂמחה, אָדער אױך אינדערװאָכן אַמאָל טרעפֿט זיך,
װען קאַטערוכע ברענגט אַ מציאה פֿון מאַרק, װאָס ליבערזאָן האָט אין זינען
און טוט מיט איר אַמאָל פֿאַרזאָרגן דעם באַלעבאָס קיך, װען אַ געלעגנהײט
מאַכט זיך.
     אַן אַנדערשמאָל איז קאַטערוכע פֿרײלעך, און װי נאָר ער קומט אַרײַן,
אַזױ װערט די קיך מיט אים פֿול: באַלד האָט ער שױן די קעכנע אַ לאַכנ-
דיקס צו דערצײלן, אױך דער פּאָקאָיאָװע, דער יונגער גנעסיען מיטן הױכן
לעבעדיקן בוזעם אונטערן מולטענעם קאָפֿטל, װאָס קאַטערוכע פֿאַרקוקט זיך
אױף אים שטאַרק. ער האָט גנעסיען יעדעס מאָל אײנע אַ געװיסע באַמערקונג
צו מאַכן ▯
     — זע, — װײַזט ער איר אָן שטאַרק נאָענט מיטן פֿינגער אױף איר
קאָפֿטל, — זע, ס'פֿעלט דאָך דאָ בײַ דיר אַ קנעפּל, גנעסיע...
     דערבײַ כיטרעװעט ער מיט די אױגן און מיטן האָצמאַך־לצנישן פּנים
צו יענעם אָרט, װוּ ער װײַזט איר אָן, און זי, גנעסיע, טוט זיך כּסדר אַ כאַפּ,
האַקט אים איבער דער האַנט, און צוזאַמען מיט דער קעכנע שעלט זי אים
שױן בשותּפֿות.
     — אַ קרענק אױף אים, — זאָגט אײנע.
     — אַ מיתה־משונה, — די צװײטע.

-----------

164                                                                 ד ע ר נ ס ת ר
     
— ער װאַקסט אַן אױסװוּרף, אַ כּל־בו, אַ װאָס אין דער קאָרט, דער
ממזר, דער קאַטערוכע.
     אליקום, װען ער איז דערבײַ, לאַכט שטיל, גוטמוטיק און לאָזט זיך דערבײַ,
צוזאַמען מיט קאַטערוכען, פֿון די דינסטן מיט אַ גוטער זאַך פֿון די באַלע־
באַטישע שירײם אױפֿנעמען — פֿון עסנװאַרג, און אַמאָל מיט אַ גלאָז טײ בײַם
טיש פֿון די דינסטן.
     הײַנטיקס מאָל זײַנען בײדע, אליקום מיט קאַטערוכען, געקומען ניט▯ מיט
קײן מיטגעבראַכטע מציִות פֿון מאַ▯ק. הײַנטיקס מאָל האָט זיך אױך קאַטע־
רוכע, װי אַלעמאָל, ניט געװערטלט: ס'איז אים נאָך אױפֿן פּנים דער ערנסט
געלעגן פֿונעם איבערגעלעכטן אין קלײט בײַטאָג מיט זיסיען, און דערנאָך,
װען ער האָט אים אױפֿן פֿורל באַגלײט, און װי אַזױ דאָס װײַב, די קינדער,
די מאַמע זײַנע מלכּה־ריװע האָבן אים דערזען אונטער דער האַנט אין שטוב
אַרײַנגעפֿירט װערן — פֿון אים, פֿון קאַטערוכען, און פֿון דער צװײטער זײט —
פֿונעם פֿורמאַן, װאָס האָט צוגעהאָלפֿן.
      די רײד אין קיך האָט זיך דאָס מאָל (בסוד נאַטירלעך) אַרום זיסיען גע־
דרײט, און אַלע, סײַ די דינסטן סײַ די משרתים, אליקום און קאַטערוכע, האָבן
עפּעס הײַנט װי אין קיך ניט געקאָנט אײַנזיצן, װי װעלנדיק הערן, װאָס מע
װעט דאָרט, אין שטוב, דערפֿון רעדן.
      אין שטוב דעמאָלט האָט אָבער דערפֿון קײנער ניט גערעדט. די שטוב איז
מיט אַנדערע אינטערעסן פֿאַרנומען געװען. איבעריקנס, האָט קײנער, אױסער
געצײלטע מענטשן, דערפֿון ניט געװוּסט...
      ליבערזאָן האָט בײַם אַרײַנקומען אין שטוב, דערזעענדיק גיטלען אַ בלאַ־
 סע, אַ מאַטע און, װײַזט אױס, נאָך אַ שװערן קאָפּװײטיק פֿון בײַטאָג — זי
געשאַנעװעט, און — אָדער ער האָט זײן דערצײלן אױף שפּעטער אָפּגעלײגט,
אָדער אינגאַנצן גאָר פֿאַרשװײַגן בדעה געהאַט, אָדער ער האָט אױך אַלײן אין
 דעם פֿאַרגעסן.
      ער האָט אױך טאַקע געקאָנט פֿאַרגעסן, מחמת יעדעס מאָל, װען ער,
 ליבערזאָן, האָט זיך געפֿונען אין באַלעבאָס הױז, האָט ער זיך געפֿילט, װי אױף
 ספּראָזשינעס ▯ יעדעס מאָל גרײט אױפֿצושפּרינגען און מיט גרױס כּבֿוד עמעצן
 פֿון די שטוב־לײט אױסצוהערן, װען מע האָט זיך צו אים געװענדט; און אַן
 אַנדערשמאָל, װען ניט געװענדט —▯ זיך צו דער צײַט אין אַ געשפּרעך אַרײנ־
 מישן און אונטערזאָגן װעמען מע דאַרף און װעמען מע דאַרף ניט, אַבי נאָר  ▯
 דעם, װאָס האָט צו זײן באַלעבאָס שטוב אַ װאָסער־ניט־איז שײבות.
      מ'האָט אין שטוב דעמאָלט אָװנט־טײ געטרונקען. גיטעלע האָט געזען, אַז
 די שװערע שטימונג, מיט װעלכער איר מאַן, משה, איז אינדערפֿרי פֿון שטוב
 אַרױס, האָט זיך בײַ אים פֿאַרן טאָג פֿאַרגרעסערט, אַז צו דעם, מיט װעלכן
 ער ▯▯יז אַרױס פֿון שטוב, איז אי▯▯ עעפּס דאָרט פֿאַרן טאָג אױפּן װעג נאָך
                                                                               


▯

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 185
                 










▯
צוגעקומען. זי װאָלט אים אַן אַנדערשמאָל אין אַזאַ פֿאַל געװיס גע'עצהט זיך
גײן צולײגן. אָכער הײַנט, זי װײסט אַלײן ניט פֿאַרװאָס, האָט זי גאָר געטאָן
װי דעם היפּוך: ניט גענוג װאָס זי האָט ניט געזען אים צו דערװײַטערן פֿון
שטוב, פֿון טומל, פֿון פֿרעמדע מענטשן און פֿון אַלץ, װאָס קאָן אױפֿרעגן אין
אַן אױפֿגערעגטן צושטאַנד, האָט זי נאָך פֿאַרקערט געטאָן: ס'איז איר פּלוצעם
אײַנגעפֿאַלן עמעצן שיקן, מע זאָל גײן לוזין צום טיש, צו דער אָװנט־טײ רופֿן.
     דער, װעמען זי האָט געשיקט, איז אַװעק, אָבער באַלד טאַקע האָט זיך פֿון
די װײַטע צימערן ניט נאָר לוזי אַלײן, נאָר צוזאַמען מיט אים נאָך אײנער,
צוזאַמען מיט אים אױך סרולי, באַװיזן.
     דאָס זײַנען זײ פֿון לוזיס אַלקער און פֿון יענעם געשפּרעך געקומען, פֿון
װלעכן לוזי האָט הײַנט אינדערפֿרי אים, סרולין, אױף שפּעטער, אױף בײַטאָג,
אױף פֿאַרנאַכט אָפּגעלײגט. איצט האָבן זײ אים, װײַזט אױס, געהאַט, דעם גע־
שפּרעך, װעלכן מיר זאָגן זיך אָפּ איצט אים איבערצוגעבן, מחמת ער װאָלט
אונדז דאָ איבעריקס און צו לאַנג פֿאַרהאַלטן, אָכער צו װעלכן שפּעטער, אױף
אַן אַנדער אָרט, װעלן מיר זיך צו אים נאָך אומקערן.
     בײדע האָבן האָפֿערדיק אױסגעזען, װי צופֿרידן אײנס פֿון אַנדערן, און
דאָך סרולי מיט מער דרך־ארץ, װי לוזי צו אים, אַזױ אַז בײַם אַרײַנקומען
און בײַם שװעל אַריבערטרעטן האָט סרולי לוזין פֿאָרױסגײן געלאָזט, איפ
דאָס ערשטע אָרט אָפּגעטראָטן.
     אין שטוב אין דאָס אַן איבערראַשונג געװען. דער רושם, װאָס דאָס האָט
געמאַכט אױף אַלעמען, דער עיקר אױף די אײגענע פֿון שטוב, איז געװען אַ
װוּנדערלעכער: װי קומט לוזי גאָר צו סרולין, און װי האָבן זײ זיך גאָר
געטראָפֿן אַזױנע אײנער מיטן אַנדערן? דערצו נאָך אַזױ אױפֿגעלײגט און װי
נאָך עפּעס אַ מין געשלאָסענער אַחדות — אַזױ האַנט בײַ האַנט, אַזױ הײמיש־
ברוךעריש...
     קײנער האָט פֿאַרנאַכט ניט באַמערקט, װי סרולי איז אַרײַן צו לוזין, קײנער
האָט דאָרט דעם גאַנצן אָנהײב־אָװנט זײער צוזאַמען־זײן ניט חושד געװען,
און איצט, אַז גיטעלע האָט זײ בײדע אױף דער שװעל אױפֿטרעטן דערזען,
האָט זי געװאָלט אַזש אױסשרײַען פֿון פֿאַרװוּנדערונג. משה האָט זיך אומ־
רויִק פֿון זײן בענקל אַ הײב געטאָן, אױך די איבעריקע אײגענע — דאָס זעלבע▯
     בײדע, לוזי און סרולי, האָבן באַלד פֿאַרנומען ערטער בײַם טיש. לוזי
האָט זיך געלאַזט טײ דערלאַנגען, אױך סרולי. דערבײַ זײַנען זײערע ערטער
אױסגעקומען אײנס לעבן אַנדערן, און סרולי האָט זיך אַ ביסל אױסגעדרײט
מיט רוקן צו די אַלע, װאָס זײַנען אין זײן זײט געזעסן, און מיטן פּנים מער
געקערעװעט צו לוזין.
     ס'האָט שױן געהאַלטן דערבײַ, אַז, דאָס צוזעענדיק, זאָל משה איצט פֿון
זײן בענקל זיך אױפֿהײבן אױף אַװעקצוגײן, װי ער האָט עס אינדערפֿרי געטאָן.

-----------

         196                                       דער נסתר
         באַזונדערס נאָך אַצינד, װען ער האָט פֿאַר זיך אי לוזין אי סרולין עפּעס װי ▯
         צונױפֿגערעדטע געהאַט, און זײער אַחדות האָט אים געשטאָכן.
             ס'האָט אױך געהאַלטן דערבײַ, אַז גיטעלע, קוקנדיק אױף משהן און אים
         גוט קענענדיק, און זעענדיק זײן ערגערניש, און מורא האָבנדיק פֿאַר דעם,
         ▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯
         שױן געהאַלטן דערבײַ, אַז איר קאָפּװײטיק פֿוז טאָג, װאָס האָט איר שױן געהאַט
          אַ ביסל נאָכגעלאָזט, זאָל זיך איצט װידער אָפּרופֿן און פֿאַרשטאַרקן, און זי
         האָט טאַקע באַלד מיט די הענט די שלײפֿן אַ פּרוּװ געטאָן, זען, צי ער הײבט ▯
          ▯▯▯▯▯▯▯▯ו▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯
          ▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯
          ▯▯▯י▯ע▯י▯▯▯▯ ▯ר▯י▯▯ ▯▯,▯▯▯▯▯ו▯▯▯י▯▯▯▯▯▯▯▯
          אױך דעם שבתדיקן שלײער אָנגעטאָן — דער, װאָס פֿאַרקעמט זיך שטאַרק
          גלאַט אױף בײדע קאָפּזײטן מיט אַ שרונט אינמיטן, אױו אירע מעשענע
          צװײ לאַנגע זיד באָמבלענדיקע אױרינגלעך, די לעצטע, װאָס זײנעז איר נאָך
▯         ▯▯▯▯▯▯▯י▯ו▯▯▯ ▯▯▯▯ן▯▯▯יו▯▯ ▯▯י▯▯ר▯▯▯▯ נ▯▯▯▯
          ▯▯.
             ▯▯▯ו▯ו▯▯ו▯▯▯י▯▯ ש▯▯▯▯י▯▯▯▯▯ע▯▯▯▯
                                    ▯
          ▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ר▯▯ו▯▯▯▯▯נ▯▯▯▯▯▯נ▯
          ▯,▯י▯▯▯▯▯▯ר▯▯▯▯ע▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯ך▯▯▯▯▯▯נ▯▯▯▯ר▯
          געגאַנגען, אױך אַזױ, װי יענער, אַ געשלאָגענער, אָבער ניט, װי יענער, קײן
          געבראָכענער.
          ▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ן▯▯▯▯▯

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 187

אָפּגעגעבן. מע האָט געמײנט, זי עקט זיך ,אָבער אָפּגעהאַט, געבױרן — איז
זי װײַטער געזונט, „טראָגט” װײַטער און בלוט װײַטער. דאָקטױרים האָבן װ
שױן, װי אַ פֿענאָמען, געקענט, האָבן אױפֿגעהערט איר מעדיצין געבן, און
װײַבער האָבן זיך אױפֿגעהערט חידושן: מלכּה־ריו▯.
     זי האָט אַןױ זיבן זין אױסגעשיט, זײ דערצױגן, אין גוטע צײַטן — מיט
גוטס געהאָדעװעט, אין ש▯עכטע — זײ אױף אַרבעט צו פֿרעמדע אָפּגעשיקט.
אָבער קינדער — אײנס אין אײנס, װי די ליכט, גרױסע, הױכע, שטאַלטנע,
מיט רױטע באַקן.
     נאָר דאָ האָט זיך עס אָנגעחױבן: װי ןײ זײַנען אונטערגעװאַקסן, אַזױ
האָט אין אײנעם אַ שײנעם טאָג אײנער אַן אַכצניאָריקער זיך אַװעקגעלײגט,
חאָט אין אַ פּאָר חדשים אַרום מיט טרוקענעם הוסטן און פֿאַלשע רױטע באַקן
אָפּגעברענט, און אַװעק. דער צװײטער — אַ צװײטע פּאָר חדשים — און דאָס
זעלבע. אַזױ אײנס נאָך אײנס, און די קללה האָט זיך בײַ איר פֿאַר אַ פֿעסטן
גאַסט באַזעצט.
     יעדעס מאָל, װען מ'פֿלעגט פֿון איר שטוב אַ פֿרישן זון אַרױסטראָגן, באָ־
זונדערס װען עס האָט שױן געהאַלטן בײַ די לעצטע, בײַם פֿינפֿטן, זעקסטן,
האָבן שױן די געזינטסטע מאַנסבילן פֿון די נאָענטסטע, פֿון די אײגנסטע אַפֿילו,
מורא געהאַט צו דער לװיה צו קומען, װײל װער קאָן אַזױנס דען צוזען? די,
װאָס זײַנען אָבער אױף די לװיות יאָ בײַגעװען, האָבן מלכּה־ריװען כּסדר
געטראָפֿן אין דער שאַל אױף די אַקסל, די אױגן טרוקן, ניט געװײנט, ניט
געליאַרעמט, נאָר יעדעס מאָל, אַז מע האָט שױן געהאַלטן בײַ טהרה, און זי
פֿלעגט זיך אין שטוב מיט אַ הײמישן, מיט אַן עלטערן, דער עיקר מיט אַ
פֿרומען מאַנסביל אָנטרעפֿן, פֿלעגט זי אים אָפּשטעלן, אױף אים אַ טרוקענעם
קוק געבן, שטיל זיך װענדן און װי געשעפֿטלעך אַ זאָג טאָן:
     — האַ, װאָס זאָגט ער? מע זאָגט, דאַכט זיך, אַז ס'איז דאָ אַ גאָט אױף
דער װעלט...
     — װאָס רעדסטו, מלבה־ריװע, — פֿלעגט יענער אין גרױסן מיטפֿילנדיקן
צער, אָבער, פֿאַר אירע װערטער מורא האָבנדיק, זי פֿון לעסטערן װעלן
אָפּהאַלטן.
     — איז װוּ אין ער, האַ?
     דאָס מאָל, אַז מע האָט איר הײַנט זיסיען, דעם לעצטן, אַ בלאַסן ,אַ האַלב-
אונטערגעבראָכענעם, מיט שטעכיקע האָר אױפֿן פּנים, אַהײם געבראַכט און
אים גלײַך אױפֿן בעט אַװעקגעלײגט, האָט זי װײטע▯▯, װי איר שטײגער, קײן
קולות ניט געמאַכט, דאָס װײַב פֿון זײן בעט װי אָפּגעשאַרט, די קינדערלעך
אין אַ זײט געהײסן אָפּגײן, צוגעגאַנגען, אַ קוק געטאָן און אַ זאָג געטאָן „ „זון
מײנער”, און ניט מער. נאָכדעם האָט זי שױן דעם איבעריקן טאָג דאָס װײַב
אים געלאָזט באַדינען, אױך די קינדערלעך לעבן אים שטײן, און פֿאַרנאַכט,

-----------

    188                                                                 ▯־ ע ר נ ס ת ר
    
װען ס'איז טונקל געװאָרן, האָט ▯זי אין אַ װינקל צימער איר שלײער אָנגעטאָן,
    די שאַל אױף די אַקסל גענומען, און פֿון דאָרט, װוּ זי און זיסיע האָבן װײַט
    געװױנט, אַזש אין דריטן רינג, אַהין, אין דער צװײטער ע▯▯ שטאָט, װוּ
    משהס הױז האָט זיך געפֿונען, זיך געלאָזט.
         אַז זי איז אַרײַן אין קיך, האָבן זי גלײַך פֿאַרפֿריִער קאַטערוכע און אליקום,
    נאָכדעם די דינסטן באַמערקט. ניט זײ איר און ניט זי זײ חאָבן ▯▯ייִן װאָרט ניט
    געזאָגט, נאָר אַלע אין קיך כײזײענדיקע האָבן זי מיט באַגלײטנדיקע אױגן
    דורכגעלאָזט. און אַז זי איז די קיך דורכגעגאַנגען, האָבן אַלע יענע, פֿאַר
    זיך אַלײן ניט באַמערקט, פֿון זײערע ערטער — װוּ־װער ▯עשטאַנען און
    װער־װוּ געזעסן — זיך גערירט און אױפֿגעהױבן, און װי געצױגן פֿון מלכּה־
    ריװען, נאָך איר גלײַכער שטאַלטנער פּלײצע מיט דער שאַל, ו▯.אָס אױף איר,
    ▯געגאַנגען.
         אַז זי איז אַרײַן, אַז זי האָט זיך געװיזן, האָ▯ זי צוערשט דערזען משה,
    װאָס איז געזעסן אױכנאָן אױף זײן אָרט בײַם טיש. ער האָט אױך דערזען,
    װי הינטער איר, װי זיך נאָכציענדיק נאָך איר, האָבן זיך שטיל, אײנער הינטערן
                                                                             ▯
    אַנדערן, די קיך־לײט▯ די משרתים, דינסטן אַרײַנגעשטעלט, גלײַך זײ װאַרטן
    פֿון איר, מלכּה־ריװעס, אָנקומען און פֿון דעם, װי אַזױ מ'װ▯▯ט זי דאָ אין
    צימער באַגעגענען, װי אױף עפּעס אַ מין פֿאָרשטײענדיקער פֿאָרשטעלונג.
         באַלד נאָך משה▯ האָט זי אױך גיטעלע דערזען, און אױך זי ▯— די אונטער־
    קומענדיקע הינטער איר, און די זאַך איז איר געװען אַ חידו▯▯, און זי חאָט
    זיך אַ פֿאַרװוּנדערטע געװענדט צו משהן, צו דעם, װאָס יעדעס מאָל, װען זי
    איז אין אַ פֿאַרלעגנהײט, װען זי פֿאַרשטײט עפּעס ניט און זוכ▯▯ באַשײד.
         ס'האָט אױך באַלד ליבערזאָן זי באַמערקט, און ער האָט שױן געװאָלט
    אױפֿשפּרינגען, איר ▯אַנטקעגן לױפֿן, און דער ערשטער בײַ איר אַ פֿרעג טאָן:
    „װאָס מאַכט ער?”... ניט אַזױ צוליכ זײן אײגענעם אינטערעס, נאָר צוליב
    דעם, װאָס דער ענין איז דאָך די באַלעבאַטים נוגע.
         באַלד אױך האָט סרולי, װאָס, װי געזאָגט, איז מיט אַ זײט אױסגעקערעװעט
    געװען, — און דאָס איז דאָך פֿאַרשטענדלעך, אַז מיט יענע▯▯ זײט איז ער
    צום אױבנאָן געװען געקערעװעט, און מיטן פּנים צו דער טור, װאָס פֿירט
    פֿון קיך, געװענדט, — אױך סרולי, אַז ער האָט זי דערזען, האָט ער באַלד
    מיט זײן פֿאַרשאַרפֿטן חוש דערפֿילט ,אַז דאָ איז עפּעס פֿאַו▯ן טאָג אָן זײן
    װיסן געשען. װאָס אַזױנס — האָט ער ניט געקאָנט טרעפֿן, ▯▯כער אין פּנים
   בײַ מלכּה־ריװען האָט ער דאָך עפּעס געלײענט, און דער עיקר, אין דער
   נײַגעריקײט און מורא, װאָס אױף די דינסטנס און משר▯▯ס פּנימער אױס־
   געדריקט, און דאָס האָט אים שױן פֿון אָרט אונטערגעהױבן, אינגאַנצן צו
▯  יענער זײט אים אױסדרײען געמאַכט, און א▯נגאַנצן שױן אָנגעשפּיצט, װי אַ  ▯
   מלחמה־פֿערד, װען ס'דערשמעקט דעם שאַל־האָרן.
                                                                          




















▯

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 189
      
און נאָך סרולין אױך די אַנדערע שטוב־לײט און אַפֿילו די געסט אין
 ▯טו▯.
      מלכּה־ריװע דעמאָלט, װאָס זי האָט געהאַט פֿון איר הײם אַ גרױסן װעג
 דורכצומאַכן, אַ גװאַלדיקן שטיק מהלך דורך דער גאַנצער שטאָט כּמעט,
 װעלכע איז געװען שװאַך באַלױכטן, נאָר מי▯ ליכט און לאָמפּן, װאָס האָבן זיך
 פֿון נידעריקע פֿענצטער פֿון די הײַזער װוּ אַרױסגעזען, — מלכּה־ריװע האָט
 איצט, פֿון דער פֿינצטער אָנקומענדיק, זיך געטראָפֿן אין דער שטאַרק־
▯ באַלױכטענער נגידישער עס־שטוב מיט דער הרחבה, מיט די געסט בײַ דער
 טײ אין שטוב בײַם טיש; זי האָט, דאָס דערזעענדיק, זיך דערמאָנט, פֿונװאַנען
 זי קומט — פֿונעם ענגן אַלקער, װאָס כאָטש זױבער, רײן, װי איר זיסיע חאָט
 ליב און פֿאָדערט פֿון זײן װײַב זױבערקײט, אָבער אָרעם, נאַקעטלעך, אַפֿילו
 װען אַלע זײַנען געזונט אין שטוב, בפֿרט הײַנט, װען ער, זיסיע, האָט זיך אַ
 חולה באַװיזן, איז שױן גלײַך די אָרעמקײט מיטאַמאָל און צװײ מאָל, דרײ
 מאָל דאָך אױסגעװאַקסן; איז אָט, זיך דאָס דערמאָנענדיק, און האָבנדיק דעם
 גבירס שטוב און די גרױסע ליכט פֿונעם הענגלאָמפּ איצט פֿאַר די אױגן, האָט
 זי זיך אַ װײַלע אױפֿגעהאַלטן, אױף דער שװעל כּמעט שטײן געבליבן, און
 נעענטער אין צימער אַרײַנצוקומען װי קײן פֿיס ניט געהאַט... באַלד אָבער
האָט זי צום טיש אַ גײ געטאָן און צום אױבנאָן זיך אַ רוק געגעבן, כּדי זיך
שטעלן בײַ דער זײט פֿון משהן, צוליב װעמען, אײגנטלעך, זי איז געקומען
און געשעפֿטלעך באַדאַרפֿט האָבן זיך צו װענדן, און באַלד האָט זי זיך טאַקע
געװענדט צו אים.
      דערבײַ זײַנען אַלע בײַם טיש אַנשװיגן געװאָרן. סרולי האָט זיך מיטאַמאָל
צו זײן צװײטער זײט אױסגעקערעװעט, אַהין, װוּהין פֿריִער האָט ער ניט
געװאָלט קוקן — צום אױבנאָן, חײסט עס; אױך לוזי — מיט זײן בליק אַהין,
אָפּגערעדט שױן פֿון אַלע איבעריקע.                    ▯                        ▯
      און מלכּה-ריװע חאָט אַ זאַג געטאָן:
      — ער װײסט, מסתּמא, משה (זי האָט אים ניט געאירצט, װײל זי איז
אים אַ קרובֿה, װײל זי איז מיט אים אין אײנע יאָרן, און װײל, בכלל, האָט
זי, דאַכט זיך, קײנעם ניט געאירצט), צוליב װאָס זי איז איצט געקומען, װאָס
ס'האָט הײַנט מיט איר זיסיען געטראָפֿן?
      — יאָ, ער װײסט.
      — ער װײסט מסתּמא אױך, אַז די שטוב האָט אַזױ אױך געלעבט אין
נױט און אין דחקות, בפּרט איצט, װ▯ען מע דאַרף דאָקטױרים, רפֿווּת א. אַז. װ.
     — איז װאָס קאָן מען העלפֿן, אױסער דעם, װאָס ביז ער װעט געזונט
װערן, װעלן זײַנע שׂכירות ▯אים גײן, װי ביז אַהער געגאַנגען?
                                                                       ▯
      משהן האָט גלײַך, װײַזט אױס, פֿאַרדראָסן, װאָס זי, מלכּה־ריװע, האָט
שױן דעם ערשטן טאָג, װי נאָר דאָס אומגליק האָט זיך איר געמאַכט, קײן

-----------

              180                                                                 ד ע ר נ ס ת ר
              
צײַט ניט געהאַט און גלײַך געקומען מעשׂה־קבצן בעטלען, קיצבֿה מאָנען.
              דערצו נאָך, װען אַפֿילו שױן יאָ געקומען, האָט דאָך דאָס באַדאַרפֿט מאַכן
              שטילערהײט, ניט פֿאַר אַלעמען אין די אױגן, ניט צו אים אַלײן זיך װענדן,
              נאָר פֿריִער גיטלען אָפּרופֿן, און גיטעלע װאָלט מיט אים װעגן דעם שױן
              געװען איבערגערעדט, און מע װאָלט שױן װי־ניט־איז געטאָן, װאָס מעגלעך...
                   ער האָט דערום גלײַך בײַם אָנהײב געשפּרעך מיט איר שױן זיך געװאָלט
              פֿון איר אָפּטשעפּען, מאַכן דאָס בקיצור: קײן גזלן, הײסט עס, איז ער דאָך ניט,
              און װאָס מע טוט, און װי מענטשן זײַנען זיך נוהג אין אַזױנע פֿאַלן, װײסט ער.
                   זי, מלכּה־ריװע, אָבער, האָט זיך זײן גבֿירישע לאַגע צום האַרצן ניט
              גענומען, זיך ניט געקאָנט נעמען, װײל צום האַרצן איז איר געװען נעענטערס...
              זי האָט געװוּסט, אַז זיסיעס קרענק און אַװעקלײגן זיך איצט איז ניט אױף
              קײן קאַטאָװעס, געװוּסט אױך, אַז װאָכערניקעס װײסן ניט פֿון קײן קרענק,
              און זײ װעלן זײערס קומען מאָנען, און דער רובל מיטן פֿערטעלע די װאָך,
              װען אַ▯ילו ער, דער באַלעבאָס, משה, װעט אַ צײַט ניט מיד װערן דאָס צו געבן,
              װעט איצט, בײַ דער איצטיקער לאַגע, ניט קלעקן דער מינדסטער נױט אַפֿילו
              דאָס מױל צ▯ פֿאַרשטאָפּן.
                   און זי, מלכּה־ריװע, האָט דאָס אים אַלץ געזאָגט פֿאַר אַלעמען אין די
              אױגן, אין די אױגן פֿון אַלע די, װאָס זײַנען איצט געזעסן בײַם טיש, און אױך
              פֿאַר יענע, װאָס זײַנען בײַ דער טיר געשטאַנען.
                    — איז װאָס װיל זי? — האָט זיך משה דאָ פֿון בענקל אַ הײב געטאָן. —
              איז װאָס נאָך קאָן ער טאָן? ס'איז אַזױ אױך איבערגענוג, און פֿון זײן זײט
              איז ער שטענדיק יוצא, און פֿאַר קרענק איז קײנער ניט באַװאָרנט, און אַז
              מע קאָן ניט אין דער הײם, אַז ס'איז שװער אױסצוהאַלטן דעם חולה, איז
              דערױף דאָ אַ ביקור־חולים.
▯                  — אַ ביקו▯־חולים?! װאָס ו▯עדט ער, משה? װאָס האָט ער געזאָגט?
              ער איז דאָך אַלײן גבאי אין ביקור־▯חולים, ער װײסט דאָך, װער ס'קומט אַהין
              אָן, װער ס'ליגט דאָרט, און װײסט, װי אַזױ מ'גײט דאָרט אַרום אַרום חלאים?
                    — מע גײט, — האָט משה איבערגעשלאָגן און די אים ניט אָנגענעמע
              רײד ניט געװאָלט הערן, — מע גײט, װי מע קאָן, װיפֿל די שטאָט גיט געלט
               דערױף און לאָזט זיך קאָסטן. װאָס קאָן מען מער, װאָס קאָן מען בעסער?
                    — משה, — האָט דאָ מלכּה־ריװע זיך אַ שטעל געטאָן, אַזש די מעשענע
               אױרינגלעך האָבן זיך איר אַ באָמבל געטאָן און די שאַל פֿון די אַקסל האָט זיך
                           ▯
               גענומען אַראָפּרוקן אױף צו פֿאַלן, — משה, דו זאָלסט ניט געפּרוא▯וט װערן!
               איך בין אַ געפּרוּװטע, און איך בין צו דיר געקומען ניט נאָך קיצבֿה, נאָר
               מאָנען, װאָס סע קומט! בײַ דיר איז ער קראַנק געװאָרן, בײַ דיר, אין דײַנע
               דײכע געשעפֿטן, האָט ער זײַנע אָרעמע כּוחות אַװעקגעלײגט, און דו ביסט

-----------

                                                       ▯
  ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 191
  
מחױב, לױט אַלע דינים, װאָס שטײען אין דער תּורה, און אױב עס שטײט
  ניט, מעג עס שטײן.
       — מ▯ױ▯ ▯
       — יאָ, משה!
       — איז װאָס זאָל ער טאָן?
       — װאָס טאָן? — האָט דאָ פּלוצעם דער משוגענער סרולי, װאָס קײנער
  האָט אים ניט געפֿרעגט און אױף זײן װאָרט, נאַטירלעך ,ניט געװאָרט, אַ זאָג
  געטאָן אַזױ הױך, אַזױ קלאָר און אַזױ אומגעריכט, אַז בײַ אַלע אין די אױערן
  חאָט אַזש אָנגעהױבן קלינגען, — װאָס טאָן? װאָס מע דאַרף! װאָס מע טוט
  פֿאַר זיך! און אױב ביקור־חולים, זײַנען גבאים בילכער — אַלײן דאָרט אַ
  בעטל צו פֿאַרנעמען און אױספּרוּװן, זען, װי געשמאַק ס'איז דאָרט אַ געזונטן,
  בפֿרט דעם, װאָס שפּײַט מיט ▯בלוט.▯.
       די העזה פֿון ▯סרולין דאָס מאָל איז געװען אַזױ אומגעריכט, אַזױ גװאַלדיק,
  אַז אַלעמענס אױגן האָבן זיך מיטאַמאָל צו אים אַ װענד געטאָן, װי צו אַ זאַך,
  װאָס פֿאַלט פּלוצעם און אומגעריכט אַראָפּ פֿון באַליק.
       גיטעלע האָט זיך אַ הײב געטאָן, װי איר מאַן צו באַשיצן, ליבערזאָן —
  אױך, און גלײַך ער האָט ניט געגלײבט דאָס געהערטע צו הערן. אַלע אָנ־
  געשטרענגט, און אױך לוזי האָט אױף סרולין — ניט צו באַמערקן געװען, צי
  מיט תערומות, צי פֿאַרקערט, מיט צושטימונג, — אַ קוק געגעבן.
       און אַלײן משה, װאָס דער טאָג איז אים הײַנט אַ שװערער געװען: אינ־
  דערפֿרי פֿון דער געבראַכטער ליבער ידיעה פֿון זײן אײדעם, דערנאָך בײַם
  אַדװאָקאַט, פֿון װעלכן ער איז, װײַזט אױס, אױך ניט קײן איבעריק געטרײסטער
  אַרױס, און איצט גאָר אַזאַ זאַך — מיט אַ חולה, מיט אַ מלכּה־ריװען, מיט
  דינסטן און משרתים, װאָס שטײען בײַ דער טיר אין אַ בינטל און הערן, װאָס
  זײ דאַרפֿן ניט, און אױך אַנדערע; און, איבער אַלעמען, אָט דער משוגענער,
  דער ניט־גערופֿענער, ניט־געבעטענער, װאָס װירקט אױף אים שטענדיק
▯ ביטער, באַזונדערס הײַנט, און דערצו נאָך בײַ דער רעכטער האַנט פֿון זײן
  ברודער, און נאָך דערצו אַזאַ באַלײדיקונג, — אַלײן משהן, זאָגן מיר, איז
  דעמאָלט, נאַטירלעך, גאָרניט געבליבן, אױסער פֿון זײן אָרט זיך אַ הײב טאָן,
  אין טיש אַ קלאַפּ טאָן, און אַ געשרײ צו טאָן צו סרולין ניט מיט זײן קול, און
  אַפֿילו, װי אַ מענטש, װאָס גײט אַרױס פֿון די כּלים זעלטן:
       — אַרױס פֿונדאַנען! אַרױס פֿון מײן שטוב!!
       דעמאָלט האָט לוזי, װאָס האָט ביז אַהער געשװיגן, אין געשפּרעך זיך ניט
  געמישט, און, װי ס'װײַזט אױס, אַפֿילו ניט בדעה געהאַט זיך צו מישן, —
  איצט, אַז ער האָט זײן, משהס, געשרײ דערהערט און װי אַלע פֿון דעם געפּלעפֿט
  געװאָרן, װײל ער האָט ניט געװוּסט, מיט װאָס װעט סרולי דערױף ענטפֿערן,
  און בכלל, װײל פֿון אים, פֿון משהן, אױף אַזאַ כּעס זיך ניט געריכט און אױף

-----------

▯       192              ▯                                       ▯      ד ע ר נ ס ת ו
        
אַזאַ זאַך, װי אַ מענטשן פֿון שטוב אַרױסטרײַבן, — דאָ האָט לוזי, אױף סרוליס
        זײט זיך שטעלנדיק, זײן קול געהעכערט, אױך ער האָט פֿון זײן אָרט זיך אױפ־
        געהױבן, און איבערן טיש אַריבער, איבער אַלעמענס קעפּ און צו זײן ברודער
        אין פּנים אַ זאָג געטאָן:
             — זאָל ער מחילה בעטן, משה, ער האָט אַ מענטשן פֿאַר אַ רבים מבײש
        געװען.*) זאָל ער אים תּיכּף איבערבעטן.
             — ער, משה... אים, סרולין... איבערבעטן?
             — יאָ, ער — אים.
              — אַזױ זאָגט ער? אַ מענטשן מביש געװען? ס'איז דאָך אָבער קי▯
        מענטש ניט, ס'איז דאָך אַן אָנשיקעניש, װאָס פֿרײט זיך אױף אַלעמענס אומ־
        גליקן, און ס'איז שױן לאַנג צײַט, מע זאָל אים פֿון אומעטו▯ פֿון אַלע הײַזער
        אַרױסטרײַבן.
              — אָבער װוּ האָט ער עס געזען, װי מע טרײַבט? „פֿון מײן שטוב”, זאָגט
         ער, פֿון דײַנער?... פֿאַרװאַס עפּעס פֿון דײַנער?... לי הבית...**)
              — האַלט ער אים, הײסט עס, אונטער. איז אױב אַזױ, — חאָט דאָ משה
         אױסער זיך פֿון כּעס אױסגעשריגן, — װעט אים אױסקומען צוזאַמען מיט
         יענעם אױך אים, לוזין, איבערצובעטן.
              — משה! — האָט דאָ גיטעלע איר מאַנס מײן און די גרױסע באַלײדיקונג,
         אױך אױף לוזיס אַדרעס געשיקט, פֿאַרשטאַנען און אױסגעשריגן: — משה!
              — טאַטע! — האָבן אױך ▯י טעכטער פֿאַרשטאַנען, אױך זײ אױסגעשריגן,
         און זײ זײַנען צו זײער פֿאָטער, צו משהן, צו, אים אין זײן כּעס אױפֿצוהאַלטן
         און װי זײן מױל פֿון יױיטער ענלעכע אַזױנע װערטער אַרױסצולאָזן אָפּצוהיטן.
              — שװער! — האָבן אױך די אײדעמס פֿאַרציטערטע צו אים זיך אַ לאָז
         געטאָן...
              און משה, כאַפּנדיק זיך, װאָס ער האָט דאָ נאָר־װאָס אין גרױס כּעס פֿון
         מױל אַרױסגעלאָזט, האָט זיך נאָך מער צעכּעסט, און, װענדנדיק זיך צו דער
         כלומרשטער סיבה, צו דער עיקר־סיבה פֿון זײ▯ גװאַלדיקער אױפֿרעגונג, צו
         סרולין, מיט אַן אױפֿגעהױבענער ▯אַנט, װי אַרױסגעריסן זי פֿון דעם רעדל
         הײמישע, אײגענע, װאָס האָבן אים אַרומגערינגלט, האָט ער אים מיט איר
         אױף דער טיר אָנגעװיזן און װידער אױסגעשריגן:
              — אַרױס פֿונדאַנען! דײן פֿוס זאָל זיך דאָ מער ניט געפֿינען! און אױב
         דער איז אַ מענטש, — האָט ער װײַטער געשריגן און איצט שױן צו לוזין זיך
         געװענדט, — אױב יענער אַ מענטש, איז ער, לוזי, אים קײן ברודער...
               
*▯ פֿאַר פּיל מענט▯ן אין די אױגן פּאַר▯עמט.
               **) ,,צו מיר קער דאָס חױז” ־▯— אַ פּסוק אין ביבל.
    
▯                                                                                      ▯
                  



▯ ▯

-----------

                                                                                 ▯
 

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 193
      
— משה! טאַטע ▯ שװער! — האָבן זיך דערהערט פֿאַרציטערטע קולות,
 אױסגעשרײען פֿון לעבן משהן, פֿון זײַנע אײגענע, װעלכע האָבן אים אַרומ־
 גערינגלט.
      און װוּנדערלעך: סרולי האָט דעמאָלט ניט געשאָלטן, זיך ניט קעגנ־
 געשטעלט, אַפֿילו דאָס מױל ניט געעפֿנט — ניט װי זײן שטײגער אַפֿילו אין
 גרינגערע פֿאַלן, װען די באַלײדיקונג אַ נישטיקע, בפֿרט איצט, בײַ אַזאַ פֿאַל,
 װאָס מיט אים האָט זיך געמאַכט זעלטן, ריכטיקער, קײנמאָל ניט. ער האָט
זיך נאָר פֿון טיש אָפּגעדרײט, מיט אַן אָפּגעבױגענעם קאָפּ פֿון אים אָפּגעגאַנגען,
כּדי אין יענעם װינקל, װוּ ער האָט אינדערפֿרי זײן טאָרבע אָפּגעלײגט, זי
איצט אױפֿצוהײבן.
      ס'איז ניט פֿאַרשטענדלעך, פֿאַרװאָס האָט איצט סרולי ניט װי אַלעמאָל
זיך געפֿירט און געטאָן, פֿאַרװאָס, װי ער קאָן און װי ער איז בכּוח, זיך ניט
באַװיזן. מעגלעך דערפֿאַר, װאָס דער איצטיקער פֿאַל איז פֿאַר אים אַלײן
געװען אַן איבערראַשונג, מחמת ער האָט דערזען, אַן אַנדערע קאָנען אױך
דאָס זעלבע, װאָס ער, — ביז דער לעצטער חוצפּה און פֿאַר קײן זאַך זיך ניט
אָפּשטעלן.
     אָבער נײן. גיכער פֿון אַלץ דערפֿאַר, װײל ער האָט באַמערקט, װי אין
דער מינוט, װאָס ער האָט זיך פֿון טיש אָפּגעדרײט, האָט אױך לוזי, װאָס האָט
די גאַנצע צײַט זײן אָרט לעבן אים געהאַט, געטאָן דאָס זעלבע: אױך ער איז
פֿון הינטערן טיש אַרױס, און בעת ער, סרולי, האָט זיך אין זעלבן צימער נאָך
דער טאָרבע זוכן זיך געלאָזט, איז לוזי שטיל, פֿון אַלעמענס אױגן באַגלײט,        ▯
גאָר אינגאַנצן אַרױס פֿון צימער.▯.
     אַלע זײַנען דעמאָלט זיכער געװען און געמײנט, אַז דאָס האָט לוזי, מוחל
זײענדיק אױף זײן בבוד, די באַלײדיקונג אַראָפּגעשלונגען, װײל, זעענדיק זײן
ברודער אין גרױס כּעס ניט צום אױפֿהאַלטן, און װיסנדיק, אַז אױב מע װעט
זיך אים קעגנשטעלן, קאָן דאָס נאָך צו ערגערס פֿירן▯ האָט ער געהאַלטן פֿאַר
נײטיק אָפּצוטרעטן, פֿאַרשװײַגן, װי ס'פּאַסט פֿאַר אַן עלטערן, בפֿרט פֿאַר אַזאַ
װי לוזי. דער גאַנצער שטוב־עולם איז דערום אין יענע מינוטן אי װי געלײמט
געבליבן אי אױך מיט האָפֿענונג אין די אױגן, אַז אָט באַלד, באַלד װעט דער
שטורעם איבערגײן און ▯▯אָס אױפֿגעברױזטע װעט זיך צוריק אײַנלײגן.
     אָבער פּלוצעם, נאָך דעם, װי סרולי האָט אַ קלײן שטיקל צײַט בײַ דער
טאָרכע זיך געפּאָרעט, זי געשנירעװעט, זיך אױפֿגעהױבן מיט איר, כּדי מיט
איר צו דער שװעל זיך לאָזן, — אַזױ האָבן אַלע מיטאַמאָל באַמערקט, װי דורך
דער טיר, דורך װעלכער לוזי איז נאָר־װאָס פֿון עס-שטוב אַרױס, האָט ער זיך
װידעראַמאָל באַװיזן, דאָס מאָל אין זײן זומערדיקן מאַנטל אָנגעטאָן, פֿאַר־
שפּיליעט און אױף אַװעקצוגײן.
                             


▯

-----------

  184                                                              ד ע ר נ ס ת ר
       
און אָט, װי נאָר סרולי האָט אים דערזען, אַזױ האָט ער מיטאַמאָל, װי
  קײנמאָל מאַכט זיך אים ניט און קײנמאָל האָט ק▯ינער זיך ניט געקאָנט באַרימען
  בײַ אים דאָס צו זען, דאָס מױל געעפֿנט, װי אױף עפּעס אַ מין לאַך צו טאָן.
▯ דערבײַ האָבן אַלע באַמערקט, װי אין זײן אײבערשטן צײן־קאַסטן פֿעלט אים
  אַ צאָן איבער אַ צאָן. ער האָט אַזױ מיט די פֿאַראַנענע און מיט די פֿעלנדיקע
  צײן אין שטוב אַרײַן געשטשירעט, שטיל און מיט דער גרעסטער שװײַגנדיקער
  נקמה, און אַז לוזי איז אונטערגעקומען און צו דער שװעל זיך דערנעענטערט
  אױף אַרױסצוגײן, האַט סרולי נאָך מער געשטשירעט, ער האָט אים דאָס אָרט
  אָפּגעטראָטן, אים פֿאָרױס גײן געלאָזט, און ער — הינטער אים, װי דער כּלים־
  טרעגער און באַדינער זײַנער.
       ער האָט מיט נאָך װילדערער הנאה דאַן דערזען, װי גיטעלע האָט זיך
  מיטאַמאָל פֿךן איר מאַן, פֿון משהן, אָפּגעריסן, און צו דער שװעל, צו פֿאַר
  לוזין צו; ▯ױך משהס טעכטער — אין דעס מאָמענט, װײל זײ האָבן פֿאַר־
  שטאַנען דעם ערנסט פֿון מאָמענט, און אַז לוזי גײט איצט אױף קײן קאַטאָװעס
  אַװעק; אױך אַנדערע פֿון שטוב — צו יענעם אָרט, און גיטעלע די ערשטע
  האָ▯ מיטאַמאָל אַ געשרײ געטאָן:
       — דו גײסט ניט אַװעק, לוזי! דו טוסט אונדז דעם בזיון ניט אָן!
       — פֿעטער! — האָבן אױך די טעכטער אונטערגעהאַלטן, און די הענט,
  װי אױף אַן אומגליק אָפּצוהאַלטן, אױסגעשטרעקט.                                ▯
 ▯     — פֿעטער, לוזי! — האָט זיך פֿון אַלע מיטאַמאָל פֿון די אײגענע, פֿון
  גיטלען, טעכטער, אײדעמס געהערט.
       ער, לוזי, אָבער, האָט אַ שטילער, אין גרױס אַנטשלאָסנקײט און גאָרניט
  זאָגנדיק, מיט אַ שװײַגנדיקער האַנט־באַװעגונג די ערשטע גיטלען באַזײַטיקט.
  זי צוערשט, דערנאָך אױך אַלע אַנדערע, װאָס האָבן אים ▯ אָפּגע▯אַלטן און
   געזאָלט דעם װעג פֿאַרשטעלן, װי אָפּגעשאַרט, און אַזױ — ער פֿאָרױס, זיך
   ניט אומקוקנדיק, און סרולי הינטער אים, מיט אַן אױסגעדרײטן קאָפּ אין
  שטוב אַרײַנלאַכנדיק, זײַנען זײ אַרױס, אַװעק און פֿון פֿאַר אַלעמענס אױגן ניט
   געבליבן.
        ס'האָט שױן געמעגט זײן גענוג פֿאַר יענעם אָװנט! ס'האָבן נאָכדעס
   אַלע בײזײענדיקע אין שטוב בײַ אָט דער טרעפֿעניש געמעגט פֿאַרשעמט בלײַבן
   אױף עטלעכע מינוט, אָן לשון אין מױל, געפּלעפֿטע, אײנער דעם אַנדערן ניט
   צו זאָגן גאָרניט האָבן, און דערנאָך, װי־ניט־איז און אױף פֿאַרשײדענע אופֿנים
   זיך צעגײן.
        איז אָבער נײן: האָט אָבער געטראָפֿן, אַז אין דער מינוט, װען יענע בײדע,
   סרולי און לוזי, זײַנען פֿון שטוב אַרױס, אַזױ האָבן אַלע, סײַ די בײַ דער טיר
   שטײענדיקע▯ סײַ אױך די, װאָס זײַנען די גאַנצע צײַט בײַם טיש אױף זײערע
   ערטער געבליבן, מיטאַמאָל אַ פּאַרשױן זיך באַװײַזן דערזען — אַ מוראדיק

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ א ש ב ע ר                                                   195
                     ▯

בלאַסן, װאָס זײן בלאַסקײט האָט פֿון דער טונקעלער שײן פֿון דער שװעל אַזש
אין שטוב צו די בײַם טיש זיך־געפֿינענדיקע דערלאַנגט: אַ מענטש, װי פֿון
קבֿר, האַלב אָנגעטאָן און אָן אַ היטל▯.. א▯ן אײדעו▯ דעו▯ עולם האָט באַװיזן
פֿון דער▯ ערשטער, נאַר▯װאָס פֿאָרגעקומענער איבערראַ▯▯ונג זיך צו באַפֿרײַען,
אַזױ האָט אים שױן די צװײטע געטר▯אָפֿן: אַלטער...
     ער איז, אַפּנים, שױן פֿון אַ לענגערער צײַט אין שטוב געשטאַנען. אַלנ־
פֿאַלס, בײַ די לעצטע מינוטן פֿון געשעענעם ▯▯ױף דער ש▯ועל, בעת לוזיס
אַװעקגײן, בײגע▯וען▯ ער איז ▯רײן אַ בלײבער, אַן אױסגע▯ױגענער, ו▯י אַ
פֿאַרטראָגענער נאַבט▯װאַנדלער, און פּון זײַנע ליפּן האָט מען, בער▯ זײן אָנ־
קומען, געהערט, װי ער חזרט אײנע און די זעלבע װערטער איבער: „ער
גײט אַרועק... ער איז אַרועקגעגאַנגען”... און אַז דער עולם, װאָס האָט, ▯▯ים
דערזעענד▯ק, אים דעם װעג אָפֿגעטראָטן, און ער האָט זיך דורכגערוקט אין
שטוב אַרײַן, אַריבער און אַרױס פֿון עולם, אַזױ האָט ער מיטאַמאָל אײנע
אַ האַנט אױפֿגעהױבן, װי ער װאָלט װעלן אינדערלוםטן אַ פֿל▯ג כאַפּן, דערבײַ
האָט ער אַ שטילן, מאַטן קװיטש געטאָן, װי אַ קלײנע, קריכנדיקע היה, אַז
מע דערקװעטשט זי, זיך אַ קוליע געטאָן, און ־־▯ פּראַך אױף דער ערר, און
מיט אַ שטאַרקן קלאַפּ אין פֿאָל אַנידערגעפֿאַלן.
     ס'איז שױן ניט אין זינען געװען דער נאָר־װאָס אַװעקגעגאַנגענער לוזי
מיט סרולין, ניט אַװדאי די נאָך ניט אַװעקגעגאַנגענע מלכּה-ריװע, מיט אַלעם
דעם, װאָס איז אין שטוב פֿריִער מיט אַ שטיקל צײַט דאָ פֿאָרגעקומען — ניט
אין זינען.
     איצט איז אַ מענטש אױף דער ערד געלעגן, און אַרום אים, די ערשטע
מינוטן פֿאַרלױרענע, אַ גאַ▯ץ רעדל אײגענע און פֿרעמדע, װאָס באַלד, װי
ס'האָט געטראָפֿן, האָט קײנער ניט געװוּסט, װאָס צו טאָן, צו װאָס זיך צו
נעמען, און מע אין געבליבן, װי אָן הענט און דערשטױנטע.
     האָט זיך אָבער דער ערשטער דעמאָלט אַ זײַטיקער, דער אונדז באַקאַנטער
ליבערזאָן, געכאַפּט: ער איז פֿון זײן אָרט פֿון לעבן טיש צום רעדל צו, און
אײדער אײגענע האָבן זיך גערירט, די מײַלער געעפֿנט אױף עפּעס אַ זאָג
טאָן, אַזױ האָט ער פֿאַר אַלעמען צו קאַטערובען זיך געװענדט און אַ באַפֿעל
געטאָן אין נאָמען פֿון אַלע: ▯
     — לױף, קאַטערוכע, ברענג אַ דאָקטער. לױף צו יאַנאָװסקין, זאָג, אַז
ס'איז אַהער, צו אונדז, זאָל ער תּיכּף און טאַקע די מינוט קומען...
     בײַ אַלטערן איז דאָס אַ נײַס געװען. ס'האָט דאָס ערשטע מאָל פֿון אַזױ־
פֿיל יאָרן קרענק אים הײַנט זיך דאָס געטראָפֿן. מעגלעך, אַז דער הײַנטיקער
טאָג, דער אױסטערלישער, די געשרײען, װאָס האָבן בײַ אים די העכסטע
מדרגה דערגרײכט, און אין װעלכע ער האָט זיך הײַנט אַלײן איבערגעשטיגן,
האָבן געבראַכט דערצו: אױסגעשעפּט און אין אָנמאַכט אַנידערגעפֿאַלן▯

-----------

196                                                                ד ע ר נ ס ת ר
     
אָבער נײן. װער ס'האָט אַן אױג געהאַט, האָט געזען: ס'איז ניט קײן
אָנמאַכט, ס'איז ניט פֿון געשרײען אױסגעשעפּט, ס'איז אַ נײַס —▯ אַלטער
האָט געפּינעט, אַלטערן האָט, װי פֿון אַ קװאַל, געזעצט די שױם פֿון מױל, און
דאָס איז שױן געװען אַ סימן אױף אַזױנס, װאָס ער האָט נ▯יז אַהער ניט
געהאַט, אױף װאָס ער האָט ביז אַהער ניט געליטן. אַ סימן אױף דעם, װאָס
יאַנאָװסקי, דער אַלטער דאָקטער, האָט, קומענדיק און אים באַטראַכטנדיק,
נאָך לאַנגע אַרומרעדונגען טאַקע באַשטעטיקט: — אַ סימן אױפֿן פֿאַלנדיקן.
     — אַגבֿ, — האָט יאַנאָװסקי, דער אַלטער, מיושבער דאָקטער דערצו נאָך
צוגעגעבן, — קאָן דער איצטיקער פֿאַל, די איצטיקע, אױפֿן ערשטן קוק,
פֿאַרערגערונג אין אַלטערס לאַגע, אױך דינען אַלס קריזיס און איבערבראָך
פֿון זײן פֿריִערדיקער שלאַפֿקײט, פֿון זײן שװאַכזיניקײט, און אַרױסרופֿן, פֿאַר־
קערט, אַ געװיסע אױסלײטערונג און באַפֿרײאונג פֿון זײן זינען. יאָ, — האָט
ער געזאָגט, — די מעדיצין װײסט פֿון אַזױנס און האָט בײַ זיך פֿאַרצײכנט
אַזױנע פֿאַלן.
     מע האָט שױן אַלטערן יענע נאַכט אױף זײן אײבערשטיבל צוריק ניט
אַרױפֿגעבראַכט און אים געלאָזט אין שטוב אונטן, װײל אױך נאָך דעם, װי ער
האָט זיך פֿון פֿאַל אױפֿגעכאַפּט, האָט מען געזען, אַז ער האָט קײן כּוח ניט
זיך אױפֿצוהײבן, און אַז די אױגן זײַנען בײַ אים צעמישט און צעבױטעט
אַזױ, אַז זײ זעען אַפֿילו ניט דאָס, װאָס אין זײן געװײנלעכן צושטאַנד איז
אים צו זען און צו באַנעמען יאָ געגעבן.
     מע האָט אים אין עס-שטוב אַ בעט געבעט. ס'איז לאַנג די גאַנצע שטוב,
פֿריִער מיטן דאָקטער יאַנאָװסקי, און נאָך דעם, אַז יענער איז אַװעקגעפֿאָרן,
אַ שטיק אין שפּעטן בײַנאַכט אָפּגעזעסן, שטיל און װי אַבֿלים.
     ס'האָט אױך דאָס מאָל, װי אַלעמאָל אין אױסגענומענע פֿאַלן, ניט געפֿעלט
אױך מאירל, װאָס האָט, שױן אין זײן װײַטן צימער שלאָפֿנדיק, פּלוצעם דעם
קלאַפּ פֿון אַלטערס פֿאַלן דערהערט און די אומגעװײנלעכע שטילקײט, װאָס
איז נאָך דעם פֿאַל אין שטוב אױף אײניקע מינוט געװאָרן. דאָס האָט אים
פֿון בעט אַראָפּגעטראָגן, און אַ האַלב-אױסגעטאָנענעם כּמעט האָבן אים פֿלוצים
די עלטערע פֿון שטוב אױף אײנער אַ טיר־שװעל, װאָס פֿירט אין עס־שטוב,
שטײן דערזען.
                                         ▼
     און אין יענער נאַכט זײַנען אין אַן אַנדער שטוב, װײַט אין עק שטאָט,
אַזש אין דריטן ר▯נג, „אױף די זאַמדן”, אין מיכל בוקיערס אָרעמער אױס־
קומעניש, אין אײנעם אַ צימער, בײַ אַ דרײער־לעמפּל, דרײ מענטשן געזעסן
און פֿאַרבראַכט. דאָס זײַנען געװען לוזי, סרולי און אַלײן דער באַלעבאָס,
מיכל בוקיער.

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   197
     
מיר װײסן ניט גענױ, װי אַזױ דאָס איז פֿאָרגעקומען, נאָר אַז לוזי מיט
סרולין האָבן זיך, פֿון משהס שטוב אַרױסגײענדיק, אױפֿן גאַס געטראָפֿן, און
דערנאָך איבערז בריק, װאָס פֿירט פֿונעם אונטערשטן טײל שטאָט אינעם
אײבערשטן, געקומען, האָט סרול▯, נאָך אַ קורצן געשפּרעך מיט לוזין (װאָס
דעם אינהאַלט זײַנעם װײסן מיר ניט) אײנעם אַ פֿורמאַן צוגערופֿן, אים די
גאַס, װוּהין ער און לוזי דאַרפֿן האָבן, אָנגערופֿן. און בײדע האָבן זיך אױפ־
געזעצט, און נאָך לאַנגן פֿאָרן און דרײען זיך איבער פֿינצטערע, גריבערדיקע
גאַסן און געסלעך, זײַנען זײ, לסוף, אַהין, װוּ זײ האָבן באַדאַרפֿט, אָנגעקומען.
     בײַ מיבל בוקיער איז דאָס הױזגעזינד שױן געשלאָפֿן. סרולי האָט אָנ־
געקלאַפּט, און מיכל בוקיער האָט געעפֿנט. צוערשט האָט ער, צוליב די געסט,
דאָס װײַב אױפֿגעװעקט, און זי האָט דאָס סאַמאָװאַרל געשטעלט — דאָס
בלעכענע מיטן מעשענעם קרענטל. און נאָך דעם, אַז זי האָט אירס אָפּגעטאָן,
האָט איר מיכל געהײסן גײן שלאָפֿן. און שפּעטער, װען דאָס װאַסער אין
קלײנעם סאַמאָװאַרל האָט זיך צום ערשטן מאָל אױסגענומען, האָט ער שױן
אַלײן װאַסער געגאָסן און קױלן געשיט. און אַזױ עטלעכע מאָל,, און אַזױ בײַ
שטיל▯געמיטלעכע געשפּרעכן און בײַ אָרעמער טײ און װעטשערע זײַנען לוזי
מיט טרולין שױן דאָרט אױף דער גאַנצער נאַכט פֿאַרבליבן.

-----------

▯
         
198        ▯                                                       ד ע ר נ ס ת ר
                                                  


1▯
                                        ו ױדער סר ו לי
              
צו מאָרגן אינדערפֿרי האָט זיך צו מלכּה־ריװען אין שטוב געעפֿנט די
        טיר און אױף דער שװעל איז געבליבן שטײן אַ פּאַרשױן, װאָס זי װאָלט זיך
        קײנמאָל ניט געריכט צו זען אונטער איר באַליק.
             דאָס איז געװען — דער באַװוּסטער „אױף די זאַמדן”, און אױך אױפֿן
        גאַנצן שטאָט, מאַזשעװע דער קצבֿ־יונג. מ'האָט אים גערופֿן מיט זײער ניט
        קײן שײנעם צונאָמען — מאַזשעװע די קור... ער איז באַװוּסט געװען און
        האָט זיך אױסגעטײלט מיט זײן אױפֿפֿירונג און מעשׂיות אַפֿילו צװישן די זײן
        גלײַכן קײסאָרים-גאַלאנטאָנעס, װי אַן אױסנאַם.
             ער פֿלעגט, מערסטנטײל זומער נאָך דער אַרבעט און אין די פֿרײַע שבת-
        און יום-טובֿ־טעג, פֿאַרברענגען אױף די לעװאַדעס בײַם באָדן זיך און בײַם
        אָפּטאָן אָפֿט זײער ניט קײן שײנע זאַכן, װ▯ס די שטאַט האָט מיט זײ דערנאָך
        געקלונגען און לאַנג געהאַט צו רעדן.
             כּסדר נאָך דער אַרבעט אױסגעפּוצט אױף אַן אופֿן פֿון אַ קצכ־יונג —
        קורץ געקלײדט, מיט שטאַרק גלאַנציקע שטיװל, אַן אױסגענײט העמד, און
       אין דער האַנט — אַ סימן אױף הפֿקר און גאַלאַנטאָנישער לײדיקגײערישקײט
       — אַן אָקסישער גיד.
             ער איז געװען שײן. פֿיל מײדלעך האָבן פֿון אים געליטן אין שטאָט,
                                                               ▯
       פֿיל, װאָס װױנען בײַ די ברעגעס פֿון די לעװאַדע▯ — אױך אױסערן שטאָט.
       און די, װאָס האָבן פֿון אים ניט געליטן, פֿלעגן זיך דאָך אױף אים אױף אַזױ
       פֿאַרקוקן, גלײַך זײ װאָלטן פֿאָרױסגעפֿילט די לײדן... דאָס איז גערעדט ניט
       נאָר פֿון דינסטמײדלעך און װײַבערשן געשלעכט פֿון פּראָסטן עולם, נאָ▯ אױך
       אַפֿילו באַלעבאַטישער גראַד, יונגע װײַבלעך באַלעבאָסטעס פֿלעגן כאַפּן
       אונטערװײלעכטס אַן ענלעכן קוק אױף אים, בשעת אײַנקױפֿן פֿלײש בײַ זײן
       באַלעבאָס, בײַ מאיר בלאַס, בײַ װעמען ער האָט געדינט אַלס קצבֿ־יונג, אַלס
       העקער.
            אַ שטילע יונגע גבֿורה, װאָס איז זיכער אין זיך און אין איר כּוח אַלץ
       צו באַצװינגען, האָט אַרױסגעקוקט פֿון זײן ראָן מיט װײס געמישט פּנים, װאָס
       באַשטענדיק ראַזירט, אָבער דאָך מיט אַרױסשפּראָצנדיקע שפּיצלדיקע הערע־
       לעך, װי פֿון אַ צײַטיק־געװאָרענעם, רײפֿן, האַלב־געלן, האַלב־רױטן אַגרעס.
            ער איז גע▯טאַנען מערסטנטײל בײַ דער קלאָץ. זײן װיכטיקײט אָבער
       פֿאַר זײן באַלעבאָס, פֿאַרן באַװוּסטן, פֿאַרמעגלעכן מאיר בלאַס, איז באַשטאַנען
       ניט נאָר אין זײן אײגנטלעכער קצבֿישער העקער-אַרבעט, װי דער עיקר, אין

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   199

דעם, װאָס ער האָט אים געדינט, װי אַ שטיק זיס, צו װעלכן די מערסטנטײל
דינסטמײדן און דער עיקר פֿון רײַכע הײַזער, האָבן זיך צו אים געקלעפּט
און געצױגן. װען אַנדערע קצבֿים זײַנען געשטאַנען ניט איבעריק באַשעפֿטיקט
בײַ זײערע פֿלײש-שטעלן און קלעצער, איז אַרום מאַזשעװען געװען פֿול.
מאַזשעװע איז געװען מאיר בלאַס שילד, װאָס האָט, פֿיל צוזאָגנדיק, צו אים
גערופֿן, װי צום רײַכסטן, בײַ װעלכן יעדעס האַרץ קאָן געפֿינען זײן באַגער.
מאיר בלאַס האָט דערױף פ▯ן טױזנט מאַזשעװעס זאַכן אַװעקגעקוקט, ניט
מורא געהאַט פֿאַרן שלעכטן שם, װאָס יענער װעט אים מאַכן, אַבי זײן קלאָץ
אין אים געדעקט און זײן שפֿע אים געזיכערט.
     און אָט, אָט־דעם מאַזשעװען, ▯▯אָט הײַנט מאיר בלאַס גאַנצפֿרי פֿון דער
אַרבעט אָפּגעריסן, אים פֿון דער קלאָץ און שױן פֿון אַ פֿאַרזאַמלט היפּש ביסל
קונים אַװעקגענומען, אַ פֿײַנעם חלק פֿלײש — אָנגעװיזן פֿון װאָס פֿאַר אַן
אָרט און װאָס פֿאַר אַ סאָרט ער זאָל נעמען — אים מיטגעגעבן, אים אַן אַדרעס
געזאָגט און, װי אַ גע▯ױינלעך שיק▯ייִנגל, אים געהײסן אַהין אַװעקטראָגן.
     דאָס געשיקט זיך ניט. דאָס טוט מ▯▯ן אַפֿילו מיט גרױסע נגידים זעלטן;
אַהײם טראָגט מען קײנעם, ניט אין געװײנלעכע טעג, און אַפֿילו ניט אױף
קײן גרױסע שמהות, װען דער אײנקױף איז אַ גרױסער 'און בפֿרט אַזאַ קלײנער,
װי איצט, און בפֿרט נאָך אין אַזאַ שטוב, װי גאָר ערגעץ „אױף ן▯י זאַמדן”.
     ס'אין עפּעס געװיס געשען — ניט פֿאַר קײן קצבֿס קאַפ, און כפֿרט פֿאַר
מאַזשעװעס, דאָס צו כאַנעמען. באַזונדערס נאָך, װען ער האָט זיך אין יענער
שטוב, צו מלכה▯ריװען, אַרײַנגעשטעלט און דערזען: קבצן, דערצו נאָך
קראַנקער קבצן, אין בעט, קינדערלעך לעבן בעט, אַ װײַב אין שטוב פּאָרעט
זיך, און מע זעט, זי האָט ניט בײַ װאָס, אַן איבעריקע מאַמע שטײט און טוט
שױן גאָר גאָרניט — האָט ער זיך אַװדאי פֿאַרחידושט.
     ניט קײן קלענערער חידוש אָבער איז אױך צו זען געװען אױף די פּנימער
פֿון די שטוב▯לײט, װען מאַזשעװען איז, נאָך דער ערשטער מינוט פֿאַרלױרנ־
קײט, פֿון דער שװעל טיפֿער אין שטוב אַרײַנגעקומען, און דעם ערשטן שטוב־
מענטש, זיסיעס װײַב, װאָס איז צו אים געשטאַנען נאָענט, האָט ער דעם חלק
פֿלײש דערלאַנגט און אַ זאָג געטאָן:
     — ס'איז פֿון מײן באַלעבאָס, מאיר בלאַס... דאָס איז אײַך אױף הײַנט...
ער האָט געהײסן זאָגן, אַז מאָרגן זאָלט איר צו דער שטעל צושיקן... ס'איז
שױן באַצאָלט... — האָט ער באַלד װײַטער געזאָגט, װען ער האָט געזען, װי
זיסיעס װײַב איז מ▯ט אַ פֿאַרװוּנדערטן בליק אַנטקעגן אים און אַנטקעגן
זיסיעס מאַמע געשטאַנען, זיך מיט בײדע װי איבערגעקוקט פֿון חידוש.
     — אונדז? — האָט זי איבערגעפֿרעגט און האָט דעם דערלאַנגטן אײנ־
געװיקלטן פֿלײש־חלק, אין די הענט שױן האַלטנדיק, באַטראַכט.

-----------

        200                                                                ד ע ר נ ס ת ר
              
— יאָ, אײַך, פֿון ▯מײן▯ באַלעבאָס מאיר בלאַס, װאָס ער האָט אײַך געשיקט
        אױף הײַנט, און אױף מאָרגן, האָט ער געזאָגט, איר זאָלט צו דער שטעל
        צושיקן. געלט איז שױן באַצאָלט... — האָט ער נאָכאַמאָל דאָס זעלבע איבער־
         געחזרט, װײל מער קײן װערטער האָבן אים ניט געקלעקט און מער האָט ער
        אױך ניט געהאַט װאָס צו זאָגן.
              אַז מאַזשעװע איז אַרױס, האָבן זיך אַלע אין שטוכ איבערגעקוקט, אױך
         דער חולה, און אױך אַפֿילו די קינדער אין שטוב, װאָס האָבן זעלטן אַזאַ זאַך
         געזען בײַ זיך, װי מע זאָל גאָר פֿון שפּײַז און פֿון עסן־זאַכן אַהײמברענגען.
        קינדער האָבן ניט פֿאַרשטאַנען, עלטערע אָבער האָבן זיך געשטױסן און געװיס
▯      זיכער געװען, פֿונװאַנען אַזאַ זאַך קאָן שטאַמען: אַז געװיס האָבן זיך יענע,
         װאָס האָבן זיך אַ ביסל געפֿילט שולדיק, פֿאַרלאָפֿן דעם װעג זײער שולד,
         און רחמנות און מענטשלעכקײט האָט זיך אין זײ צערעדט...
              זײ האָבן צוגענומען רי גאָב אין שטילשװײַגן... אײנער פֿון דעם אַנדערן
         האָט די בליקן אָפּגעקערעװעט, און נאָר זיסיע דעם קראַנקס װײַב, אַלס אַ
         װײַב פֿון אַ קראַנקן, האָט, װי ס'זאָל קײן בזיון ניט זײן, אָבער, דעם אמת
         געזאָגט, דאָס אַ האַלב צופֿרידענע מיטן געבראַכטן אין נאָענטן קיכל זיך
         געװאָלט אַרײַנלאָזן, כּדי, מעשׂה באַלעבאָסטע, פֿאַר דעם זיך צו נעמען און
         פֿאַר דער שטוב, באַזונדערס פֿאַרן חולה, עפּעס צוצוגרײטן.
              זי האָט זיך שױן געװאָלט אױסדרײען אךיף אַװעקגײן, האָט זיך אָבער
         באַלד נאָך דעם, װי מאַזשעװע איז פֿון שטוב אַרױס, זיך נאָכאַמאָל די טיר
         געעפֿנט און אין שטוב האָט זיך נאָך אײנער אַ מענטש, אַן אומגעריכטער,
         ▯אַװיזן.
              דאָס איז געװען אַ פֿאַרמעגלעכער באַקאַלײ־קרעמער פֿון יענעם שטאָט־
         טײל, װוּ מלכּה־ריװע האָט געװױנט. אײנער אַ לײבוש, װאָס בײַ אים האָט
   ▯    מען שױן געקאָנט זען סחורה אין זעק און אין פֿעסער, ניט װי אין די גע־
         װײנלעכע קלײטלעך פֿון יענע גאַסן, װאָס די גאַנצע װערט זײערע איז אַ
         גראָשן, און די גאַנצע, מישטײנסגעזאָגט „סחורה” זײערע פֿלעגט זיך געפֿינען
         ניט מער װי אין עטלעכע האַלב־לײדיקע פּאַפּירענע בײַטלען און שקאַרמיצן.
         נײן, בײַ אים, בײַ לײבושן, שױן אַנדערש.
              ער האָט שױן אַפֿילו, ניט װי דער שטײגער אין יענעם שטאָט־טײל, אױך
         אַ משרתל געהאַלטן — אַ סימן אױף געװיסן קרעמערשן װױלשטאַנד און
         גרעסערער צאָל קונים, װען דאָס אײגענע װײַב און קינדער זײַנען שױן צו
         װײניק און ניט אימשטאַנד זיך צו אופּאָרן און דעם קלײט־האַנדל צו באַדינען.
         מיט אײנעם װאָרט, שױן אַ שטיק הורט־האַנדל, װעדליק פֿאַר יענעם טײל
         שטאָט.
              איז אָט, האָט אָט דער לײבוש זיך איצט צו מלכּה־ריװען אין שטוב
         אַרײַנגעשטעלט, ניט אַלײן, נאָר מיט אַ קױשל פֿול שקאַרמיצן, און שױן אינע־

-----------

     ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                201
    
װײניק, אין שטוב זײענדיק, האָט ער אַ פֿרעג געטאָן, צי דאָ װױנט זי טאַקע,
    מלכּה־ריװע.
          — יאָ, — האָבן אים, װי ניט מיט די מײַלער, נאָר מיט די אױגן אַלע
    אײגענע אין שטוב מיטאַמאָל געענטפֿערט.
          דאָס איז געװען שױן די צװײטע איבערראַשונג פֿאַר הײַנטיקן פֿרימאָרגן.
     מע האָט געזען, אַז ס'איז װידער עפּעס פֿאַר זײ, װידער עפּעס אַ גאָב, נאָר פֿון
    גרױס װוּנדער האָט מען דערװײל געשװיגן און אױף דעם ברענגער געװאַרט.
          — גוט-מאָרגן, — האָט זיך לײבוש געװענדט צו מלכּה־ריװען, װי צו
     דער עלטערער אין שטוב, און װי צו דער, װאָס מע זעט, אַז די איז „דער
     קאָפּ”, די אָנפֿירערין און מער באַלעבאָסטע פֿון דער באַלעבאָסטע אַלײן.
          — אַ גוט-מאָרגן, — האָט ער אױפֿן קױשל אָנגעװיזן און אױף די פֿולע
    שקאַרמיצן, — ס'איז צו אײַך... טאַקע פֿון מיר▯ פֿון מײן קלײט... כאָטש איר
     קױפֿט בײַ מיר ניט, דאָך קענט איר מיך מסתם: אַלע קענען מיך: „לײבוש”
    איז, ברוך־השם, אַ נאָמען.
     ▯ייִן, ▯▯י▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯י▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯
▯
     
קײנמאָל קײנעם אין די אױגן ניט געקוקט בשעת רעדן, נאָר עפּעס אין אַ זײט.
     ער האָט אױך, מערסטנטײל, ניט איבעריק ליב געהאַט צו רעדן, אָבער איצט,
     אַז ער, לײבוש, װאָס איז „ברוך-השם, אַ נאָמען”, װאָס אַלע אין גאַס און
    אין יענעם שטאָט־טײל קענען אים, אַפֿילו אױך די, װאָס קױפּן אַלײן ניט
    בײַ אים, — איצט, אַז ער, לײבוש, האָט זיך גאַנצפֿרי גאָר אַלײן מטריח
    געװען, און ניט געקוקט דערױף, װאָס בײַ אים איז אַ שטיק הורט—האַנדל, װאָס
     װײַב און קינדער קאָנען זיך שױן מיט די קונים ניט אופּאָרען, און ער האַלט
    שױן, אױסער זײ, אױך אַ משרתל צו באַדינען, — איצט, אַז ער האָט זיך גאָר
     אַלײן מיט אַ קױשל קראָם אַרײַנגעשטעלט, אַלײן אַהײם אָפּגעטראָגן, מעשׂה
    אַלײן־משרתל, האָט ער דאָס געװאָלט פֿאַרענטפֿערן און מיט בורבלענדיקן
     לשון פֿאַר די פֿאַרחידושטע שטוב־לײט דאָס קלאָר צו מאַכן.
          — ס'איז טאַקע פֿון מײן קלײט, פֿון מײן סחורה און מײן קױשל... זײט
     אַזױ גוט און נעמט אַרױס פֿונעם קױשל... קײן געלט מאָן איך ▯ניט, קײן
     געלט דאַרף איך ניט, נאָר אַ צעטעלע, אַז איר האָט דאָס אַלץ באַקומען. און
     אױף װײַטער קאָנט איר אַלײן קומען, איר קאָנט צושיקן מיט אַ קינד, װען
     איר װעט דאַרפֿן. קײן געלט דאַרף מען ניט. נאָר אַ צעטעלע צושיקן. גענוג
     נאָר אַ צעטעלע▯..
          בײַ לײבושן אין קױשל איז טאַקע געװען פֿון אַלעם דעם, אין װאָס אַ
    שטוב נײטיקט זיך: באַקאַלײ פֿון אַלע מינים — טײ, צוקער, רײַז און אַנדערע.
     ס'האָט אַ ביסל דערום געדױערט, ביז מע האָט דאָס אױסגעלײדיקט. ס▯האָט
     געדױערט דערפֿאַר, װײל, ערשטנס, איז טאַקע,־ װי געזאָגט, געװען װאַמ אױס־
     צולײדיקן; צװײטנס, דערפֿאַר, װײל בײַ זיסיעס פֿרױ, װאָס האָט זיך איבער
     דעם אָנגעבױגן און געװאָלט פֿון דאָרט די אַלע בײַטלען, שקאַרמיצן אַרױס־

-----------

   202                                                   ד ע ר נ ס ת ר
   ▯▯▯▯ ▯ נ▯▯▼▯אָ▯▯▯▯▯. ▯▯ע▯ייִ▯▯▯ר▯ נ▯▯י▯▯
              ן                                           ▯ים
   זיסיען, װאָס ער איז די גאַנצע צײַט געלעגן שװײַגנדיק און האָט צוגעקוקט,
   װאָס אין שטוב קומט פֿאָר, פֿריִער מיט מאַזשעװען און איצט מיט לײבושן, —
   ▯▯ ▯▯▯ ▯▯▯▯ ▯ מ▯▯▯▯ ▯▯אַ▯▯▯▯▯▯▯▯▯ן▯▯▯
                        ▯,
   
אױף זײן פּנים, מעג מען שװערן, האָט זיך פֿאַרב באַװיזן... בײַ אים פֿאַרב,
   ▯י▯▯▯▯▯▯▯▯ ▯ ▯ ה▯,▯▯ ▯▯▯▯ ו▯▯▯ו▯ו▯
                               ן
                                             ר
  ▯ר▯ ▯▯▯▯▯▯ נ▯▯ ▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯ ▯ ה▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯▯ו▯▯▯ו▯י▯▯
          ו
                 ,                         ג
   מלכּה־ריװע, װאָס איז, װי שױן באַװוּסט, אַ גאַנץ שטאַרקע געװען, האָט די
   גאַנצע צײַט פֿון זינט לײבושעס אַרײַנקומען, פֿון זינט זײן אָנהײבן איבער־
   געבן דאָס, װאָס ער האָט מיטגעבראַכט, ביז די שנור האָט אַלץ פֿון זײן אָנ־
   געפּאַקטן קױשל אַרױסגענומען, — אױך מלכּה־ריװע איז די גאַנצע צײַט
   געשטאַנען אָן װערטער... צי זי האָט געטראַכט, פֿונװאַנען גײט עס איר,
▯  קומט עס איר אָט דאָס גוטס, צי זי איז זיכער געװען פֿונװאַנען — אַזױ צי
   אַזױ, אָבער אַװדאי האָט▯ זיך איר ▯▯אָס האַרץ דערװאַרעמט, ניט אַזױ פֿון
   דעם געבראַכטן, װי דער עיקר דערפֿון, װאָס מ'האָט אין איר און אין איר
   שטוב ניט פֿאַרגעסן. זי האָט קײן װערטער ניט געהאַט, זי האָט נאָר אַ
   שטומען בליק געכאַפּט אױפֿן בעט, אױפֿן חולה, און שטומערהײט זיך מיט
   אים װי איבערגעקוקט, און פֿון גרױס איבערפֿולטקײט און פֿון װעלן ▯ס
   אַרױסברענגען און כאָטש װאָס־ניט־איז צו טאָן, — האָט זי די קינדער, װאָס
   האָבן אַרומגערינגלט דעם פֿרעמדן מענטשן, פֿון צו קוקן דערװײַטערט, זײ
   אָפּגערוקט, און אין אַ זײט זײ געהײסן אָפּגײן.
       — איז געדענקט־זשע, נאָר אַ צעטעלע, — האָט לײבוש געזאָגט, װען
   דאָס קױשל איז שױן געװען אױסגעלײדיקט, — איר קאָנט אַלײן קומען, אָדער
   צושיקן מיט אַ קינד... קײן געלט דאַרפֿט איר ניט, ס'שױן באַצאָלט...
       אַז לײבוש איז אַרױס, איז פֿאָרגעקומען, װי ס'קומט פֿאָר אַמאָל נאָר
   אין אַ מעשׂה:
       אײדער נאָך זיסיעס װײַב האָט באַװיזז דאָס געבראַכטע פֿון לײבושן
   ▯▯▯▯▯ו▯▯▯ ▯▯▯ש▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ן▯▯▯
   צי זאָל מען יאָ אָדער ניט װעגן דעם פֿאָרגעקומענעם אײנער דעם אַנדערן
   ▯▯▯ ▯▯אָ▯ ▯▯י▯אָ▯ו▯▯י▯▯▯ ▯ו▯▯▯▯▯▯▯רי▯▯▯ן▯י▯▯
   ריװען: פֿון איר בלוט האָט דאָך זיסיע היפּש געירשנט, און אַ שטיק איר

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                               203

כאַראַקטער האָט זיך אױך אים איבערגעגעכן); אײדער מע האָט באַװיזן
כאָטש װי ס'ניט־איז זיך אַפּצודרײען פֿון די ערטער, װאָס יעדערער האָט
פֿאַרנומען, בשעת לײבושעס אַװעקגײן, — אַזױ האָבן צוערשט דערהערט די
קינדער, דערנאָך אױך די עלטערע אַלע, װי אין דרױסן, צי פֿאַר▯ דער שטוב,
איז עפּעס אַ פֿאַעטאָן צוגעפֿאָרן.
     מ'האָט אים דערקענט אין די גוט-געשמירטע רעדער און אין דעם סאָלידן,
אױך אײַלנדיקן אונטערפֿאָרן צו דער שטוב, װאָס בײַ אַ געװײנלעכער פּשוט
פּױערשער פֿור אָדער טיליגע הערט מען ניט אַזױנס. מ'האָט אים באַזונדערס
דערקענט דערפֿאָר, װײל אַ פֿאַעטאָן אױף יענע גאַסן איז ניט קײן אָפֿטער
גאַסט געװען, און פֿאַעטאָנישע רעדער אױף קבצנישער ערד — אַ שטיק
זעלטנהײט און יום־טוב▯
     ס'אי▯ צוגעפֿאָרן אַ דאָקטער, דער דאָקטער בױמהאָלץ. דער, װאָס האָט
זיך זײן אײגענעם פֿאַעטאָן, און װאָס אױסער פֿאַרן װיןיט, מאָנט ער שטענדיק
בײַ די שטוב־לײט פֿון די פּאַציענטן אױך פֿאַר זײן פֿאַעטאָן באַצאָלטס, גלײַך
װי פֿאַר אַ פֿרעמדן, פֿאַר אַ געדונגענעם.
     אַ גרױסער באַרײַסער, אַ זשעברון, װאָס די שטאָט האָט אים שױן גוט
געקענט און ניט איבעריק ליב געהאַט, נאָר װײל אַלט און פֿיל דערפֿאַרן, האָט
מען אים גענוצט מער װי אַלע אַנדערע, און זײן דאָקטער־פּראַקטיק די גרעסטע.
     ער פֿלעגט אַרױספֿאָרן אינדערפֿרי דער ערשטער, אומקערן אַהײם פֿלעגט
ער זיך שפּעט, דער לעצטער, און װען ער האָט אַפֿילו ניט געהאַט װוּהין צו
פֿאָרן, פֿלעגט ער דאָך פֿאָרן, כּדי מע זאָל זען, אַז ער פֿאָרט, אַז שטאָט נײטיקט
זיך און קאָן ▯יך אָן אים ניט באַגײן.
     אָרעמעלײַט האָבן זיך צו אים ניט געקאָנט דערשלאָגן, װײל אַ יקרן, און
פֿון דעם, אַז ער זאָל זײ אין דער הײם באַזוכן — איז שױן אָפּגערעדט. ער
איז גע▯וען הױך, לאַנג און פֿאַר אַ קבצנישער טיר װאָלט ער זיך באַדאַרפֿט
אײַנבײגן אי▯דרײען. דערצו האָט ער געהונקען אױף אײנעם אַ פֿוס: עפּעס
חאָט ער אים משונה נאָכגעשלעפּט, װי אַן איבעריקן. און דערפֿאַר, אַפּנים,
אױך שטענריק בײז, און צו קבצנים האָט ער באַזונדערס דעם כּעס אױס־
געלאָזט, קײן גלײַך װאָרט ניט אױסגערעדט און זיך קײנמאָל ניט געלאָזט
איבערחזרן.
     — דער דאַקטער האָט שױן אײן מאָל געזאָגט, — פֿלעגט ער זאָגן און
זיך בײזערן, װען מע האָט עפּעס פֿאַרגעסן, און ער האָט באַדאַרפֿט נאָכאַמאָל
איבערחזרן.
     װען די קינדער, װי אױך די עלטערע אין שטוב, האָבן דערהערט צופֿאָרן
דעם פֿאַעטאַן און זײַנען צוגעגאַנגען צום פֿענצטער▯ האָבן זײ דערזען, װי
בױמהאָלץ איז גלײַך לעבן זײער אַרײַנגאַנג־טיר פֿון פֿאַעטאָן אַראָפּ, און ניט

-----------

204                                                                ד ע ר נ ס ת ר


פֿרעגנדיק בײַ קײנעם, נאָר טרעפֿנדיק מיט זײן געניטן דאָקטער־חוש די
װױנונג פֿון פּאַציענט, האָט ער זיך צו דער שװעל געלאָזט.
     ער האָט זיך דאָס מאָל, װי אַלעמאָל, װען ס'טרעפֿט אים, אַז ער באַזוכט
אַן אָרעמאַן זעלטן, — צוקומענדיק פֿאַר דער טיר, זיך גוט אײַנגעבױגן. און
װען ער איז די שװעל אַריבער, האָט ער לאַנג ניט באַדאַרפֿט זוכן און איבעריקס
ניט פֿרעגן אױפֿן חולה: ער האָ▯ אים גלײַך דערזען אױפֿן בעט ליגן, און
נאָר אױף ןײן פּנים קוקנדיק, האָט ער שױן קײן טעות ניט געקאָנט האָבן,
ניט צװײפֿלען: ס'איז ער. און בױמהאָלץ איז גלײַך צום בעט צוגעגאַנגען.
     מע איז נאַטירלעך באַלד, אײלנד▯יק, מיט אַ רײן בענקל אים אַנטקעגן
געלאָפֿן. ער האָט זיך שװער, װי לאַנג ער איז געװען, אױ▯ דעם אַראָפּגע־
לאָזט און דעם קרומען פֿוס, װי־ניט-איז, אײנגעמאָסטעט, און באַלד האָט ער
גענומען אױספֿרעגן. װאָס געשען, װאָס געטראָפֿן, פֿון װען אָן קראַנק, פֿון
װאָס פֿאַר אַ טאָג זיך אין בעט אַרײַנגעלײגט, װי פֿילט ער זיך ,דער חולה,
װאָס טוט אים װײ און אױף װאָס קלאָגט ער זיך.
     װוּנדערלעך! בױמהאָלץ דער דאָקטער האָט דאָס מאָל, עפּעס ניט װי
זײן שטײגער מיט אָרעמעלײַט, אין צו אַ לאַנגן פֿאָרױסיקן שמועס זיך אַרײנ־
געלאָזט. ער האָט פֿאַרן באַטראַכטן דעם חולה, װי בײַ די נגידים כּמעט,
אַ ביסל צײַט ןיך גענומען, כּדי בײַ די אײגענע אין שטוב װעגן געװיסע
▯רטים. װאָס געהערט דער קרענק און דעם קראַנקן, זיך נאָכצופֿרעגן; און
בכלל האָט מען געזען, אַז בױמהאָלץ אײַלט זיך עפּעס ניט דאָס מאָל, װי ער
איז געװױנט — באַלד צו באַטראַכטן, אָפּזאָגן און צו פֿאַרשרײַבן, װאָס ער
                           
▯
דאַרף, אָפּבײזערן זיך אַ ביסל, און באַלד, אײַלנדיק, ניט לאָזנדיק זיך רעדן,
דעם דאָקטער־האָנאָראַר באַקומען און אָן אַ זײ־געזונט כּמעט אָרױס. נײן.
דאָס מאָל האָט ער עפּעס צײַט געהאַט.
     נאָכמער: נאָך דעם, װי ער האָט אַלץ בײַ די שטוביקע גענױ אױס־
געפֿרעגט און ער האָט שױן באַדאַרפֿט זיך אָנבײגן צום בעט, דעם חולה צו
באַטראַכטן, האָט ער דאָס מאָל ניט געטאָן, װי ער טוט געװײנלעך מיט
געװײנלעך ▯װײניק־חשובֿע חלאים, װאָס ער הײסט זיך זײ אױפֿזעצן, אָדער
אױב זײ קענען ניט אַלײן, בעט ער אַ שטוב־מענטשן, ער זאָל דאָס טאָן — אים
אונטערשפּאַרן, אונטערהאַלטן, צוהאַלטן דעם חולה, און ער טוט אים אַ זיצנ־
דיקן באַטראַכטן, װײל אים איז, איבער זײן קרומען פֿוס, אומבאַקװעם און
שװער געװען זיך איבערצובײגן. נײן. דאָס מאָל האָט ער ניט אַזױ געטאָן,
נאָר װי לאַנג ער איז געװען, װי גרױס, און װי שװער און װי אומבאַקװעם
אים, האָט ער זיך דאָך אינגאַנצן איבערן חולה אױסגעבײגן, דערבײַ האָט ער
דעם קרומען פֿוס אױסגעשטרעקט, װי אַ האָן, װען ער צעשפּרײזט אַמאָל אַ
פֿוס מיט אַ פֿליגל צו אַ מין גענעכץ.
     ער האָט זיך געמיט, געסאָפּעט אין זײן קרום־איבערגעבױגענער לאַגע;

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 205

אָבער דערפֿאַר האָט ער דעם חולה, זיסיען, גוט אױסגעהערט — דאָס האַרץ,
די לונגען, דורבאױס; אױסגעקלאַפּט, אים אױפֿן לײב באַטראַכט, און אױפ-
הײבנדיק זיך פֿון באַטראַכטן, האָט מען געזען אױף זײן פּנים, אַז ער װײסט
שױן אַלץ, װאָס אים איז, װאָס אים פֿעלט, זײן קרענק גענױ, און װאָס צו
זײן געזונט און זײן גענעזונג אים צו ראַטן...
     ער האָט, אַ שטאַרק צוגעלאָזטער, דאָס מאָל נאָכן באַטראַכטן, נאָכאַמאָל
אַ קוק געטאָן אױף אים, און מע מעג שװערן, װי עפּעס גאָרניט מיט קײן
גלײַכגילטיקן, געװײנלעך־גלאַטן דאָקטער־קוק.
     ער האָט דערנאָך מיט זײן זינגענדיק־הײזעריקלעכער שטים, װי אַ
באָבע אַ הײלערין, אַ שפּרעכערין, אָנגעהױבן מיט זײן געװיסן נוסח, װי ער
הײבט כּסדר אָן אין דער דריטער פּערזאָן: —▯ „דער דאָקטער זאָגט”... און
ער האָט גענומען דערבײַ די הײמישע, אײגענע אין די אױגן צו קוקן, װי
אַלײן אַ שטאַרק פֿאַראינטערעסירטער, זײ צו לערנען און אָנװײַזונגען צו געבן,
װי אַזױ מיטן קראַנקן זיך צו באַגײן, װי אַזױ אים צו דערנערן, װי אים דעם
רעצעפּט אײַנצוגעבן א. אַז. װ. דערבײַ האָט ער ניט געזשאַלעװעט און דאָס
מאָל ניט געװאַרט, מע זאָל אים איבערפֿרעגן, נאָר ער אַלײן האָט נאָבאַמאָל
און נאָבאַמאָל דאָס אָנגעזאָגטע איבערגעחזרט, ניט מיד געװאָו▯ן און זיך ניט
געכײןערט.
     מלכּה־ריװע, דערזעענדיק דעם דאָקטער און װיטנ▯▯יק, אַז קײן געלט
אין שטוב איז ניטאָ, ו▯אָט באַלד דער שנור מיט די אױגן אַ װוּנק געגעבן,
זי זאָל אַרױס צו שכנים און אױף גיך, ביז יענער װעט דעס קראַנקן אָפּבאַ־
טראַכטן, אומבאַדינגט ערגעץ־װוּ אַנטלײַען. יענע איז איצט מיטן קױם־מיט־
צרות געקראָגענעם אין געליִענעם אַרײַן, און דער שװיגער דאָס אין דער
שטיל אָפּגעשטע▯▯ט, יענע זאָל אים, בשעת זי װעט אים פֿון שטוב אַרױס־
באַגלײטן, פֿאַרן װיזיט באַצאָלן.
     ס'איז אָבער, װי דער גאַנצער איצטיקער אומגעריכטער װיזיט דעם
דאָקטערס, אױך בעתן באַלױנען אים געשען אומגעריבטס: װען מלכּה—ריװע
האָט אים, צו דער שװעל באַגלײטנדיק, אים די געליִענע מטבעות אין דער
האַנט געװאָלט אַרײַנרוקן, האָט ער, בױמהאָלץ, איר האַנט צוריקגערוקט:
     — מע דאַרף ניט, — האָט ער געזאָגט, — ס'שױן באַצאָלט. אױך פֿאַרן
פֿאַעטאָן, — האָט ער צוגעגעבן, — און אױב מע װעט דאַרפֿן, — האָט ער
װײַטער אַ זאָג געטאָן, — װעט דער דאָקטער נאָכאַמאָל פֿאַרפֿאָרן. ער װעט
אַלײן קומען. מע װעט אים פֿאַרשפּאָרן רופֿן. ער װײסט שױן, װען...
     מלכּה-ריװע איז מיטן געלט אין די הענט שטײן געבליבן װי געפּלעפֿט.
געפּלעפֿט אױך די שנור, װאָס ס'איז איר אַזױ שװער אָנגעקומען דאָס צו
אַנטלײַען, און אַ מין גרױסער „גאָט צו דאַנק” איר אױף די ליפּן, ניט אַראָפּ▯
צוברע▯גען. אױך אַלײן דער חולה, װאָס האָט נאָך ניט באַװיזן זיך צו באַפֿרײַען

-----------

206                                                        ד ע ר נ ס ת ר

פֿונעם פֿריִער־פֿאָרגעקומענעם, ובפֿרט פֿון דעם לעצטן, פֿונעם אַראָפּקומען
פֿונעם דאָקטער ניט־גערופֿענערהײט, און, באַזונדערס זײן ניט װעלן קײן
געלט נעמען, דערצו נאָך, װאָס ער האָט זיך אַזױ אומגעװײנלעך גוט באַצױגן
און זײן פֿאַרשפּרעכן װידעראַמאָל ניט־גערופֿענערהײט צו קומען — אױך
זיסיע, אױפֿן בעט ליגנדיק, געפּלעפֿט, און פֿון ניט האָבן װאָס צו זאָגן, האָט
ער אַפֿילו פֿון דער מוטער, פֿון מלכּה־ריװען, דעם בליק אָפּגעקערעװעט.
    אױפֿן שטוב איז נאָכן אַװעקגײן פֿון דאָקטער דאָך עפּעס אַ שטיק דער־
לײכטערונג געקומען. ניט געקוקט אױפֿן חולה, ניט געקוקט דערױף, װאָס
ס'האָט זיך פֿון נעכטן אָן אױף דער שטוב אַזאַ שװעריקײט אָנגע▯וקט, איז
אָבער, אַדאַנק דער אױפֿמערקזאַמקײט און דער פֿאַרבאָרגענער ה▯נט, װאָס האָט
זיך פֿון ערגעץ צו דער שטוב מיט פֿאַרשײדענע זאַכן געשטרעקט, פֿאָרט
איצט גרינגער געװען. און דאָס האָט זיך געפֿילט, אין דער ערשטער רײ,
אױף דער שנור, װאָס גלײַך, װי נאָר דער דאָקטער איז אַװעק, זײַנען אירע
הענט פֿול געװאָרן מיט מלאכה: פֿאַר אַלעמען, צוצוראַמען אין שטוב, דער־
נאָך אין קיכל אַװעק און זיך נעמען מיט פֿאַרשײדענע צוגרײטו▯גען צו פֿאָרען,
און טאַקע האָבן אַרום װאָס זיך צו פּאָרען.
    ס'האָט זיך אױך געפֿילט אין די קינדע▯, װאָס ניט װיסנדיק, װאָס אין
שטוב קומט פֿאָר, אָבער זעענדיק, װי פֿרעמדע מענטשן קומען באַזוכן הײַנט
זײער שטוב, און קײנער ניט מיט לײדיקן, זײַנען זײ, װי זײער פֿאָטערס
קרענק דאַנקבאַר געװען, זײן אין בעט ליגן, װאָס דאָס האָבן זײ פֿאַרשטאַנען,
איז געװען די סיבה פֿון אָט די אַלע ניט־געװײנלעכע באַזוכן.
     זיסיע אַלײן האָט געשװיגן, אָבער אױך אין זײַנע אױגן עפּעס אַ מין
דערלײכטערונג, דערפֿאַר, װאָס צו דער משׂא, װאָס ער איז געפֿאַלן אױף דער
שטוב, האָט עמעצער איצט װי אַן אַקסל אונטערגעשטעלט... און מלכּה־ריװע,
אױף אים קוקנדיק, האָט װי איר שטײגער אַלע טאָג, פֿון ניט האָבן װאָס צו
▯ ▯▯ו▯▯ ▯ו▯▯▯▯▯י▯▯▯▯־▯▯ן▯י▯ע▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯
            ▯
מאַנסבילש דורך די ברילן אַרױסגעקוקט, און דערנאָך גענומען זאָגן.
▯י▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯י▯▯ ▯▯▯▯▯▯י▯▯אַ▯ ▯▯ו▯▯
                                      ▯

אָפּגעבן אַ דאַנק יענער האַנט מיט יענער גאָב, װאָס האָט זיך צו איר אַזױ
▯▯▯▯י▯ו▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯▯▯ ▯ן▯ ▯▯▯▯▯▯▯ע▯▯
                         ▯
▯▯▯ ▯י▯▯, ▯▯ן▯▯, ▯ו▯ו▯▯נ▯▯▯▯▯ו▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯▯
דאַרפֿט מאַכן איר לאַגע לײַכט צו פֿאַרגעסן, און דאָך האָבן זײ זי געדענקט.
און נאָך װי געדענקט! שױן דעם ערשטן טאָג; און װי אַזױ? — אַזױ פֿײַן,

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 7▯▯

אױף אַזאַ פֿײַנעם אופֿן — אַלץ, אין װאָס אַ שטוב נײטיקט זיך, אין זינען
געהאַט — מיט שפּײַז, מיט שטיצע, מיט אַ דאָקטער, מיט אַלץ, — איז דאָך
אַװדאי דער ערשטער לױב און דאַנק אין סידור קומט זײ, װאָס פֿריִער גאָט,
דערנאָך זײ... אַװדאי קומט דאָך דאָס ערשטע װאָרט פֿון אירע ליפּן אַרױס־
צוברענגען פֿאַר די, פֿאַר יענע, װאָס זײַנען אַזױ װײַט, אַזױ אָפּגעזונדערט,
אַזױ אַרױסגענומען פֿון צו פֿאַרשטײן און אַרײַנדרינגען אין איר לאַגע, און
דאָך האָבן ןײ זי יאָ פּאַרשטאַנען ,און אַזױ פֿײַן צום האַרצן גענומען.
     — װער? ▯.
     — זײ, ־— משה מאַשבערס הױז; ער, משה מאַשבער אַלײן, דער באַלע־
באָס און דער קרובֿ פֿון איר מאַן און פֿון אירע קינדער אין אַלע צײַטן, און
באַןונדערס איצט, אין אַזאַ צרה▯צײט. איז דאָך אַװדאי זײ דער ערשטער
דאַנק און לױב אין סידור... אַװדאי!...
     נאָר — זי האָט אָבער, װי מירן באַלד גלײַך זען, אַ קלײנעם טעות געהאַט,
מלכּה־ריװע...
     — װאָס הײסט?
     — אָט װאָס:
                                         ▼
     װער ס'װאָלט סרולין יענעם פֿרימאָרגן, נאָך דער נאַכט איבערנעכטיקן
מיט לוזין בײַ מיכל בוקיער געזען אױפֿן גאַס, װאָלט באַמערקט, אַז קײנמאָל
▯האָט ער ניט אױסגעזען אַזױ צעדרײט, קײנמאָל האָט אים קײנער ניט געזען
אַזױ אײלן, אומלױפֿן און אַזױ פֿאַרפּאַליעט זײן, װי אין יענעם פֿרימאָרגן.
גלײַך אַ מענטש, װאַס די געשעפֿטן זײַנען אים באַפֿאַלן, די הױט ברענט אױף
אים, און ער מוז אַ סך דערלײדיקן פֿאַר אַ גאָר קורץ שטיקל צײַט. ער האָט
עפּעס אונטערגענומען אַזױנס, װאָס האָט פֿון אים געפֿאָדערט גרױס אײַלעניש,
װאָס האָט אים פֿון זײן געװײנלעכן, פּאַמעלעכן, פֿאַרטראַכטן גאַנג אַרױס־
געשלאָגן און האָט אים געמאַכט יאָגן און אַ גרױסן פֿרימאָרגן אױפֿשטײן.
     ער האָט זיך, אַזױ האָט זיך געדאַכט, אַפֿיל▯ אומגעװאַשן, מחמת קײן צײַט
געהאַט און ניט באַװיזן, פֿון מיכל בוקיערס שטוב אַרױסגעלאָזט.
     עטװאָס שפּעטער האָט מען אים שױן בײַ די יאַטקעס געזען, בײַ די
קצבֿים צװישן די פֿלײש־שטעלן זיך דרײען, ביז ער האָט זיך אױף מאיר בלאַס
אָנגעשלאָגן און מיט אים עפּעס אַ משונה געשפּרעך פֿאַרפֿירט. די ערשטע
מינוטן האָט אים יענער ניט פֿאַרשטאַנען, ניט געװוּסט, װאָס ער װיל פֿון
אים; װײל צו אַזױנע זאַכן, צו אַזױנע געשעפֿטן, איז יענער, מאיר בלאַס,
אױף זײן לעבן ניט געװױנט געװען: „האָסטו געהערט אַזױנס? נאַ דיר,
גאָר עמעצן פֿלײש אַהײם שיקן! און נאָך װעמען? ניט קײן רבֿ, ניט קײן
רבין, ניט קײן נגיד אױף אַ שׂמחה, נאָר ערגעץ גאָר צו אַן אַלמנה, װאָס

-----------

208                                                              ד ע ר נ ס ת ר

װױנט אַזש „אױף די▯ זאַמדן”, װאָס װער איז זי? װאַמ איז זי? איז זי קלײן
אַלײן צו קומען, אַלײן צו נעמען? צו װאָס איר נאָך אַהײם אָפּשיקן, און
װוּ זאָל ער נעמען די שיקערס? אַז▯ ער האָט דאָך נאָר זײן העקער מאַזשעװע,
איז װי קאָן ער אים פֿון דעם קלאָץ אָפּרײַסן, אַז ס'איז שױן שפּעט, אַז ס'שטײען
שױן און ס'װאַרטן שױן קונים, אױף זײ צו באַדינען?”
     אָט אַזױ האָט מאיר בלאַס ▯י ערשטע מינוטן ניט פֿאַרשטאַנען, און
געקוקט אױף סרולין, װי אױף אַ מענטשן, װאָס ניט פֿון ישוב, אָבער, אַז
סרולי האָט אַרױסגענומען נישקשה פֿון אַ פּאָר פּאָזיט־פּאַפּירלעך און דאָס
פֿאָרױס באַצאָלט פֿאַר אַ גאַנצע רײ טעג, צו גלײַכע פּאָרציעס אױף יעדן
טאָג פֿאַר יענער אַלמנה, און האָט אים געבעטן, דעם קצבֿ, אַז נאָר הײַנטיקס
מאָל זאָל ער ער איר אַהײם צושטעלן און איבערגעבן, אַז די װײַטערדיקע
טעג זאָל מען אַלײן קומען נעמען; אַז דער קצבֿ האָט דערזען די פּאַפּירלעך
און זײ אין די הענט און פֿאַר די אױגן געהאַלטן שױן טאַקע מזומן און צום
צײלן, אַזױ איז ער פֿאַרשטענדלעכער און װײכער געװאָרן, און דאָס, װאָס ס'האָט
אים פֿריִער אױסגעזען משונה, האָט זיך אים פּאַמעלעך־פּאַמעלעך געלײגט
אױפֿן זינען, כאָטש אין פֿלוג, נאָך אַלץ אומפֿאַרשטענדלעך, און ער האָט
סרולין, בעת דאָס געלט באַקומען, דאָך פֿון קאָפּ ביז די פֿיס באַטראַכט און
פֿון אױבן אַראָפּ, װי אַ האַלב דולן, אָפּגעמאָסטן.
     דאָס זעלבע איז דערנאָך פֿאָרגעקומען מיטן אונדז שױן באַקאַנטן לײבושן,
װוּהין סרולי האָט, באַלד נאָך דעם, װי ער האָט זיך מיטן קצבֿ אָפּגעפֿאַרטיקט,
אַװעקגעאײלט. יענער האָט נאָך װײניקער פֿאַרשטאַנען פֿונעם קצבֿ, װײל
יענער — אַ האַלב צעטומלטער, און אױף יענעמס שׂכל האָט זיך די זאַך גאָר
ניט געלײגט. סרולין איז אױסגעקומען היפּש צו האָרעװען און אַ שטיק צײַט
פֿון יענעם נאָר טאַקע, װי אַ משוגענער, באַטראַכט צו װערן, ביז ער איז לסוף
פֿון װערטער און פֿון דערקלערונגען איבערגעגאַנגען צו דעם, װאָס װירקט
בעסער פֿון דער בעסטער דערקלערונג: װידער צו די היפּש־װערטיקע פּאָר
פּאָזיט־פּאַפּירן און װידער אױף פֿאָרױס באַצאָלט פֿאַר אַלעם דעם, װאָס מע
װעט אין די נאָענטסטע פּאָר װאָכן אין יענער שטוב נײטיק האָבן בײַ אים,
בײַ לײבושן, אײַנצוקױפֿן. אַזױ, אַז לײבוש האָט, סוף־כּל־סוף, די זאַך געכאַפּט.
און פֿון כאַפּעניש, אײַלעניש און טומל האָט ער זיך אַלײן אונטערגענומען די
אײַנגעקױפֿטע קראָם אָפּצוטראָגן.
     דאָס דריטע מאָל האָרעװען איז אױסגעקומען סרולין בײַם דאָקטער, װאָס
אַהין האָט מען אים, ▯ין אַזאַ פֿריִער צײַט, גאָר ניט געװאָלט אַפֿילו אַרײַנלאָזן,
אים ניט געװאָלט אױפֿנעמען, — ניט װען ער האָט געזאָגט, אַז ער איז געקומען
דעם דאַקטער אױף אַ װיזיט רופֿן, און אױך ניט, װען ער האָט געזאָגט, אַז
ער איז אַלײן אַ קראַנקער און װיל, דער דאָקטער זאָל אים אין דער הײם
באַטראַכטן. די דינסט דעם דאָקטערס האָט אים ניט געלאָזט די שװעל איבער־

-----------

            ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 209
                                









▯
            טרעטן, װײל מיט זײן אױסזען און הילוך האָט ער בײַ איר דערװעקט חשד
            און אומצוטרױ, און זי האָט די גאַנצע צײַט די טיר פֿאַר אים נאָר אַ קלײן
            ביסל אָפֿן געהאַלטן, אַלע מינ▯ט גרײט זי פֿאַר זײן נאָז צו פֿאַרהאַקן.
                 ס'האָט אים געקאָסט היפּש מי, סרולין, ביז ער האָט זיך לסוף טאַקע
           פֿאָרט אין שטוב אַרײַנגעריסן, זיך צום דאָקטער דערשלאָגן, און דאָרט, בײַם
           דאָקטער אַלײן, איז דאָס שױן בײַ אים גאַנץ קורץ געגאַנגען און אָן איבעריקע
           שװעריקײטן. װײל דער דאָקטער—זײער און זײער פֿאַרשטאַנדיק, באַזונדערס,
           װען ס'איז אים פֿאָרױס פֿאַר עטלעכע װיזיטן באַצאָלט געװאָרן, אים אַלײן
           פֿאַר די װיזיטן, און אױך אַפֿילו פֿאַרן פֿאַעטאַן באַצאָלט...
                                                    ▼
           ▯ער▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯▯▯▯ע▯אָ▯נ▯ן▯▯, ▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯ ו▯▯▯▯▯▯ן
                                                                     ▯
                
אָט דער װײנשענק האָט זיד געפֿונען אין אַ האַלב־פֿאַררוקטן, האַלב־
           פֿינצטערן הינטערשטן געסל, ניט װײַט פֿון דער גאַס פֿונעם אײדעלן מאַרק;
           אין אַן אַלטן מױער, אױסגעבױט שױן מיט פֿיל, פֿיל יאָרן צוריק, אין דער
           זעלבער צײַט, װאָס די אַלטע פֿעסטונג, צו װעלכער, ער, דער מױער, האָט,
           װײַזט אױס, געהאַט אַמאָל אַ געװיסע שײַכות. ער האָט אױסגעזען צו דינען
           אַמאָל אַ מין ראָטהױז, אָדער אַן אַנדער מין חשובֿע מלוכה־געבײַדע, װאָס
           די אַלטע שטאָט האָט זיך אין איר אין איר צײַט גענײטיקט. איצט אָבער,
▯          װען די פֿעסטונג שױן אַלט, אָפּגעפֿאָרן און אױסערן געברױך — אַ יורד, װי
           אַלײן די פֿעסטונג.
                ס'האָבן אין יענעם מױער שױן איצט געװױנט געװײנלעכע נאָר שטאָט־
           לײט, געװײנלעכער קלײנע און מיטעלע סוחרים, װײל אױך דאָס געסל אָפּגע־
           לעבט, און װי געזאָגט, פֿאַררוקט אין האַלב־פֿינצטער, און גאָר פֿאַרמעגלעכע
           האָכן זיכער דאָס אױף צו װױנען ניט גאָר גערן געהאַט.
                ער, דער מױער, האָט געשמעקט מיט װילגאָטש, מיט אוראַלטן טונקל אין
           אַלע זײַנע אַלטמאָדישע װױנונגען פֿון אַלע זײַנע דרײ אָפּגעפֿאָרענע און האַלב
           שױן אײַנגעבױגענע שטאָקן. די ציגל בײַ זײַנע װינקלען אָפּגעריבן, צעפֿרעסן,
           גלײַך אַ מין שטײן־ און ציגל־װאָרעם האָט אױף זײ זײַנע צײן געשאַרפֿט. זײ,
           די ציגל, האָבן שױן אױך די נאַטירלעכע מראה פֿאַרלױרן — פֿון רױטלעך־
           געל אױף טונקל-ברױן שױן איבערגעקומען, — און בײַ אײנעם אַזאַ אָפּ־
           געריבענעם װינקל האָט זיך, סאַמע בײַ דער ערד, געװיזן אַ טיר, װאָס האָט
          דורך היפּש טרעפּ אין אַ שטאַרקן טיף־אַראָפּ געפֿירט — צו שלום־אהרנען
          אין װײנשענק.                                               ▯
                ער איז שױן אַלט געװען, דער שענק, געשמעקט מיט קדמונים, מיט אַלט־
          זױערלעכן װײן־גערוך, מיט מױער־ און קעלער־דומפּיקײט און מיט יאָרן ניט

-----------

        210                                                                ד ע ר נ ס ת ר
        
געל▯טערט.  װײל דאָס אײנציקע ביסל לופֿט, װאָס האָט אַהין יאָ אַרײנ־
        דערלאַנגען געקאָנט, איז געקומען דורך אָט דער נאָר־װאָס דערמאָנטער טיר,
        װאָס האָט געפֿירט דורך פֿיל טרעפּ פֿון דרױסן, און אױך פֿון אײנעם אַ משופּע
        נישע־פֿענצטער, װאָס אין געסל האָט מען דאָס כּמעט ניט אָנגעזען, און אין
        שטוב, אין װײנשענק אינעװײניק, האָט עס ניט נאָר קײן שײן, נאָר אַפֿילו די
        פֿוסטריט פֿון דורכגײער זעלטן אָנצוזען געמאַכט.
              אָט דאָרט חאָט שלום־אַהרן געשענקערט. ער, מיט זײן אײנציקן משרת
         נפֿתּלי, אַ האַלב־פֿאַרזעסענער בעסאַראַבער יונג, מיט אַ טונקל פּאַפּשױ־בערדל,
         מיט אַ לאַנג קאַפּאָטע־זעקל אָן אַ שפּאַלט פֿון הינטן, און פֿון פֿאָרנט — קײנמאָל
         ניט פֿאַרשפּיליעט. כּסדר — סײַ בײַטאָג סײַ בײַנאַכט — איז נפֿתּלי געװען
▯       פֿאַרנומען אינעם טיפֿן װײנקעלער מיט די װײנען פֿון פֿאַס צו פֿאַס איבערגיסן.
         ער האָט געאַרבעט בײַ אַ ליכט, דעם גרעסטן טײל צײַט אײנעו▯ אַלײן, האָט
         ער דערום װײניק גערעדט, װען ער איז שױן אַפֿילו אױף דער ליכט געקומען.
              װען ס'זײַנען געװען באַזוכער אין װײנשענק און װען שלום־אַהרן האָט
         זיך אַלײן ניט געקאָנט ספּראַװען, פֿלעגט ער אים העלפֿן דערלאַנגען און װען
         קײן באַזוכער, און װען אױך אין קעלער קײן אַרבעט, פֿלעגט ער גלאַט זיצן,
         פֿאַרגליװערט, קײן װאָרט ניט אַרױסרעדנדיק. ס'האָט אים גאָרנישט ניט
         אינטערעסירט, ניט די שטוב, ניט דער דרױסן, און אַזױ שטיל פֿלעגט ער זיך
         האַלטן, אַז אָפֿט פֿלעגט זיך אים זעצן אַ פֿליג אױף דער נאָז, און זי האָט אים
         ניט געשטערט: ער חאָט זי ניט אָפּגעטריבן, ס'האָט אים ניט געאַרט, און
         ער פֿלעגט זי, פֿאַרקערט, װי זײן אײנציקן אינטערעס, מיט אַ זײַטל אױג נאָר
         שטאַרק באַטראַכטן.
              שלום־אַהרן מיט אַן אױסגעאײדלט, װײס־מילכיק פּנים, מיט אַ שװאַרץ
         בערדל, לענגלעך־לײַטיש אױסגעקעמט, האָט אױסגעזען אַ לײַטישער לעמל.
         ער האָט מיט אײנציקע, אָנשטענדיקע, שױן פֿון באַשטענדיק אױסגעחזרטע
         װערטער, זײַנע באַזוכער אױפֿגענומען, זײ באַדינט, בײַ זײ פֿאַרן װײן באַצאָלט
         באַקומען, קײנמאָל מיט קײנעם אין קײנע קריגערײַען און מחלוקת ניט אַרײנ־
         געטראָטן, אַפֿילו װען אײניקע פֿון זײַנע באַזוכער שיכּור, װאָס דאָס האָט זיך
         געמאַכט זעלטן: — אַמאָל נאָר אין אַ פֿרײַטיק פֿאַרנאַכט, װען שוסטערס,
         װאָס טראָגן דעמאָלט אָפּ די אַרבעט צו די באַלעבאַטים־באַשטעלער און באַ־
         קומען באַצאָלט, קומען טרינקען, און װי די מאָדע זײערע איז בשעתן טרינקען,
         צעשרײַען זײ זיך, צעקריגן זיך און אַמאָל װילן זײ זיך אױך שלאָגן, — אױך
         דעמאָלט איז שלום־אַהרן געשטאַנען בײַ אַ זײט, זיך נישט געמישט, זיך,
         חלילה, מיט קײנעם ניט צו פֿאַרקריגן, אױף קײנעמס צד ניט װעלן שטײן,
         און נאָר װען ס'האָט שױן געהאַלטן שלעכט, איז שױן נפֿתּלי צו הילף געקומען
         — ער האָט שױן געװוּסט, װאָס ס'פֿאָדערט זיך פֿון אים: ער האָט שטיל
                                                            






▯
        

▯

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 211

דעם הױפּט-קריגער אױף די הענט גענומען און שטיל דורך די טרעפּ אים
אין דרױסן אַרױסגעשטעלט.
     שלום־אַהרן האָט נאָר געװוּסט פֿון זײַנע פֿינף סאָרטן װײנען, װאָס בײַ
אים א▯ן קעלער. נאָר געװוּסט, די פֿינף פֿעסער זאָלן זיך בײַ אים ניט ▯▯ױס▯
נעמען, קײן נײַע ניט אױסצרשרײבן, ניט אַרײַנצוקריגן, נאָר דערפֿאַר די אַלטע
זאָלן אים ניט אױסגײן און▯ זיך קײנמאָל ניט אױפֿהערן צו צאַםן▯ וךאָסערע
פֿינף? ▯▯ „אונגערשער” — פֿאַר האַלבע פּריצים און קריסםלעבע ▯▯▯מטע,
װען זײ קומען אַמאָל צו אים אַרײַן; „סודאַקער” —־ פֿאַד▯ ייִדן-סוחרים און
מעקלער־מבֿינים;  „װימאָראָזעק„ — פֿאַר באַלמעלאָב▯▯ס, דערהױפּט פֿאָר
שוסטער; „צמוקים” — דער גאַנצער שטאָט אױף קידוש, און דער לעצטעך —
„באָרשטש”, װי ער און נפֿתּלי האָבן אים גערופֿן ▯ אױף ▯▯ומבאַ▯טימ▯▯▯ פ▯לן,
װען דער באַזוכער איז ניט באַךווּסט, צו ▯ואָס פֿאַר אַ קאַטעגאָריע א▯ן סאָרט
מענטש ער געהערט.
     דאָס מאָל, ▯ז סרולי האָט זיך באַװיזן אין שענק, איז דאָרט קײנער ניט
געװען. ס'איז געװען אַ מיט־װאָכעדיקער טאָג, ־▯ קײן באַלמעלאָכעס נישט,
זומער און שניט-צײַט ▯▯ װען אױך קײנע סותרים ניט, װײל דער מסהר גע-
שלאָגן. ס'איז אױך געװען ערבֿ דעם גרױסן יאָר▯יאַריד „פּרעטשיסטע”, װען
אין װײנקעלער בײַ שלום▯אהרנען װערט אַלץ פּאַ▯▯פֿריער פ▯רגרײט אױף יענע
יאַריד־טעג, בדי פּשוטע און אײדעלע שליאַכטיטשעס צו באַגעגענען און אױפ־
נעמען ▯ װען אַלץ אין קעלער איז שױן געװען אָפּגעטאָן: װאָס מע ה▯ט באַ-
דאַרפֿט פֿאַרמישן, ה▯ט מען פֿאַרמישט, װאָס צומישן — צוגעמישט, צוקער
געשאָטן, װאַסער געגאָסן — איבערגעזאָטענע, אױך רױע — און איצט האָט
ניט נפֿתּלי און אױך אַלײן שלום־אַהרן גאָרנישט ניט צו טאָן געהאַט. שלום־
אַהרן איז זיך לײדיקגײעריש-באַרוט און לעמל▯נאַריש הינטערן פֿאַרקױף־טיש
געשטאַנען און אױף קײנעם ניט אַרױסגעקוקט, און נפֿתּלי איז בײַם אַרײַנגאַנג
אױף אַ בענקל געז▯ און האָט נאָבגעשפּירט די פֿליגן, װאָס אױף זײן נאָז.
     אַז סרולי איז אַרײַן, האָט אױף אים שלום־אַהרן אַפֿילו קײן קוק ניט
געטאָן: קײן באַקאַנטער, האָט אים געדאַכט, ניט, און אױך ניט אַזאַ פֿרעמדער,
װאָס זאָל בײַ אים איבעריקן אינטערעס דערװעקן. נפֿתּלי האָט אים װעדליק
זײן הילוך און אױסערלעבקײט אָפּגעשאַצט: ער האָט אים „באָרשטש” דער־
לאַנגט, און ס▯רולי האָט זיך פֿאַרקרימט, אָבער אַראָפּגעשלונגען. ער האָט זיך
נאָכאַמאָל געהײסן דערלאַנגען, און נפֿתּלי האָט דאָס זעלבע איבערגעחזרט.
און אַז סרולי האָט צום דריטן מאָל װײן געפֿאָדערט, האָט שױן נפֿתּלי אױף
אים, אױפֿן פֿרעמדן ייִד־פּאַרשױן, װאָס ער זעט אים, דאַכט זיך, דאָס ערשטע
מאָל ,אַ ▯אַרװוּנדערטן קוק געטאָן.
     עס האָט אים פֿאַרחידושט דער פּאַרשױן: ערשטנס, װאָס אַזאַ ייִד —
װאָס ניט קײן סוחר, ניט קײן מוכר, דאַבט זיך, — פֿאַרגינט זיך טרינקען

-----------

                                                                                                     ▯
           

212                                                                ד ע ר נ ס ת ר
           
שױן דאָס דריטע מאָל; צװײטנס, און דאָס דער עיקר, װי אַזױ ער האַלט זיך
           בײַם טרינקען. סרולי איז געזעסן מיטן רוקן צום פֿאַרקױף־טיש און מיטן
           פּנים צו יענעם נישע־פֿענצטער, װאָס װי שױן געזאָגט, האָט מען פֿון דאָרט
           ניט נאָר קײן שײן, נאָר זעלטן אױך אַ פּאָר פֿיס פֿון אַ דורכגײער געקאָנט זען.
           ער האָט בײַ די ערשטע כּוסות געקוקט אין דרױסן, דערנאָך האָט ער די אױגן
           פֿון דאָרט צוגענומען און גענומען קוקן אױף זײן כּוס. ער האָט פֿריִער די
           גלאָז מיט דער משקה באַטראַכט, דערנאָך, אַז אַ ביסל טרינקערישע פֿאַרב
           איז אים געקומען אין פּנים, װי יעדעס מאָל, װען אַ▯ מענטש האַלט שױן בײַם
           דריטן, האָט ער — האָט זיך נפֿתּלין ג▯▯דאַכט, — גענומען צו אים עפּעס רעדן,
           צו▯ כּוס.
                — נאַ, — האָט ער געזאָגט, — ס'זאָל אים אָנהײבן אַרן ,ס'זאָל אים אַ
                                                                     
▯
           מינדסט גאָר אָנגײן דאָס, װאָס ער, דער כּוס, קאָן מײנען, אַז דאָס, װאָס ער
           טענהט איצט, רעדט און קלאָגט זיך, איז דאָס פֿון יענער באַלײדיקונג און
           בזיון, װאָס ער האָט כּלומרשט נעכטן געליטן, בעת יענער האָט אים בײַ זיך
           אין שטוב פֿאַר אַ סך און פֿאַר פֿרעמדע מענטשן אין די אױגן מבײש געװען.
           אײסעך, ס'איז חוזק און קײן װעזן, װײל, בכלל, זאָל ער װיסן, האַלט ער ניט,
           אַז בושה קאָן קומען פֿון אַזױנע, װאָס זײַנען ניט װערט יענעם צו מבײש זײן,
           פֿון אַזױנע, װאָס שטײען נידעריקער פֿון די, װעמען זײ באַלײדיקן. דערפֿאַר
           טאַקע האָט ער, סרולי, דעמאָלט צוגעשװיגן, כּדי מע זאָל ניט מײנען▯ אַז
           יענעמס װערטער האָבן באמת טאַקע געהאַט אַ כּוח. װאָרעם אין דער אמתן:
           פֿון װעמען זאָל ער זיך באַלײדיקן. פֿון אַזאַ, װאָס קאָן אַפֿילו זיך ניט שטעלן
           העכער פֿון אַזאַ נישטיקער אומגערעכטיקײט, װעלכע ער איז באַגאַנגען בנוגע
           זײן אָרעמען, קראַנקן משרת, און איבער קלײנלעכן נגידישן שטאָלץ קאָן זיך
           עפֿנטלעך ניט מודה זײן, װײל אױב ער װעט זיך מודה זײן, װעט ער דאָך מוזן
           מיט װאָס־ניט־איז און װי־ניט־איז, זי, די אומגערעכטיקײט, צו באַגיטיקן —
           און דאָס דערלאָזט אים דאָס נגידישע האַרץ ניט.
                 נײן, ניט דערױף קלאָגט ער זי▯▯, ניט אױפֿן בזיון, װאָס מע האָט אים
            כּלומרשט אָנגעטאָן, נאָר דערום, װאָס עפּעס פֿילט ער זיך פֿון נעכטן אָן װי
           ניט מיט אַלעמען. עפּעס פֿילט ער זיך, גלײַך מע װאָלט אים די נשמה אױף
            דער אַנדערער זײט איבערגעקערט. און דאָס איז אים געקומען נאָך דעם,
            װי ער איז נעכטן פֿאַר יענעם, פֿאַר לוזין, אַרױס מיטן געשפּרעך ,בשעת ער
           האָט אים, װי די גאַנצע אינערלעכקײט זײַנע, ביז די פּיאַטעס אַראָפּ אױפ־
            געדעקט, אױפֿגעעפֿנט, װאָס דאָס געשעט מיט אים דאָס ערשטע מאָל כּמעט.
                 ער האָט אױפֿגעדעקט אַלץ, װאָס ער האָט יאָרנלאַנג געטראָגן װי אונטער
            דער פּאָלע פֿאַרשטעלט, אױך זײן קרענק, װאָס איז אים געקומען איבער אָט
            דער פֿאַרשטעלעניש, דאָס מײנט ער — אים, יענעם, װאָס ער זיצט אין אים,
            לאָזט אים ניט צורו, לאָזט אים פֿון גאָר ניט קײן הנאה האָבן, אױסער נאָר






▯▯

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 213
 
אַמאָל פֿון האַרץ זיך אַראָפּשעלטן... ער האָט אױך דערצײלט פֿונעם געלט,
 װאָס ער האָט, און װאָס איז בײַ אים ביז אַהער געלעגן, װי אונטער אַ גדר,
 אַז ער זאָל דאָס ניט אָנרירן און ניט ער און ניט קײנער זאָלן דערפּון ניט
 געניסן. איצט אָבער, נאָך דעם, אַז ער האָט שױן װעגן דעם דערצײלט, האָט
 ער דאָס שױן געמוזט אױפֿבינדן, דאָס אױף דער ליכטיקער שײן אַרױסשלעפּן
 און בײַ דער ערשטער געלעגנהײט, װאָס האָט זיך אים געמאַכט דאָס אױס־
 צונוצן, האָט ער דאָס שױן אין גאַנג געלאָזט. אָט, װי הײַנט, למשל, מיט דעם
 אָרעמען, קראַנקן משרת, װאָס דינט בײַ אים, בײַ לוזיס ברודער, און װאָס זײן
 צער איז אים צום האַרצן צוגעטראָטן נאָך דעם, װי ער האָט נעכטן געזען,
 װי זײן מוטער, די מלכּה־ריװע, איז פֿאַר זײן באַלעבאָס אױו▯ זײן אומגליק
 זיך געקומען קלאָגן. און נאָך אָט דער ערשטער געלעגנהײט, איז װיבאַלד
 ער האָט זיך שױן דערלױבט און דאָס קניפּל אױפֿגעבונדן, אַזױ ציט זיך עס
 שױן און שלעפּט זיך שױן אַלײן, און ער האָט שױן איצט אױך געלט אַרױס־
 געצױגן אַפֿילו אױף אַזאַ זאַך, װי אױף גײן אַהער אױסטרינקען, װאָס דאָס
האָט זיך אים שױן אױך לאַנג ניט געמאַכט...
      ער איז, װײַזט אױס, טאַקע ניט מיט אַלעמען. ס'קאָן זײן אַ חולשה פֿון    ▯
קערפּער. אָבער נײן, גיבער פֿון אַלץ טאַקע פֿאָרט פֿון דעם, װאָס ער האָט זיך
פֿון זײן שטאַרק-פֿאַרשנורעװעטקײט אױפֿגעבונדן און אױף דער נשמה איז
אים געװאָרן לױז, פּוסט, װי אַ קעשענע, װען מע לײדיקט זי אױס און מע
קערט זי איבער. ער פֿילט, אָז ער מוז זי מיט עפּעס פֿאַרפֿולן, מיט װאָס נאָר
ס'װעט זיך לאָזן, אַפֿילו מיט װײן, אַפֿילו אױך מיט אַזאַ שלעכטן, װי אָט דער,
װאָס שטײט איצט פֿאַר אים און װאָס זײן פּאַסקודנעם טעם האָט ער נאָך פֿון
די ערשטע כּוסות א▯ן מױל און אױפֿן גומען געפֿילט, מיט אַ פֿאַרדרײעניש
אין קאָפּ און אַ שטאַרקער ברעכעניש אין די קניעס.
     — טפֿו זאָל ער װערן, דער װײן! — האָט דאָ סרולי אױסגעשריגן, די
אױגן אױפֿגעהױבן און דערזען, װי דער משרת, װי נפֿתּלי מיטן לאַנגן
קאַפּאָטע־זעקל, מיטן טונקל פּאַפּשױ־בערדל זיצט, ניט האָבנדיק װאָס צו טאָן,
און קוקט אױף אים און הערט זיך אױך, דאַכט זיך, אײן אין דעם, װאָס ער
האָט דאָ נאָר־װאָס געזאָגט, און שמײכלט, דאַכט זיך, אױך פֿונעם געזאָגטן.
     — משרת! — האָט סרולי מיט כּעס צו נפֿתּלין זיך געװענדט, אױס-
געשריגן, װי ניט דערלאָזנדיק און איבעררײַסנדיק יענעמס מעגלעך אַפֿילו
געדאַכטע גאָר חוצפּה פֿון צו װעלן אָדער צו טראַכטן פֿון אים צו שמײכלען...
     — משרת, פֿאַרנעם דעם באָרשטש! װײן האָב איך געבעטן!
     — װײן? — האָט זיך נפֿתּלי שלעפֿעריק־פֿױל פֿונעם בענקל אַ הײב
געטאָן, צו סרוליס טיש צוגעגאַנגען, די חאַנט אױסגעשטרעקט, װי אױף
אױסצובעסערן און צו פֿאַרריכטן אַ כלומרשטן קלײנעם טעות, װאָס ער איז
אומגערן באַגאַנגען.
                                                          



▯

-----------

                       ▯
▯21                                  דער ▯▯תר
▯ע▯▯▯▯▯▯▯▯י▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯
                           ▯       ־▯▯ ▯ ▯▯


▯▯▯▯▯▯▯
      ▯

שענקעריש־לײדיקגײערישע, שטילע מחשבֿות געטראַכט, האָט נאָך ניט פֿאַר
צײַט און פֿאַר רעכטפֿאַרטיק געפֿונען מיט נפֿתּלין װעגן טרינקער זיך איבער־
▯ו▯▯, ▯▯▯▯▯אַ▯י▯▯▯▯▯▯ ▯ע▯▯ו▯▯י▯▯▯▯▯▯
אַזױ, אַן אַנדער אומאָנגענעמלעכקײט געשען.
   סרולי איז דערװײל נאָך אױף זײן אָרט, װי ער איז פֿריִער געזעסן, גע־
▯▯▯▯▯נ▯▯▯▯▯▯▯▯▯
▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯ ▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯
סרולי, האָט ער געהערט, האָט שױן איצט, ניט װי פֿריִער, װי צו זײז כּוס
געטענהט, נאָר װי צו אײנעם אַ לעבעדיקז, אַ זײן גלײַכן, װאָס איזאים▯אַנטקעגן
▯י▯ע▯י▯▯▯▯י▯▯▯ האָט ער ▯ע▯אָ▯ט, — אַ▯ ער ▯יז ▯יס▯▯▯אַטרונקען,
▯▯▯▯ר▯▯ק▯▯ן▯▯▯ ▯▯▯י▯▯ ▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯אָ▯▯▯

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 215
 
גאַנצן װײנשענק אין אײן זאַק אַרײַננאַרן און פֿאַר גלײַכן געלט פֿאַרקױפֿן,
 אָדער — אָפּקױפֿן. װײל געלט האָט ער, ניט נאָר פֿאַר אײן װײנשענק, נאָר
 פֿאַר אַ האַלבער װעלט װײנשענקען... ער קאָן דאָס אים באַװײַזן, װען ער װיל.
 ער האָט דאָס בײַ זיך אין בוזעם־קעשענע. ער װאָלט זיך זיכער דערשראָקן,
 װען ער דערזעט דאָס — ער מיטן משרת, מיטן באַלעבאָס, מיט אַ גאַנצער
 גאַס, מיט אַפֿילו אַ גאַנצער שטאָט מענטשן, — װען מע דערזעט בײַ אים
 אָט דעם סך, אָט דעם פּאַק, װאָס בײַ אים אָט▯דאָ אין בוזעם־קעשענע. אױף
 אַלע פּנימער װאָלט אײן שרעק גע▯וען. אױף אַלע נעז — אײן װוּנדער: „װוּ
 האָט ער דאָס גענומען, סרולי, װי קומט דאָס צו אים... ניט אַנדערש, אַז אַ
קלױסטער באַראַבעװעט, אָדער אפֿשר, ▯אַנדלט ער גאָר מיט פֿאַלשע פּאָזיט!”
 מע װאָלט זיך צונױפֿגעלאָפֿן. אײניקע װאָלטן געזאָגט: אים בינדן און איבער־
געבן ן▯ועמען מע דאַרף. אַנדערע װאָלטן זיך ניט געגלײבט און װאָלטן זיך
פֿאַר אים אײַנגעשטעלט און געטענהט: אפֿשר פֿאָרט זײַנס, אפֿשר אַ ירושה,
אפֿשר פֿון הימל באַגליקט, אפֿשר אַן אוצר, אַ מציאה — אַ פּריץ האָט פֿאַרלאָרן
און ער האָט געפֿונען... מיט אײנעם װאָרט, שטאָט װאָלט געהאַט װאָס צו טאָן,
װאָס צו רעדן. דער משרת װאָלט געהאַט אַרבעט — אים אַ שיכּורן פֿון שענק
אַרױסשטעלן. דער באַלעבאָס װאָלט מורא געהאַט פֿאַר אַן אומגליק, און ער
װאָלט שױן אַפֿילו מוחל געװען אױפֿן װײן, װאָס ער האָט בײַ אים געטרונקען:
אַן עק זאָל דאָס האָבן, זאָל ער שױן ניט באַצאָלן, אַבי פּטור װערן, אַבי װאָס
װײַטער אים פֿון זײן שװעל צו זען... האַ... אַ־יאָ?... ער זעט, װי דער משרת
הערט זיך שױן טאַקע אײן און האָט שױן טאַקע מורא פֿאַרן געצאָלטס?...
     און װירקלעך: נפֿתּלי האָט דעם פֿרעמדן ייִדנס רײד דאָ דערהערנדיק,
דערהערנדיק אַזױנע מינים װערטער פֿון אים אַרױסקומען, װי ”אַ קלױסטער
באַראַבעװעט”, „בינדן”, „איבערגעבן” — האָט אַפֿילו ער, נפֿתּלי, װאָס איז
צו שיכורימס רײד געװױנט און װאָס קײנמאָל לאָזט ער זײ אַפֿילו צו זײן
אױער ניט צו, — אַפֿילו ער, נפֿתּלי, האָט זיך דאָס מאָל אַ גלײַכן זעץ־אױף
געטאָן, מיט שטאַרקן חידוש אױפֿן ייִדן אַ קוק געטאָן און געזען, װי יענער
איז אין דער רעכטער מיט אַרבעט און פֿון דעם נײַעם כּוס, װאָס ער האָט אים
געבראַכט, האָבן זיך שױן בײַ אים די אױגן, װי בײַ אַ הון צום שלאָף פֿאַר־
לאָרן... ער האָט זיך באַלד דערשראָקן און פֿון דערשרעק עפּעס אַ מין הוסט
געטאָן — אַ מין סימן צו זײן באַלעבאָס, צו שלום־אהרנען, װאָס איז הינטערן
פֿאַרקױף־טיש געזעסן און האָט פֿון קײן בײז ניט געטראַכט און נאָך גאָרנישט
ניט חושד געװען, — אַזאַ הוסט, װאָס יענער האָט אים גלײַך דערהערט און,
דערהערנדיק, האָט ער אומרויִק אױף נפֿו▯לין אַ קוק געטאָן, און אַ קוק
געבנדיק, האָט ער גלײַך דערזען, עפּעס איז מיטן ייִדן, מיטן אײנציקן טרינקער
בײַ אים איצט אין שענק, עפֿעס ניט כּשורה...
     ער האָט זיך פֿון זײן אָרט אױפֿגעהױבן, איז צו סרולין אונטערגעגאַנגען,

-----------

              216                                                              ד ע ר נ ס ת ר
              

פֿריִער פֿון זײן רוקן־זײט, אים אין פּנים ניט זעענדיק, װי ער האָט אים פֿריִער,
              בשעתן אַרײַנקומען, ניט געזען, און צוקומענדיק צו אים נעענטער, האָט ער
              בײַ אים אַ פֿרעג געטאָן, װי תּמיד אין אַזױנע פֿאַלן:
                   — ר,... װי רופֿט מען אײַך, ר, ייִד?
                   — װי? — האָט סרולי גלײַך די פֿראַגע דערהערט, האָט זיך אַ קערעװע
              אױס געטאָן, אױף שלום־אהרנען אַ קוק געגעבן, און שנעל, אײדער יענער       ▯
              האָט נאָך באַװיזן זײן פּנים צו זען, אָפּגעענטפֿערט:
                   — װי מ'האָט מיר אַ נאָמען געגעבן.
                   — האַ... זע נאָר... — האָט שלום־אַהרן, סרולין אַן אױסגעקערעװעטן
              דערזעענדיק, אױסגעשריגן אַ ביסל זיסלעך, װי מע דערזעט אַ הײמישן, און
              אױך אַ ביסל ביטערלעך איבערראַשט, װײל ער האָט אים געקענט, און פֿון
              אים אױך אַן אַנונג געהאַט, װי כּמעט אַלע כאַלעבאַטים אין שטאָט. דערפֿאַר
              איז ער אים איצט אַ גרױס חידוש געװען, װײל קײנמאָל האָט ער אים בײַ זיך
              ניט געזען, אים פֿאַר קײן גאַסט קײן טרינקער ניט געהאַט, און דערום גע־
              גלײבט, װיסנדיק זײן אַרט, זײַנע משוגענע גענג אין שטאָט און צװישן מענטשן,
              ▯אַז אױך זײן איצטיקס מאָל אַהער קומען איז משונה, און געװיס קײן איבעריקן
              נחת װעט ער דערפֿון ניט האָבן, אַלנפֿאַלס, באַצאָלט באַקומען — שױן
              אַװדאי נישט.                                                   ▯
                   — האַ, זע נאָר, — האָט ער געזאָגט, — ס'איז דאָך, דאַכט זיך, איר,   ▯
              ר, סרולי?
                   — איז װאָס האָסטו געװאָלט? — האָט סרולי מיט בײזער איבערגע־
              פֿרעגט, װי אײנער, װאָס איז דעם אַנדערן ניט גערן, װען יענער האָט אים
              עפּעס אין אַ װיכטיקער זאַך אינעם רעכטן מיטן איבערגעשלאָגן.
                   — װאָס איך האָב געװאָלט?... — האָט שלום־אַהרן שױן אַ ביסל אַ
              צוריק באַלײדיקטער אָפּגעענטפֿערט. — כ'האָב געװאָלט זאָגן... כ'מײן, אַז אַ
              מענטש גײט עפּעס קױפֿן, דאַרף ער האָבן געלט, מײן איך, דאָס גלײַכן —
              אין שענק, האָט איר בײַ זיך געלט, ר, סרולי?
                   — געלט? — האָט סרולי אַ זאָג געטאָן טראָציק, האַלב שיכורלעך, און
              בשעת דאָס זאָגנדיק, שלום־אהרנען װי פֿון קאָפּ ביז די פֿיס אָפּגעמאָסטן: װי
              קלײן, הײסט עס, ער איז, װי נאַריש מיט װאָס פֿאַראַ נישטיקע פֿראַגעס ער
              איז צו אים איצט, ניט צו דער צײַט און ניט אױפֿן אָרט, געקומען, — געלט
              איז בײַ די נגידים, — האָט ער געזאָ▯.
                   — איז דערום טרינקען אױך נאָר נגידים!... און אַז מע האָט ניט, זיצט
              מען אין דער הײם, מע קומט ניט צו יענעם און מע הײסט זיך ניט דערלאַנגען.
              געלט, ר, סרולי, געלט דאַרף מען האָבן...
                   — געלט? — האָט דאָ סרולי אױסגעשריגן, האָט זיך פֿון אָרט אַ הײב


▯                                                               ▯

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 217
 
געטאָן, די האַנט אין בוזעם־קעשענע אַרײַנגעטאָן און פֿון דאָרט אַ גרױסן פּאַק
 פּאָזיט אַרױסגענומען, אַזאַ, װאָס מע קאָן זעלטן זען אַפֿילו בײַ אַ רײכער־
 אױסזעענדיקן װי סרולי.
      — נאַ, נבֿלה! אָט האָסטו דיר געלט! — האָט אים סרולי דעם פּאַק
אונטער דער נאָז און פֿאַר די אױגן געשטופּט און אונטערגעטראָגן. שלום־
אהרנען האָט, דאָס דערזעענדיק, לשון אױסגעפֿעלט... ער האָט װירקלעך דער־
זען פֿאַר זיך אַ▯ו▯נמ, און אין דער האַנט פֿון אָ▯אַ מענטשן, װאָס ער װאָלט זיך
קײנמאָל זײַנע אױגן גאָר ניט געגלײבט.
      — נאַ, נבֿלה! — האָט סרולי נאָך העבער געשריגן. — נאַ דיר נגידים,
נאַ דיר געלט, נעם, װאָס ס'קומט דיר, נעם זיך און װאַרג זיך...
                                         ▼
      ס'איז שױן געװען פֿאַרנאַכט. סרולי איז, אַרױסגײענדיק פֿון שלום־אַהרנס
װײנשענק, נאָך דעם, װי ער האָט זיך צעצאָלט, און נאָך דעם, װי ער איז
מיט משונה־פֿאַרװוּנדערטע בליקן פֿון שלום־אהרנען און פֿון נפֿתּלי דעם
משרת די גאַנצע טרעפ ביז דער טיר אַרױפֿבאַגלײט געװאָרן — אַ װײַלע אין
געסל פֿאַר שלום-אַהרנס טיר שטײן געבליבן. ער האָט זיך עפּעס געישובט,
אָדער אפֿשר ניט געישובט, נאָר װי יעדער באַטרונקענער, װאָס אַז ער גײט
אַרױס פֿון שענק, פֿאַרהאַלט ער זיך אַ װײַלע און טוט פֿון קעלער און פֿון
װײן-לופֿט אָפּעטעמען, בדי צו באַקומען מער פֿעסטקײט אין די פֿיס און
מער קלאָרקײט אין זינען.
     און אָט, אַז ער האָט דאַס באַקומען, אַז דאָס פּנים און דער בליק האָבן
זיך אים אַ ביסל דערפֿרישט פֿון דער קעלער▯שײן און פֿון לאַנגן זיצן דאָרט
אין דער טונקל, אַזױ האָט ער זיך פֿון זײן אָרט גערירט און זיך געלאָזט צו
דער הױפּט־גאַס, אַהין, װוּ דער אײדעלער מאָרק האָט זיך געפֿונען, און װוּ
אױך משה מאַשבערס קאָנטאָר — אין אײנעם אַ מױע▯ר אױפֿן צװײטן שטאָק
דאָרט.
     ס'איז געװען, װי געזאָגט, שניט־צײַט, װען דער מסחר געשלאָגן און אין
שטאָט כּמעט קײנע קונים. סוחרים און משרתים האָבן זיך נאָך אַ לאַנגן הײסן
טאָג נודיען און בראָטן זיך אױף דער זון, איצט אין קילע רעדלעך זיך געזאַמלט
פֿאַרן אַהײמגײן און די קראָמען שליסן. מע האָט געװאַרט, ס'זאָל שױן אינ־
גאַנצן נאַבט װערן, ס'זאָל שױן קײן סימן פֿון קײן מעגלעכקײט ניט פֿאַר־
בלײַבן, אַז עמעצער קאָן זיך נאָך פֿון ערגעץ־װוּ באַװײַזן. מע האָט געװאַרט,
זיכער זײענדיק, אַז אַזױנס איז שױן אוממעגלעך און אױסגעשלאָסן, דאָך אָבער,
כּדי דער סוחרישער געװיסן זאָל רײן זײן, און אױך דאָס האַרץ, װאָס האָט ניט
דערלאָזט אַפֿילו אַ ליאַדע מינדסטן „טאָמער” און „אפֿשר” דורכצולאָזן...
     אָט דעמאָלט איז סרולי צוגעקומען צו אײנער אַ קראָם, װאָס אַנטקעגן

-----------

     218                                                                ד ע ר נ ▯ ת ר
     
משה מאַשבערס קאָנטאָר, און װי זײן שטײגער, שטום און פֿאַרגליװערט, װי
     ער שטעלט זיך אַמאָל אָפּ קוקן אױף אַ נעסט, װאָס אױף אַ פֿענצטער־געזימס,
     ▯די די פֿײגעלעך, װי די גבֿירים, צו שעלטן, — אַזױ אױך האָט ער זיך איצט
     אַנטקעגן משהס קאָנטאָר אַװעקגעשטעלט. פֿאַרטראַכט, אױף קײנעם ניט
     קוקנדיק, גלײַך קײנער איז אַרום אים נישטאָ. ער האָט נאָר די אױגן צום
     אַרײַנגאַנג פֿון קאָנטאָר געװענדט געהאַלטן, װי װאַרטנדיק און זיכער זײענדיק,    .
     אַז עמעצער דאַרף זיך פֿון דאָרט באַװײַזן צום סוף טאָג, — דעמאָלט, װען
     אַלע קלײטן און קראָמען װעלן זיך שליסן, און צו יענער צײַט — אױך די
     קאָנטאָר משה מאַשבערס.
          דאָס האָט ער געװאַרט אױף שלום שמאַריאָן אָדער אױף צאַלעל דער־
     באַרעמדיקן, — אױף אײנעם פֿון די בײדע, װאָס ער האָט צו זײ איצט נײטיק
     געהאַט, װײל ער האָט זײ געהאַט װאָס צו פֿאַרטרױען און איז צו זײ מיט אַ
     װיכטיקן ענין געקומען.
          בײדע זײ — די שטענדיקע באַזוכער פֿון משה מאַשבערס קאָנטאָר, זײַנע
     מיטהעלפֿער און מיטאַרבעטער, װאָס זײַנען קײנמאָל פֿון דאָרט ניט אַרױס־
     געקראָכן — געקומען פֿון די ערשטע און אַװעקגעגאַנגען די לעצטע, און דער
     גאַנצער געלט־האַנדל און אַלע קאָנטאָר־געשעפֿטן זײַנען ניט אָן זײער אָנטײל
     און אָן זײער הילף דורכגעפֿירט און געמאַכט געװאָרן.
           סײַ אין קאָנטאָר, סײַ אױפֿן גאַס האָט ▯ען זײ כּסדר געזען צוזאַמען.
     אָבער אײנער װײַטער און אָפּגעטראָטן פֿון אַנדערן: װען אײנער אױף אײן
     זײט טראָטואַר, איז דער צװײטער ־— אױפֿן צװײטן, אױפֿן קעגנאיבערדיקן,
     װי זײ װאָלטן זיך אײנס דאָס אַנדערע די טריט געהיט, אײנער דעם אַנדערן
     פֿון אױג ניט אַרױסגעלאָזט... כאָטש בײדע דרײען זיך אַרום אײן זאַך, אַרום
     געלט, אַרום פּראָצענט פֿון געלט, און בײדע זײ אַרום משהס קאָנטאָר, כּדי
     אים געלט־לײער צו נאַרײַען, און אױך אים אַלײן אַמאָל אַ הלװאה, װען ער
     האָט זיך אין געלט גענײטיקט, און בײדע האָבן װי פֿון אײן מקור זײער חיונה
     געצױגן, דאָך װי צװײ היענעס, צװײ קאָנקורענטן ביטערע אַרום אײן שטיק
     נבֿלה, װאָס בײדע רײַסן זײ פֿון אײנס, נאָר קוקן קוקן זײ אין פֿאַרשײדענע
     זײַטן מיט קעפּ פֿאַרדרײטע...
           דער חילוק צװישן בײדע, װאָס אײנער — שלום שמאַריאָן — אַ
     נידעריטשק, שטיל פּאַרשױנדל מיט אַ כיטרע קעפּל אין דער זײט אָפּגעבױגן,
▯    װאָס האָט זיך עפּעס כּסדר בײַ אַ זײט גערוקט: בײַ דער זײט פֿון הײַזער,
      פּלױטן, װי װעלנדיק, מע זאָל אים ניט באַמרקן, אָדער ער זאָל אין יעדן
      מאָמענט פֿון מעגלעכער סכּנה ערגעץ אין אַ הױף, אין אַ טיר־לאָך קענען
      פֿאַרשװינדן.
           ער, שמאַריאָן, מיט אַ ▯פֿרום פּנימל, מיט פֿיל פֿרומע קענטענישן, אַ גרױסער
      װײַסער אין פֿאַרשײדענע סאָרטן אותיותלעך, װי כּמעט אַ רבֿ; דערצו נאָך
                                 
▯▯
                                  
▯

-----------

 ד ▯ מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 219
 
מיט אַ זעלטענעם זכּרון אױף צו געדענקען אַ▯ץ — אַלע טערמינען און זמנים
— װער בײַ װעמען ס'האָט װען געליִען און אױף װאָסערע פּראָצענטן; װער
אָפּגעגעבן, װער ניט — ניט נאָר פֿון היגע סוחרים, קליענטן און געלט▯לײער
— נאָר אױך פֿון דער פֿרעמד, פֿון דער סבֿיבֿה אַרום, װער ס'איז אַהער אין
שטאָט אָנגעקומען נאָך געלט — צו משהן אין קאָנטאָר, אָדער צו אַנדערע
בעל־הלװוּת. דערצו נאָך האָט ער אױף אױסנװײניק אַלע געלט־קורסן,
װערטפּאַפּירן, אַקציעס, אָבליגאַציעס געהאַלטן אױפֿן קאָפּ — נישט נאָר פֿון
היגן לאַנד, פּון היגע בענק און אַקציאָנערע געזעלשאַפֿטן, נאָר אױך פֿון אױס־
לאַנד, פֿון אַלע.
     אַנטקעגן זשע אָבער צאַלעל, איז סײַ אױסערלעך, סײַ מיט זײַנע פֿײיִקײטן
געװען כּמעט דער היפּוך זײַנער: אַ הױכער, גלײַכער און גלאַטער, װי אַ
גראָכצאָליקע ברעט. ער איז תּמיד אינמיטן טראָטואַר, אָדער אָפֿטער נאָך אױף
דער מיט גאַס געגאַנגען. דעם קאָפּ הױך געטראָגן, גלײַך אַ גאַנצע שטאָט
דאַרף אים אָפּטרעטן, װײל זי איז אים שולדיק, און שולדיק איז זי אים טאַקע
געװען, װײל אױסער מיט גרױסן פּראָמיל, האָט ער זיך דער עיקר פֿאַרנומען
מיט װאָכער, מיט אַנטלײַען געלט, װעמען ס'האָט זיך נאָר געלאָזט — באַל־
מעלאָכעס, קלײנהענדלער און מענטשן אַפֿילו אָן שום אָנזען און אָן שום
מינדסטער בטוחות אין דער געזעלשאַפֿט, װי מעקלער, דינסטן, מאַרק־זיצערינס
א. אַן. װ.
     ער איז געװען גראָב אין אַלע זינענס, גראָב אין קענטעניש, גראָב אױך
אין אױפֿפֿירונג — סײַ בײַ זיך אין דער הײם בנוגע זײַנע אײגענע װײכ און
קינדער, און באַזונדערס גראָב און װילד-אכזריש בנוגע אַלע יענע, װאָס
זײַנען אים גערוען שולדיק.
     אַזױ האָט מען געװוּסט אין שטאָט פֿון אים פֿיל צו דערצײלן װעגן זײַנע
װילדע שטיק און גענג בעת חובֿות אױפֿמאָנען, װען ס'האָט זיך אים אַמאָל
געמאַכט אַ שלעכטער צאָלער. ער האָט זיך ניט אָפּגעשטעלט פֿאַר גאָרניט:
פֿאַר אָרעמעלײַט די לעצטע בעבעכעס איבערצושרײַבן, פֿאַר אַן אַלמנה דאָס
לעצטע ביסל סחורה פֿון דער שטעל אַװעקנעמען, און אַפֿילו אױך ניט פֿאַר
אַזאַ זאַך, האָט מען דערצײלט, צו קומען אַמאָל צו אײנעם, װאָס איז אים געלט
שולדיק, און זיך אַרײַנלײגן אין יענעמס װײבס בעט אַרײַן און זאָגן: ער גײט
ניט אַרױס, ביז דער חובֿ װעט אים ניט געסילוקט װערן ביז אַ גראָשן. אַזױ
װײַט גראָב, אַזױ װײַט נבזהדיק און פֿײיִק איז ער געװען, צאַלעל.
     אָפּגערעדט שױן פֿון אַ למדן. אַ למדן האָט ער געהאַט דעם אײנציקן
זון זײַנעם, שױן אַן אױפֿגעקלערטער, שױן אַזױנער, װאָס ער פֿלעגט זיך שױן
צװישן זײן גלײַכן יונגעלײַטלעך מיט זײן טאַטנס פּראָפֿעסיע אַ ביסל שעמען
און פֿון אים אַזױ חוזק מאַכן; איז אױך אים, אָט דעם אײן־און־אײנציקן זון
זײַנעם, פֿלעגט ער, צאַלעל, אָפֿט אין טאַטן אַרײַן שעלטן: „אַ רוח אים אין
                                                                   
















▯

-----------

           220                                                              ד ע ר נ ס ת ר
           
זײן טאַטן און אין זײן טאַטנס טאַטן”, — פֿלעגט ער אים אין פּנים שרײַען, —
           װײל ער האָט אַ טױגעניכץ אַ זון — אַ ק▯ענעו▯, אַן אױפֿגעקלערטן שלימזל,
           װאָס ער לעבט פֿון זײן טאַטנס בזיונות און פֿון אָרעמען װאָכער...
                און אָט אױף אײנעם פֿון די צװײ האָט איצט סרולי מי▯ זײן ענין געװאַרט.
        ▯       אַרױסגעקומען דער ערשטער איז דאָס מאָל צאַלעל, צו װעמען סרולי האָט,
           אים דערזעענדיק, גלײַך פֿון זײן אָרט זיך אָפּגעטײלט און זיך אים אַנטקעגן
           געלאָזט.
                מיר װײסן ניט, װי װאָלט געװען, װען ס'באַגעגנט אים צום ערשטן שלום
▯          שמאַריאָן; װי װאָלט יענער אים אױפֿגענומען בײַ דער באַגעגעניש, נאָך דעם,
           װי ער האָט אים נעכטן געזען בײַ זײן בזיון, װען משה מאַשבער האָט אים פֿון
           שטוב אַרױסגעטריבן, און נאָך דעם, װאָס ס'איז אין שטוב דאָרט געשען.
                צאַלעל אָבער, װאָס אים איז אַלצײנס יאָ בזיון, צי ניט בזיון, זײַנען מיר
           זיכער, אַז װען ער זאָל אַפֿילו יאָ געװען זײן דערבײַ, װאָלט דאָס אים אױך
           פֿאַר קײן שטערונג ניט געדינט פֿון דערנאָך מיט אים אין װאָסער־ניט־איז
           משׂא־ומתן אָרײנצוטרעטן... בפֿרט, אַז ער איז ניט בײַגעװען, ובפֿרט נאָך, אַז
           צװישן די ערשטע װערטער, װאָס סרולי האָט אים, װען ער איז נאָר צו אים
           צוגעגאַנגען, אַ זאָג געטאָן דאָס װאָרט „געלט”, און אָט דאָס װאָרט, װי באַ־
           װוּסט, װאָלט צאַלעלן אַפֿילו פֿון שװערסטן לעטאַרגישן שלאָף אױפֿגעװעקט,
           װײל װיבאַלד געלט, שטעלט ער זיך פֿאַר גאָרנישט ניט אָפּ: זאָל זײן פֿון
           װעמענס הענט, אַבי נאָר דאָס אַרײַנצובאַקומען, װײל געלט, זאָגט צאַלעל, האָט
           קײן ריח ניט; — איז אָט, אַז צאַלעל האָט פֿון סרולין אָט דאָס װאָרט דער־
           הערט, האָט ער זיך גלײַך אָנגעשפּיצט: ער האָט דערשפּירט געשעפֿט, און
           כאָטש שױן שפּעט — שױן אױפֿדערנאַכט כּמעט, און כאָטש נישט אױפֿן אָרט
           — אינמיטן טראָטואַר, אױפֿן גאַס גאָר, און כאָטש אױב דער מענטש, װאָס איז
           איצט פֿאַר אים געשטאַנען, אַן אױסטערלישער און גאָר ניט קײן געשעפֿט־
           מאַן, װי ער האָט געװוּסט, דאָך האָט ער אַן אױער צוגעלײגט און גרײט געװען
           יענעמס פֿאָרשלאָג אָדער יענעמס װאָסער־ניט־איז ענין אױסצוהערן.
                — ער האָט צו פֿאַרטאָן געלט אױף עסקא, — האָט סרולי געזאָגט צו
           צאַלעלן, — און ער זוכט אַ בטוח, ער װיל דאָס אין זיכערע הענט אָפּגעבן, װי,
           למשל, צו אַזאַ װי משה מאַשבער. אױפֿן פּראָצענט װעט ער זיך ניט איבעריק
           שטעלן, דער עיקר איז אים — אַבי אַ בטוח.
                צאַלעל האָט, דאָס דערהערנדיק, אױף סרולין אַ משונה קוק געטאָן. ער
           איז געװען פֿיל העכער פֿון אים אין װוּקס, און ער האָט אים אױפֿן קאָפּ אַ קוק
           געטאָן, װי אַרײַנקוקנדיק אים אַהין, צו זען, צי ער איז בײַם גאַנצן זינען...
                דאָס מאָל האָט זיך שױן אַפֿילו צאַלעל פֿאַרחידושט און האָט זײַנע אױגן
           ניט געגלײבט. געגלײבט האָט ער, אַז אַזאַ װי ער, װי סרולי, װעט זיך געװיס
           צו אים װענדן װעגן אַ קלײנער הלװאה פֿאַר זיך אױף גרױסע פּראָצענטן, װי

-----------

                             ▯                                ▯
 

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 221
 
געװײנלעך אַן אײנער פֿון אַזאַ גראַד און לאַגע; און דעמאָלט, װען אַזאַ פֿאָר־
 שלאָג װאָלט פֿון סרוליס זײט געקומען, װאָלט זיך צאַלעל צוערשט באַדאַרפֿט
 היפּש באַטראַכטן, לאַנג זיך איבערלײגן, פּיל זיך אָנפֿרעגן, דערנאָך ערשט
 פֿאָרערן ערבות און משכּנות. איז אָבער פּלוצעם —▯ נאַ די▯ר גאָר אַזאַ זאַך:
 סרולי לײגט גאָר פֿאָר געלט אױף פּראָצענט צו געבן, אי דאָס, װײַזט אױס,
 ניט קײן קלײנע סומע, און ער קוקט ניט, זאָגט ער, אױף קײן פּראָצענטן,
אַבי אַ גרױסן בטוח.
      ער האָט דערום אים אָנגעקוקט און בײַ זיך דעם חידוש ניט געקאָנט
אױפֿהאַלטן.
      — ער, סרולי, געלט אַנטלײַען? — האָט ער איבערגעפֿרעגט מיט האַלב
שפּאָט ,האַלב פֿאַרװוּנדערט.       ▯
      — נו, יאָ, איז װאָס? — האָט סרולי געפֿרעגט.
      — פֿונװאַנען קומט צו אים געלט?
      — װאָס איז זײן זאַך? מע לײגט אים פֿאָר, זאָל ער ענטפֿערן: יאָ צי
נײן. אױב נײן, װעט ער ערגעץ אַנדערש גײן. װעט ער עמעצן אַנד▯ערש
פֿאָרלײגן.
      צאַלעל איז געװען פֿאַרלױרן. ער האָט זיך געישובט מיט דער דעה, צי
זאָל ער▯ יאָ, צי זאָל ער ניט גלײבן, װײל אפֿשר האָט ער גאָר פֿאַר זיך אַ חסר־
דעה, װאָס די גאָרע רײד מיט אים זײַנען איבעריק▯
     אַן אַנדערער אױף זײן אָרט, גלײבן מיר, װאָלט גיכער אױף יאָ משוגע,
װי אױף ניט באַשלאָסן. ער װאָלט אױסגעשפּיגן, זיך אָפּגעקערע▯ועט און
אַװעקגעגאַנגען.
     צאַלעל אָבער, װאָס איז, װי געזאָגט, אױפֿן ענין געלט אַ ביסל קראַנק
געװען, װאָס װיבאַלד געלט, זײַנען אַלע אומגלײבלעכקײטן גלײבלעך, און אַלע
משוגעתן לײגן זיך אױן זינען — צאַלעל האָט, אמת טאַקע, געצװײפֿלט, אָבער
פֿאָרט האָט ער זיך אַן אָרט געלאָזט אױף טאָמער אױב ניט, און אפֿש▯ר איז די
זאַך פֿאָרט דאָך ערנסט.              ▯
     ער האָט דערום, כּדי אױספּרוּװן סרולין, זיך נאָכאַמאָל געװענדט צו אים
און בײַ אים אַ פֿרעג געטאָן:
     — איז װען קאָן ער דאָס צושטעלן, דאָס געלט?
     — װען? װען ער װעט װעלן, װען ער װעט דאַרפֿן, אַפֿילו הײַנט, אַפֿילו
שױן, — האָט סרולי געענטפֿערט און האָט זיך באַלד מיט דער האַנט צו דער
בוזעם־קעשענע גענומען, גלײַך ער איז גרײט באַלד טאַקע פֿון דאָרט, פֿון דער
בוזעם־קעשענע, דאָס אַרױסצונעמען און באַװײַזן.
     — נײן, מ▯ דאַרף ניט, ס'אײַלט ניט, מ'האָט צײַט, — האָט צאַלעל געזאָגט,
און שױן גלײבנדיק און איבערצײַגט זײענדיק, האָט ער סרוליס תאַנט פֿון
אין קעשענע אַרײַנצוטאָן װי אָפּגעהאַלטן, — איצט דאַרף מען ניט, — האָט

-----------

                 222                                                                ד ע ר נ ס ת ר
                

ער געזאָגט, — שפּעטער, ער װעט זען, ער װעט זיך אָנפּרעגן, זיך דערװיסן,
                װעט ער אים צו װיסן געבן, סרולין.
                     — איז זאָל ער זשע דאָס געדענקען, האָבן אין זינען און מאַכן װאָס גיכער!
                — האָט סרולי געזאָגט, און באַלד האָט ער זיך אױסגעקערעװעט און צאַלעלן,
                — װי ער איז צום אָנהײב אַ פֿאַרװוּנדערטער געשטאַנען, אַזױ האָט ער אים
                אױך איצט אין פֿאַרװוּנדערונג געלאָזט.
                                                         ▼
                      מיר װײסן, אַז דאָס, װאָס מיר האָ▯ן דאָ נאָר־▯.ואָס דערצײלט, װעט אַרױס־
                רופֿן מיספֿאַרשטײעניש און פֿראַגעס:
                     — װי קומט צו סרולין גאָר געלט? װאָס איז ער פֿאַר אַ צאָלער, װאָס פֿאַר
                אַ געלט־אַנטלײער? פֿךן װאָס פֿאַראַ מיטלען און פֿון װאָס פֿאַראַ פֿאַרבאָרגענע
                קניפּלעך?
                     איז אָט. כּדי דערױף צו ענטפֿערן און דאָס צו דערקלערן, מוזן מיר זיך
                אומקערן צו יענעם געשפּרעך זײַנעם מיט לוזין, װאָס ער האָט בײַ אים מיט
                אַ טאָג פֿריִער אינדערפֿרי געבעטן און פֿאַרנאַכט מיט אים געהאַט, און װאָס,
                איבער געװיסע טעמים, האָבן מיר אױפֿן געהעריקן אָרט זיך אָפּגעהאַלטן פֿון
                אים צו געבן, אים דורכגעלאָזט און פֿאַרשװיגן.
                     איצט קערן מיר ןיך צו אים אום:
                     אַז סרולי איז יענעם פֿאַרנאַכט, װי אָפּגערעדט געװען, אַרײַן צו לוזין,
                האָט ער אױסגעזען, װי אײנער, װאָס אָדער ער איז ניט דערשלאָפֿן, אָדער ער
                איז צופֿיל איבערגעשלאָפֿן, װען אױפֿן האַרצן איז אים זײער זױער. ער האָט
                אָנגעהױבן זײן געשפּרעך בײז, אױפֿגערעגט, קוקנדיק אין אַ זײט, װי זוכנדיק
                זיך אומזיסט און אומנישט יענעם, זײן מיטשפּרעכער, אָנצוטרעטן.
                   ער האָט גלײַך, װי ער איז אַרײַנגעקומען, אַ זאָג געטאָן:
                     — ער איז געקומען צו לוזין, װײל אױסער אים האָט ער דאָ אין שטאָט
                קײנעם. אַלע זײַנען דאָ אָדער פֿערד, אָדער בהמות, אָדער מענטשן ענלעכע
                צו ▯ייִ▯
                       אַט אַזױ, אין אָט דעם־אָ טאָג, האָט ער אַ שטיק צײַט אַ שטיק בײזן
                געשפּרעך געפֿירט, ביז ער איז לסוף אַלץ װײכער און צוגעלאָזטער געװאָרן
                און אַרױסגעפֿאָרן מיט דעם, צוליב װאָס, אײגנטלעך, ער איז געקומען.
                     ער האָט דערצײלט:
                                                         ▼
                     ער מוז אים דאָ אָנהײבן, לוזין, גאָר פֿון לאַנג. ער האָט זיך דערצױגן אין
                אַ קלײן שטעטל אין גאַליציע, אַזש בײַם טײַך סאַן, בײַ אַן אַלטן, זײער רײַכן
                און שטאַרק קאַפּריזנעם זײדן. דער זײדע האָט אַמאָל געהאַלטן גרױסע פּאָ־




▯

-----------

ר י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   223

סעסיעס, דערנאָך אַ גרױסן פּריצישן װײנשענק, דערנאָך, אַז ס'האָט אים גע־
טראָפֿן דאָס אומגליק, װעגן װעלכן ס'װעט באַלד דאָ די רײד זײן, האָט ער
אַלע געשעפֿטן אָפּגעלאָזט, זײ צו געלט געמאַבט, זיך פֿאַרשלאָסן און פֿון דער
װעלט אָפּגעזונדערט.
     זײן מוטער האָט ער פֿרי אָנגעװױרן. ניט זי איז געשטאָרבן, נאָר, װי
ער האָט אין דער פּריסטער יוגנט געהערט, איז זי „אַנטלאָפֿן”. און דאָס איז
פֿאַרן זײדן אַ דרײענדיקער אומגליק געװען. ערשטנס, װײל ער איז געבליבן
עלנט: קײן װײַב, קײן קינד, קײן זין און טעכטער מער; צװײטנס, איז דאָס
,אַנטלױפֿן אַלײן אַ מוראדיקע שאַנד דאַך; און דריטנס, איז זי, װי ער האָט
געהערט, נאָך ניט מיט קײן ייִד אַנטלאָפֿן... — „ערגער”, האָט מען שטילער־
הײט צוגעגעבן און אױף אים, אױף סרולין, אױפֿן קינד, אָנגעװיזן. װאָס „ער-
גער” — האָט ער ניט געװוּסט. געװא▯סט האָט ער נאָ▯▯, אַז נאָך איר אַנטלױפֿן
האָט ער אױך זײן פֿאָטער אָנגעװױרן.
     ער איז פֿון שטוב פֿאַרשװוּנדן, און ער איז געבליבן אַ קײַלעכיקער יתום,
אָן טאַטע-מאַמע, און נאָר אױפֿן אַלטן זײדנס אױסהאַלט, דערציִונג און השגחה.
     דעמאָלט חאָבן זיך דעם זײדנס קאַפּריזן, װאָס זײַנען אַזױ אױך, װײַזט אױס,
היפּש געװען, אַדאַנק דעם אומגליק נאָך פֿאַרשטאַרקט. ער האָט זיך, װי גע־
זאָגט, פֿון דער װעלט אָפּגעזונדערט, זיך אין ערגעץ ניט געװיזן און קײנעם
ניט אױפֿגענומען. ער האָט זיך אױך געלאָזט בױען אַ באַזונדער שולעכל.
„ידידיהס שולעכל”, — האָט מען עס גערופֿן, װוּ ער, און נאָר אַן אײנציקער,
געצײלטער און באַצאָלטער מנין אָרעמע ייִדן האָבן דאָרט געדאַװנט. אױך אַ
באָד. „ידידיהס באָד”, — האָט מען זי גערופֿן, װוּהין ס'איז קײנער▯ אױסער
די זײַניקע, ניט אַרײַנגעלאָזט געװאָרן.
     דער זײדע פֿלעגט גאַנצע טעג לערנען, און מער װי לערנען פֿלעגט ער אָפֿט
זיצן פֿאַרטראַכט אױפֿן באַנק־בעטל, װאָס אָן אַ װענטל. דעם קאָפּ פֿאַרװאָרפֿן, אין
דער װאַנט אָנגעשפּאַרט, און פֿונעם שטענדיקן אָנשפּאַרן זיך אין יענער װאַנט,
איז אױף יענעם אָרט אַ שטענדיק אױסגעריבן גריבל אָנצוזען געװען, ניט
געטינקעװעט און קױטיקלעך.
     ער, סרולי, האָט זיך אין אַ װײַטלעכן, אָפּגעזונדערטן חדר אױפֿגעהאַלטן,
װאָס מיטן זײדנס האָט ניט צו טאָן געהאַט און װאָס אַ באַזונדעךער אַרױס־
גאַנג האָט אױך געפֿירט צום דרױסן. בײזלעכע מלמדים און אַלט▯ אומפֿרײנט־
לעכע משרתים און דינסטן האָבן אים געלערנט און אונטער זײער שמירה
געהאַלטן, און צום זײדן האָט ער זיך ניט אָנגעקערט. דער זײדע האָט אים
קײנמאָל צו זיך ניט גערופֿן. נאָך מער: װײַזט אױס, אַז ס'איז אױך פֿאַרזאָגט
געװען, אַז מע זאָל איס ניט צולאָזן, װען ער, דאָט קינד, װעט אַפֿילו װעלן.
ער האָט דאָס געפֿילט, און ▯אָר זעלטן דערום, נאָר װען דאָס האַרץ האָט אים

-----------

224       ▯                                                      ד ע ר נ ס ת ר

אַ צי געטאָן פֿון גרױסער קינדערשער עלנט, האָט ער, קעגן דעם אָנזאָג און
פֿאַרבאָט, אױפֿן זײדנס שװעל זיך באַװיזן.
אָנ▯ע▯▯ ▯י▯ו▯▯ו▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯אָ▯▯ע▯▯▯ו▯▯▯▯▯▯
האָט ער אים געהערט עפּעס אײנע און די זעלבע װערטער אַרױסזיפֿצן: אױ
לי לביתי... אױ לי לביתי...*)
        אַז דער זײדע פֿלעגט אים אַמאָל דערזען, פֿלעגט ער זיך צוערשט דער־
שרעקן, גרױסע אױגן עפֿענען, גלײַך ניט װיסנדיק, װער ער איז און פֿונװאַנען
ער האָט זיך גאָר צו אים אין שטוב גענומען. דערנאָך פֿלעגט ער זיך אַ כאַפּ
טאָן, אים צורופֿן, און אױף גיך און ציטעריק אים װי װעלן אָנטאַפּן, אַ גלעט
טאָן; אָבער באַלד האָט ער זיך װי אין עפּעס דערמאָנט, דעמאָלט פֿלעגט ער
אים מיטאַמאָל פֿון זיך אַ שטאַרקן שטױס טאָן און אַ זאָג געבן אַזױ, אַז נאָר
ער, דאָס קינד אַלײן, און ניט אַפֿילו די װענט אין שטוב, זאָלן הערן: — ממזר...
ממזר בן הנידה... ער, דאָס קינד, פֿלעגט, די װערטער ניט פֿאַרשטײענדיק,
זיך פֿאַרן זאָג דאָך דערשרעקן, אַװעק, און אױף לאַנג, ביז א צװײט מאָל, ביז
דאָס האַרץ האָט אים װידער ניט אַ צי געטאָן... דעמאָלט פֿלעגט ער װײַטער
אױף דער שװעל זיך װײַזן, אױף װידעראַמאָל אָפּגעשטױסן װערן און אױף
מער און לענגער דאָס צו פֿאַרגעדענקען.
     אַזױ האָט ער זיך דערצױגן, ביז דער זײדע איז שױן אַלט געװאָרן און
באַדאַרפֿט שטאַרבן.
     ▯עמאָלט האָט ער אײנמאָל צונױפֿגערופֿן די פּני פֿון שטאָט, די שענסטע,
די ▯שובסטע, װאָס די לעצטע יאָרן האָט ער זיך, מחמת בושה, פֿון זײ דער־
װײטערט, און װאָס אױך זײ, פֿון זײער זײט, האָבן אים געשאַנעװעט און אין
זײן שאַנד און אומגליק ניט געװאָלט זען — האָט ער זײ צונױפֿגענומען און   ▯
זיך געלאָזט אַ צװאה שרײַבן.
     ער האָט קײנעם ניט געהאַט צו באַזאָרגן, אױסער אַ ביסל אױף עולמות,
װי ס'פֿירט זיך, און דאָס איבעריקע אַלץ האָט באַדאַרפֿט געהערן אים, דעם
קינד, דעם אײן־און־אײנציקן יורש זײַנעם.
     האָט זיך אָבער אַרױסגעשטעלט, אַז שױן אױף דער ▯שװעל פֿון קבֿר
זײענדיק, האָט דער זײדע נאָך אַלץ דעם בזיון ניט פֿאַרגעסן, װאָס זי, די
טאָכטער זײַנע, די מוטער פֿון קינד, האָט אים אָנגעטאָן אױף דער װעלט, און
װאָס ער איז זיכער געװיס, אַז אױך אױף יענער װעט דאָס אים אַנטקעגן גײן,
מע װעט עס אים דערמאָנען, און אַװדאי דאַרף ער זיך אַלע האָר פֿון קאָפּ
אױסרײַסן; איז אָט, דאָס געדענקענדיק, האָט ער, ניט געקוקט, װאָס אַלע פּני
האָבן זיך אים אַנטקעגנגעשטעלט, מיט אים פֿיל געטענהט און זיך באַמיט
      
*) װײ איז צו מי▯ און צו מײן חױזגעז ינד.

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 225

אים צו איבערצײַגן, אַז „װאָס איז דאָס קינד שולדיק, אַ קינד איז אַ קינד א.
אַז. װ.”, — האָט ער זיך געהאַלטן בײַ זײַנס, און אײנמאָל פֿאַר אַלעמאָל געװאָלט
דאָס קינד מעביר נחלה זײן, אים פֿון ירושה אָפּזאָגן.
     ער האָט האַרט און ביטערלעך אײנעם נאָר אַ פּסוק געהאַלטן אין איבער־
חזרן, אַז „משרש נחש יצא צפֿע” — אַז פֿון אַ שלאַנג, הײסט עס, קאָן קײן
בעסערס פֿון קײן שלענגל ניט אַרױסקומען. און װײַטער און קײן איבעריקס
האָט ער זיך ניט געלאָזט רעדן. דאָך, — נאָך לאַנגע ראַיות, װאָס אַלע אַנדערע,
די פּני, האָבן פֿון געװיסע, גרױס־באַװוּסטע ספֿרים געבראַכט און פֿון דאָרט
דעם היפּוך פֿון זײן װילן אים באַװיזן, אױסגעדרונגען און אים איבערצײַגט,
אַז ער גרײזט, — האָט ער זיך אונטערגעגעבן, אַ ביסל אָפּגעטראָטן און שױן
באַשטאַנען אױף פֿאָלגנדיקן: ביז דאָס קינד װעט אױסװאַקסן, דאַרף זײן דער-
ציִונג גײן, װי זי איז ביז אַהער געגאַנגען, אױף זײן, דעם זײדנס, הײסט עס,
אױסהאַלט; װאָס, אַגבֿ געזאָגט, האָט מען מיט אים װעגן דעם ניט איבעריק
באַדאַרפֿט האָרעװען, װײל דאָס האָט ער זיך אַלײן פֿאַר מחױב געהאַלטן.
װײַטער אָבער דאָס, װאָס ער האָט זיך געהאַלטן פּאַר ג▯שמ מחױב, האָבן שױן
יענע, די פּני, בײַ אים אױסגעריסן, אױסגעדונגען, און אַ צװײטן פּונקט מכוחן
קינד▯ אַרײַנגעשטעלט, און נעמלעך ▯ אַ געװיסע, גרױסע סומע װערט פֿאַר אים
אין זיכערע הענט פֿון גרױסע בטוחים אַװעקגעלײגט, אַז אין פֿאַל (אָט דעם
תנאי האָט װידער דער זײדע געפֿאָדערט אַרײַנצושטעלן און אױסנעמען, װײל
אַנדערש רױל ער ניט, אַנדערש באַשטײט ער ניט), אין פֿאַל, אױב ער װעט
גײן אין די גוטע װעגן, די געװוּנטשענע פֿאַר אים, פֿאַרן זײדן אַלײן, און
פֿאַרן גאַנצן קהל געװוּנטשן, און ער װעט אָפּהיטן אַלץ, װאָס דער ייִדישער
דין און דת *) פֿאָדערט, דעמאָלט װעט מען אים זי, אָט די סומע, צו אַ געװיסן
עלטער זײַנעם מעגן אַרױסגעבן. — „פֿאַרװאָס נעמט ער אַזױ אױס? — װײל,
— האָט דער זײדע ▯וגעגעבן שױן מיט אַ שלאַבעריק מױל, אָבער נאָך מיט
האַרבן װאָרט און בטוחות, — װײל, אמת, ער האָט זיך פֿון ייִדן, ▯ װאָס אפֿשר
װײסן זײ מער פֿון אים, פֿאַרשטײען מער, — זיך געלאָזט איבעררעדן, און ער
גיט נאָך; אָבער ער האַלט זיך בײַ זײַנעם — און זײן גרױס אומגליק טראָגט
ער אין האַרצן און פֿירט אים אױך אין קבֿר אַרײַן — אַז װײ איז זײן אומגליק,
נאָר פֿאַר גאָט און פֿאַר מענטשן איז דאָך ניט צו לײקענען, אַז בלוטן האָט ער
טריפֿה, און פֿון אַזױנעם קאָן מען, װער װײסט װאָס נאָך צו דערװאַרטן; אַזױ,
אַז העלפֿן אַזױנע איז ער ניט מחױב, אָבער אַזױ װי ער קאָן דאָס ניט פֿאָרױס־
זען, איז זאָלן גאָט און מענטשן זען, און שפּעטער, אין דער ריכטיקער צײַט,
משפּטן...”
      

*) געזעץ.

-----------

                                                ▯
              226                                                                ד ע ר נ ס ת ר
   
▯               — ער װיל דאָ, אַגבֿ, צוגעבן, סרולי, אַז װען ער האָט װעגן דעם דעמאָלט
              דע▯הערט, — װײל אין דער גאַנצער שטאָט, פֿאַרשטענדלעך, איז װעגן דעם
              דעמאָלט די גרױסע רײד געגאַנגען און אױך אין שטוב בײַם זײדן, צװישן די
              רבײם, דינסטן און משרתים, — איז אָט, אַז צו זײן אױער זײַנען דערגאַנגען
              די װערטער, װאָס פֿיל מײַלער האָבן דעמאָלט געהאַלטן אין אײן איבערחזרן:
              „מעביר נחלה זײן”, „ירושה”, „געלט” א. אַז. װ. — איז געדענקט ער ניט,
              צי איז ער גראָד דעמאָלט טאַקע עפּעס ניט געזונט געװען, צי דערװיסנדיק
              זיך װעגן דעם, האָט דאָס אַלײן אױף אים מיטאַמאָל אַזױ קרענקלעך געװירקט,
              — אַזױ צי אַזױ, נאָר אַז ער האָט אײנמאָל בײַ אַזאַ געשפּרעך דערהערט דאָס
              װאָרט „געלט”, האָט ער מיטאַמאָל דערשפּירט, װי עפּעס אַ קאָפּװײטיק און
              אַ ניטגוטקײט — ביז אין בױך אַרײַן און ביז די קישקעס, און פֿון דעמאָלט
              אָן רופֿט בײַ אים אַלעמאָל אַרױס דאָס װאָרט דאָס זעלבע כּמעט, װי דעמאָלט
              — אַ שרעקלעכן עקל, ניט נאָר צו דעמ אַלײן, נאָר אױך צו אַלע די אַפֿילו,
              װאָס האָבן דאָס און פֿאַרמאָגן...
                    ער האָט דעמאָלט דערפֿילט דעם טעם פֿון עלנט און פֿון אָפּגעשטױסן זײן
              אַפֿילו פֿון דעם, װאָס װאָלט אין אַ געװיסער מאָס זײן עלנט געקאָנט לינדערן
              — פֿון זײדן. באַזונדערס האָט ער דאָס דערפֿילט די לעצטע טעג פֿון פֿאַר דעם
              זײדנס שטאַרבן. װען די שטוב איז שױן געװען אָפֿן פֿאַר פֿאַרשײדענע מענטשן
              אין שטאָט, װאָס זײַנען געקומען מבֿקר חולה זײן, און אױך פֿון אַנדערע, װאָס
              פֿריִער האָט מען זײ, איבער די אױבנדערמאָנטע טעמים — איבער דעם זײדנס
              אָפּגעזונדערטקײט — קײנמאָל ניט געזען; איצט, װען אַלע טירן שױן אָפֿן,
              און װער ס'האָט געװאָלט, איז אַרײַן און אַרױסגעגאַנגען, האָט אױך ער, דאָס
              קינד, אײנמאָל זיך דערלױבט צום זײדן אין שטוב אַרײַנצוקוקן. ס▯איז שױן
              געװען פֿאַר לעצט... אָבער װען דער זײדע האָט אים דערזען, האָט ער אַפֿילו
              דעמאָלט געדענקט און אים אָפֿילו אױף די אױגן ניט געלאָזט, ער האָט, אים
              דערזעענדיק, זיך צעװײנט, און מיט אַ שװאַכער גסיסה־האַנט אַן אָפּטרײַבנדיקן
              מאַך געטאָן:
                    — זאָל ער, הײסט עס, אַװעקגײן, זיך אים פֿאַר די אױגן ניט װײַזן און
              אים זײַנע לעצטע מינוטן ניט פֿאַרפֿינצטערן...
                    דער זײדע אין געשטאָרבן.
                    ער װיל דאָ ניט דערצײלן, װאָס ער איז אױסגעשטאַנען — פֿריִער בײַ די
              אָפּעקונעס פֿון זײן אײגענער שטאָט, פֿון זײערע קינדער, און בכלל פֿון שטאָט־
▯             ▯קינדער, — איבער דעם צונאָמען, װאָס איז אים נאָכגעגאַנגען און האָט אים
              באַגלײט, זינט ער איז אַרױס פֿון זײדנס שטוב און פֿון אונטער דער השגחה
              פֿון יענע מענטשן, װעלכע זײַנען פֿון זײדן געשטעל▯ געװאָרן אים צו שיצן.
                    ער װיל אױך ניט דערצײלן פֿון דעם, װאָס ער איז שפּעטער אױסגע־
              שטאַנען פֿון אַנדערע אָפּעקונעס פֿון אַנדערע שטעט, װוּהין די ערשטע, די

-----------

ד ▯ מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   227

זײן־שטאָטיקע, האָבן אים איבערגעפֿירט ,זעענדיק, אַז אין דער הײם, בײַ זיך,
װעט אַזאַ, װי ער, צו קײן רו און צו קײן תּכלית ניט קאָנען קומען, ניט אין
דער יוגנט און אױך ניט שפּעטער, װען ער װעט עלטער װערן, מחמת דעם
שלעכטן נאָמען, װאָס באַגלײט אים.
      אָט דער שלעבטער שם האָט אים אָבער אױך אין אַנדערע שטעט באַגלײט.
ניט געקוקט אױף זײַנע גוטע פֿײיִקײטן, אױף זײן װילן צו לערנען און קענען
לערנען, האָט זײן צונאָמען אים גערױבט די רו בײַטאָג, דעם שלאָף בײנאַבט,
און פֿאַרקערט: אָט די אַלע זײַנע מעלות און דאָס אױסצײבענען זיך אין לערנען
האָט אַרױסגערופֿן און געשאַפֿן אַ באַציִונג צו אים אַ פֿאַרקערטע צו דער,
װאָס אַזױנע אײגנשאַפֿטן רופֿן אַרױס בנוגע אַנדערע. פּאַרקערט, אָט די
פֿײיִקײטן האָט מען צוגעשריבן ניט אים אַלײן, װי די אַלע אַנדערע, װען זײ
פֿאָרמאָגן אַזױנע, נאַר װידעראַמאָל דעם צונאָמען, ד. ה., דער אױסטערלישער
געבורט־לאַגע זײַנער, װי אַלע אַזױנע, װעלכע מע טײלט אױס און מע האַלט
די מעלות זײערע ניט פֿאַר זײערע, נאָר װי פֿון אױסן זײ געקומען, װײל די
”קעפּ” זײערע — „ממןר▯קעפּ”...
      אַזױ איז ער זײן גאַנצע יוגנט אַרומגעגאַנגען געדריקט, ער האָט זיך קײן
אָרט ניט געפֿונען, און אײנער נאָר אַ טרױם האָט אים באַהערשט: װאָס גיכער
עלטער װערן, כּדי אַרױס פֿון רשות פֿון די אַלע, װעלכע האָבן, לױט זײן לאַגע
און לױט דעם זײדנס צװאה, געהאַט צו זאָגן אױף אים — אָרױס, הן פֿון זײער
גײַסטיקער און הן פֿון זײער געלט־אַפּיטרופּסות, מער יאָרן קריגן און די
ירושה אין די הענט אַרײַנבאַקומען, און דעמאָלט װעט ער אַ▯ועק אין אַזױנע
ערטער, װוּ מע קען אים ניט, װוּ זײן נאָמען װעט פֿאַר קײן פֿאַל אַהין שױן
ניט דערלאַנגען. און דאָרט װעט ער אָפּרוען, טאָן מיט זיך, װאָס ער װעט
װעלן און אין דער שטיל און באַטראַכטן זײן װעג אין לעבן און זײן תּכלית
זיך אױסטײלן.
     און אַז די צײַט איז געקומען, אַז זײן טרױם איז אים פֿאַרװירקלעכט גע־
װאָרן, איז זײן פֿרײד אַזױ גרױס געװען, און אַלע פֿאַרבאָרגענע כחות האָבן
אין אים אַזאַ רעד און שטראָם געטאָן, אַז ער איז קראַנק געװאָרן.
     דעמאָלט האָט ער זײן ערשטע קרענק באַקומען — די, װאָס איז באַשטאַנען
אין דעם, װאָס ער האָט זיך אײַנגערעדט, אַן ער מוז געפֿינען זײן מוטער. ער
מוז זי װען־ניט־אין ▯▯ערזען, זי װעט אים אומגעריכט אַנטקעגן קומען און זיך
צו אים דערקענען. ער פֿלעגט אַרומגײן אַ דולער: אין יעדער אומבאַקאַנטער
האָט ער געגלײבט זי צו באַגעגענען. אין אַ יונגער — װען ער איז נאָך יונג
געװען, אין אַן עלטערער — װען ער איז שױן עלטער געװאָרן; און ס'איז דער־
גאַנגען אַזױ װײַט, אַז ער האָט אײניקע מאָל אַפֿילו גאַנצע רײַזעס פֿירגענומען
אַהין, אין די ערטער, װוּ זײן געבורט-שטאָט איז געלעגן. ער האָט פֿון אַרום,
בײַ װעמען נאָר מעגלעך, אױף איר זיך אָנגעפֿרעגט, זיך געלאָזט געלט קאָסטן,

-----------

228                                                              ד ע ר נ ס ת ר

אַז אַנדערע זאָלן אים העלפֿן זוכן, און ס'איז אים ניט געלונגען, און נאָך
יעדער אַזאַ־אָ רײַזע האָט ער זיך צוריק צו זײן אָרט אומגעקערט אַ צע־
בראָכענער, אַן אױסגעשעפּטער, און, װי פֿון אַ הױך אָרט אין אַ טאָל אַראָפּ־
געװאָרפֿן, איז מיט זײן גאַנץ זעקל מידע בײנער אױף אַ לאַנגער צײַט אַזױ
ליגן געבליבן, ביז ס'איז אים איבערגעגאַנגען, ביז ער האָט װידער, אַזױ־אָ
ליגנדיק, כחות אָנגעזאַמלט, און ביז ער האָט זיך װידער פֿון יענעם טרױם
אָנגעפֿילט, און גענומען גלײבן צו קענען אים פֿאַרװירקלעכן, — און דעמאָלט
האָט ער זיך װידער אױף זוכערײַ געלאָזט.
     אַזױ עטלעכע מאָל, ביז ער האָט זיך אינגאַנצן מײאש געװען און פֿון יִוש
זי פֿאַרגעסן... און דעמאָלט איז אים די צװײטע שלאַפֿקײט אונטערגעקומען,
יענע, װאָס איז אים נאָך אין זײן פֿריסטער יוגנט באַפֿאַלן, װען ער האָט דאָס
ערשטע מאָל, װען מע האָט אין זײן זײדנס שטוב פֿון זײן ירושה גערעדט, —
געבראָכן, ס'האָט זיך אים איצט אָפּגערופֿן מיט אַזאַ שטאַרקײט, מיט אַזאַ
קראַפֿט, אַז אַלץ, װאָס האָט אים אַ מינדסט נאָר דערמאָנט אין דעם, האָט בײַ
אים אַרױסגערופֿן דאָס זעלבע, װי דעמאָלט.
     דעמאָלט האָט ער אױך אַ נדר און אַ שבֿועה געגעבן, פֿון זײן אײגנס, װאָס
ער האָט אַצינד, און װאָס ער װעט אַמאָל נאָר האָבן, זיך אָפּצוזאָגן, דערפֿון
קײן הנאה ניט האָבן, — ניט נאָר די הנאה פֿון פֿאַר זיך אַלײן דאָס אױסצונוצן,
נאָר אױך אַפֿילו פֿון דער הנאה אַן אַנדערן דערמיט גוטס צו טאָן. ער האָט
ניט געקאָנט פֿאַרלײַדן, װען קבצנים װילן זיך זען באַגליקט, אַרױס פֿון זײער
שטאַנד און איבערגײן צו אַ העכערן, צו אַ מער גליקלעכן.
     דעמאָלט אױך האָט ער זיך אינמיטן לעבן געבראָכן. ער האָט, לױט זײן
דערציִונג און קענטעניש, װאָס ער האָט ביז דעמאָלט שױן געהאַט דערװאָרבן,
געקאָנט גײן אין װעג, װאָס פֿאַר אַזױנע, װי ער, איז אױסגעטראָטן — אַ לערנער
צו זײן און זיך פֿאַראײניקן צו יענע, װאָס פֿון לערנען מאַכן זיך די מלאכה,
װי אַ רבֿ א. אַ.; בפֿרט ער, װאָס האָט נאָך דערצו אַ היפּשן פֿאַרמעגן געהאַט,
װאָס דערפֿון און פֿון לערנען, װי באַװוּסט, לאָזט זיך היפּש מאַכן און זיך גאָר
הױך אַרױפֿרוקן.
     ער אָבער האָט ניט אַזױ געטאָן. ער האָט זיך, פֿאַרקערט, שטאַרק נידעריק
אַראָפּגעלאָזט. ס'האָט אים עפּעס אַ צי געטאָן אַראָפּ, דערצו האָט זיך אים אַ
צופֿאַל געמאַכט — אַ חבֿר, װי ס'מאַכט זיך, װעלכער האָט אים דעם װעג אַהין
געװיזן, און ער װײסט אַלײן ניט, װי אַזױ — ער האָט דאָס כּמעט ניט באַ־
מערקט, גלײַך ס'װאָלט מיט אים געשען אין שלאָף, אין אַ חלום — נאָר
מיטאַמאָל האָט ער זיך דאָרט געטראָפֿן.
     — װוּ? — דאָרט, װוּ אַזױנע פֿון זײן שטאַנד און פֿון זײן לאַגע טרעפֿן
זעלטן; צװישן אַזױנע, װאָס זעלטן, אַז אַזאַ, װי ער, פֿון אַזאַ הױכן גראַד,
פֿריִער בײַם זײדן, דערנאָך אַפֿילו בײַ די אָפּעקונעס זײענדיק — קאָן זיך גאָר

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   229

פֿאָרשטעלן, אַז אַזױנס איז װוּ און װען נאָך מעגלעך... „שפֿל המדרגה” *)
אי צו װײניק צו זאָגן. נײן, ניךעריקער פֿון נידעריקן..▯
     —־ װי אַןױ ער קומט אַהין און פּאַרװאָס ער האָט זיך אַ שטיק צײַט דאָרט
אױפֿגעהאַלטן? מעגלעך דערפֿאַר, װאָס דאָרטן האָט אים קײנמאָל קײנער ניט
געקאָנט אױסװאַרפֿן דאָס, פֿון װעלכן ער האָט, צװישן זײן גלײַכן זײענדיק,
פֿריִער, אַמאָל אַזױ שטאַרק געליטן. ניט אױסװאַרפֿן — ערשטנס, דערפֿאַר,
װײל קײנער האָט זיך מיט זײן פֿאַרגאַנגענהײט, מיט זײן שטאַם און יהוס ניט
אינטערעסירט און זיך ניט געװאָלט דערװיסן, און װען אַפֿילו יאָ, זײַנען אַזױנע
זאַכן צװישן יענע גאָר אַ קלײנער פּסול געװען, װײל דאָרט זײַנען אַ▯ע אַזױנע,
און דאָרט האָט מען געזען אױך פֿיל ערגערס... מעגלעך דערפֿאַר... װי ס'זאָל
ניט זײן, נאָר ער האָט זיך דאָרט געפֿילט פֿרײ, אױפֿגעבונדן און אָן אַלע
יענע צױמען, מיט װעלכע די גאַנצע װעלט, אױסער יענע, צװישן װעלכע ער
איז אַרײַנגעטראָטן, פֿילט זיך געשפּאַנט אין זײ, געענגט און געבונדן הן בנוגע
מענטש צו מענטש, הן בנוגע מענטש צו גאָט.
     ער האָט זיך געפֿילט אַזױ, אַז צוערשט האָט אים ניט געאַרט צו װערן אַ
משרת אין אַ װײנשענק, װוּ פּשוטע פּױערים און געװײנלעכע שטאָטלײַט פֿון
אַ קריסטלע▯כער באַפֿעלקערונג פֿלעגן טרינקען, װוּ מע פֿלעגט זײ אױס־
טרענצלען אין שיכּרות ביז לעצט, סײַ דער באַלעבאָס פֿון װײנשענק אַלײן, סײַ
אױך די באַדינער, װאָס האָבן זיך פֿאַר קײנע פּסלנות ניט אָפּגעשטעלט, פֿאַר
קײנע מיִוסקײטן ניט, אַפֿילו ביז גנבֿה...
     ס'האָט אים אױך ניט געאַרט דערנאָך, נאָכן שענק, מיט אײניקע פּאַר־
שױנען אַרומצוגײן איבער די הױפֿן, װוּ אײנער האָט געשפּילט אױף אַ פֿידל,
און ער — אױף אַ פֿלײט, אױף װעלכן מע האָט איס אין אַ קעלער־לאָך־
קאָמפּאַניע אױסגעלערנט און מיט אים לאַנג אײנגעשטודירט. ער איז אומ־
געגאַנגען מיט ייִדן און אױך מיט ניט-ייִדן־קאָמפּאַניאָנען, מיט װענגערס, מיט
מאָלדאַװאַנעס און אַנדערע, פֿריִער נאָר אין זײן געבורט־לאַנד, דערנאָך אױך
גרענעצן געשמוגלט און אױך אין פֿרעמדע לענדער זיך אומגעשלעפּט.
     ט'איז געװען סאַמע אין ברען פֿון זײן יוגנט. און פֿאַרשטענדלעך, אַז „צו
אַכצן יאָר — צו חופּה”, װי ס'איז אָנגעזאָגט און געבאָטן צו מענטשן, װאָס
לעבן אין געװײנלעכע אָנגענומענע זיטן און אײַנגעשטעלטן שטײגער, האָט ער
שױן ניט אױסגעפֿילט. ער האָט שױן געלעבט און זיך אױפֿגעפֿירט 'װי יענע,
װאָס זײַנען אַזױ װײַט פֿון שטײגער, און װאָס קײן שום פֿאַרבאָטן האַלטן זײ
ניט אָפּ און שטײען זײ אין װעג ניט... ער האָט עובֿר געװען אױף אַלץ, אױף
װאָס פֿאַר אַן עבֿירה נאָר ס'איז אים צו דער האַנט געקומען, ביז די ערגסטע,
האַרבסטע, ביז אַזױנע, װאָס ס'איז ניט כּדאַי אַפֿילו פֿאַרן מױל צו ברענגען.
      
*) נידער▯קע שטופֿע.

-----------

                                                         ▯                 ▯

230                                                                ד ע ר נ ס ת ר
     
ער האָט דעמאָלט אַזױ װײַט געהאַלטן, אַז ער האָט שױן אַפֿילו ניט גע־
דענקט קײן עבֿירות פֿאַר עבֿירות. ער האָט אַלץ געטאָן אַזױ װי אין אומשולד,
נישט טראַכטנדיק און נישט געדענקענדיק אַפֿילו דערבײַ, אַז אַנדערע טוען
אַנדערש און אַז ער איז נאָר־װאָס אַװעקגעגאַנגען פֿון אַ תּורה, אין װעלכער
ער האָט שױן זײער װײַט געהאַלטן, און װאָס זײענדיק און ה▯▯טנדיק זיך בי▯
איר, האָט אים קײנמאָל אױפֿן זינען ניט געקאָנט קומען, אַז אַזױנס, װאָס ער
טוט איצט, איז גאָר מעגלעך און איז אין מענטשלעכן גדר.                          ▯
     מיט אײנעם װאָרט, ער איז װײַט פֿאַרגאַנגען, אַזױ װײַט, אַז װען ער האָט
אײנמאָל, נאָך זײער אַ שענדלעכער מעשׂה, זיך געכאַפּט, האָט ער די מוטער
זײַנע אױף צוריק ביז אין זײן געבורט אַרײַן פֿאַרשאָלטן, און אױף זײַנע ליפּן
זײַנען אים געקומען יענע װערטער, מיט װעלכע דער זײדע פֿלעג▯ אים אין
דער יוגנט, װען ער פֿלעגט זיך צו אים אַמאָל אין שטוב אַרײַנשטעלן, באַ־
געגענען, — די װערטער: „ממזר”... „ממזר בן הנידה”...
     יאָ, ער מוז זיך מודה זײן, אַז די גאַנצע יענע צײַט האָט ער כּסדר געפֿילט
עפּעס ענלעכס אױף דעם, פֿאַר װאָס דער זײדע זײַנער פֿלעגט, אים דערזעענדיק
אַמאָל, אים װי ניט װעלן דערקענען און ניט װיסן, — דאָס מײנט ער דאָס,
                                                           
▯
װאָס האָט אים מעגלעך געמאַכט מיטאַמאָל אַזױ שאַרף, אַזױ אומגעריכט און
אַזױ גװאַלדיק אָן חרטה איבעררײַסן מיט זײן ▯לעם פֿאַרגאַנגענעם, געלערנטן
און דערװאָרבענע מידות און אָן שום צער און װײ אױף אָט דעם װילדן װעג
פֿאַרקערעװען, — דאַס מײנט ער דאָס, װאָס איז אים געקומען, געװיס, אַדאַנק
זײן אָפּשטאַם און געבורט־בלוטן.
     ער האָט אױך געפֿילט, אַז ער דאַרף מיט עפּעס אָט דעם פֿאַרקערעװע
באַרעכטיקן, און באַרעכטיקן קאָן ער אים נאָר דערמיט, װאָס ער װעט װאָס
װײַטער, אַלץ מער אין זײן איצטיקער לאַגע זינקען, זינקען ביז אַריבערן האַלדז
און אױערן, אַזױ, אַז ער זאָל אַפֿילו ניט געדענ▯קען, אַז ער איז װען אַמאָל גאָר
אין אַן אַנדער לאַגע געװען.
     און אַזױ האָט ער טאַקע געטאָן. ביז... ער האָט זיך געכאַפּט... און אַזױ װי
ער װײסט ניט, װי אַזױ ער איז געקומען צו זײן ירידה, װי אַזױ ער האָט פּלוצעם
און אומגעריכט פֿאַר זיך אַלײן אַראָפּגענידערט, אַזױ װײסט ער אױך ניט, װי
אַזױ ער איז צוריק צו זײן פֿריִערדיקן שטאַנד אַרױף.
     ער װײסט נאָר, אַז מיטאַמאָל, אין אײנעם אַ טאָג, האָט ער מיט אַלע
זײַנע יענע חבֿרים־לײט פֿאַרענדיקט און איז װידער אַרױף אױבן. ער איז
געקומען צװישן די זעלבע, פֿון װעלכע ער איז פֿריִער מיט אַ שטיק צײַט גע־
האַט אַװעק, און די גאַנצע צװישן־צײַט, װאָס ער האָט פֿאַרבראַכט, װי ניט
געהער צו זײן, זײַנען זײ אים, װי פֿון זינען אַרױס, אָפּגעמעקט געװאָרן.
     ס'איז אױף אים ניט צו זען געװען קײן פֿלעק, קײן מינע און קײן האַװאַיע
פֿון דאָרט, גלײַך ער װאָלט דאָרט גאָר קײנמאָל ניט געװען, גלײַך קײן הײמי־

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 1▯2


שער, קײן אײגענער כּמעט, און נישט נאָר קײן פֿרעמדע האָבן דאָס ניט
באַמערקט, נאָר אַפֿילו ער אַלײן — ניט. ער האָט גלײַך גענומען רעדן צו די,
צו װעלכע ער האָט זיך איצט אומגעקערט, מיטן זעלבן לשון, װי ער האָט
גערעדט פֿריִער, אײדער ער האָט זײ פֿאַרלאָזט. אַזױ, אַז קײנער האָט זײן
אָפּװעזנהײט פֿון דער צװישן־צײַט נישט חושד געװען און זײן מינדסטע
שײַכות-האָבן גאָר צו אַנדערע, צו אַזױנע, װאָס װען מע װײסט, װאָלט מען
אים זיכער אױף קײן שװעל ניט געלאָזט און קײן מינדסטע מגע־משׂא מיט אים
ניט האָבן.
     באַזונדערס האָט מען ניט באַמערקט דערפֿאַר, װײל אַז ער האָט זײן
קאָמפּאַניע פֿאַרלאָזט, האָט ער זיך ניט אומגעקערט ממש טאַקע אַהין, פֿונװאַנען
ער איז, אָפּגײענדיק, צו זײן קאָמפּאַניע אָנגעקומען. נײן, ער האָט אין אַ װילד־
פֿרעמדער שטאָט אױסגעװאַנדערט, זיך אַװעקגעלאָזט, — אין אַן אָרט, װוּ
מע קען אים ניט לחלוטין, װוּ קײן סימן פֿון זײן יוגנטלעכער און שפּעטערער
פֿאַרגאַנגענהײט איז ניט געװען אױסצוגעפֿינען; און דאָרט, אַזױ װי קײנער
האָט ניט געװוּסט פֿון אים, איז ער גלײַך אױפֿגענומען געװאָרן, װי אַ גלײַכער
צװישן גלײַכע, װי אַ גוטער לערנער, װאָס האָט זיך נאָך דערצו אױך זײער
גוט געהאַלטן, לײַטיש זיך געפֿירט, קײן סימן בײז ניט אַרױסגעװיזן, קײן סימן
פֿון אַנדערש דענקען אָדער אַנדערשדיקער אױפֿפֿירונג, אַזױ אַז ס'איז אױך
ניט געװען קײן סיבה פֿאַר אַן אַנדער באַציִונג צו אים, װי צו אַלע אַנדערע.
                                                                                 


▯
     שפּעטער אַ ביסל האָט ער זיך אָבער װידער אַ גליטש געטאָן. ער האָט
באַמערקט, אַז אַ מין צו־להכעיס װאַקסט אין אים, װאָס קומט אים אָפֿט צום
גאָרגל, װאַרגט אים און צװינגט אים, ער זאָל אַרױס פֿאַר אַלע די, װאָס האַלטן
אים פֿאַר אײנעם פֿון זײ אַלע — אַרױס מיט װערטער אָדער מיט מעשׂים
קעגן פֿיל פֿון דעם, װאָס פֿון זײ איז אָנגענומען און פֿון דור־דורות פֿאַר
                                                                                           ▯
הײליק געהאַלטן.
     מ'האָט אים, נאַטירלעך, גענומען רודפֿן. ער האָט זיך דערום אױך אױפֿן
נײַעם אָרט ניט געהאַלטן. גענומען װאַנדערן, און אומעטום, איבערן זעלבן
טעם, אָפּגעשטױסן זיך געפֿילט און אַזױ שטאַרק גערודפֿט, אַז אין אײניקע
ערטער איז עס מיט אים דערגאַנגען דערצו, אַז מ'▯▯אָט זיך בנוגע אים גע-
שטעלט, װי צו אײנעס אַ פּאַרשױן, אַ שטיק װילדפֿלײש, װי צו אַ מין פֿעלשער
און באַטריבער פֿון קהל, װעלכער רײַסט מיט זײן אמונה און גײט איבער צו
אַן אַנדערער, און ער באַנוגנט זיך ניט דערמיט, נאָר ער פֿאַרמסרט נאָך די
זײן־גלײביקע צו די פֿרעמדע, װען קהל איז דעמאָלט אים „מתיר-דם”, מאַכט
זײן בלוט הפֿקר, אַז װער ס'װיל, קאָן מיט אים טאָן, װאָס ער װיל, אַפֿילו
ביז הרגענען.
     יאָ... ס'איז שױן בײַ אים דערגאַנגען אױך ביז מסירה. ער איז פֿאַר כּעס
אױך דערגאַנגען דערצו, אַז ער האָט שױן אַמאָל אױך צו אַ גלח אַרײַנגעטראָפֿן

-----------

        232                                                          ▯  ד ע ר נ ס ת ר
        

און מיט אים גאָר נאָענטע באַקאַנטשאַפֿט פֿאַרפֿירט. אַזױ, אַז ס'האָט שױן
       אַפֿילו געהאַלטן דערבײַ, אַז זײן זײדנס מוראס, װאָס איבער זײ ▯▯אָט ער אים
▯      געװאָלט מעביר נחלה זײן, פֿון ירושה אָפּזאָגן, האָבן שױן שיִער ניט געהאַלטן
       בײַ מקױם װערן.
             אין דער לעצטער מינוט אָבער האָט ער זיך געכאַפּט און איז פֿון דער־
       שרעק אַװעק צום היפּוך: צו גרױסע און צו באַװוּסטע רבײיִשע הױפֿן אין
        יענער געגנט, װוּ ער האָט זיך דעמאָלט געפֿונען; ער האָט היפּש דאָרט פֿאַר־
       בראַכט, געטאָן אַלץ, כּדי צו קאָנען צושטײן צו יענע, װעלכע װאַרעמען זיך       ▯
       אַרום יענע גלױבנס־פֿײַערן, געװאָלט מיט אַלעמען באַגלײַך זײן, ניט איבער-
                                                               ▯
        צוקלערן און ניט צו באַמערקן דאָס, װאָס קײנע גלױביקע באַמערקן ניט.
             ער האָט אָבער ניט געקאָנט. ער איז אױך פֿון דאָרט — פֿון אײניקע הױפֿן
        נאָר מיט בזיון און פֿון אַנדערע נאָך מיט ערגער — פֿאַריאָגט געװאָרן. און
        אין אַ לעצטן הױף האָט מען אים גאָר פֿאַר אַ משוגענעם געמאַכט. װען ער
        האָט אײנמאָל דאָרט אַ װילדע עװלה אײַנגעזען, װאָס כּדי צו טאָן דעם רבין     ▯
        פֿון הױף אַ געזעליקײט, האָבן פֿיל אָנגעזעענע און באַװוּסטע רבנים אַ בפֿירושן
        דין געפֿעלשט, אים פֿאַרדרײט און אים אױסגעטײַטשט, װי ער האָט זיך בשום־
        אופֿן ניט געלאָזט אױסטײַטשן, און אָז ער האָט זיך אַרײַנגעמישט, זיך גע־
        שטעלט און מיט טױזנטער ראַיות באַװיזן דעם היפּוך און אַרױסגעפֿירט אױף
        דער שײן די פֿעלשונג, האָבן די מקורבים, די אײגענע פֿון הױף און פֿון רבין,
        קײן אַנדער עצה און מיטל ניט געפֿונען, װי נאָר אים פֿאַר משוגע מאַכן. און
        מע האָט אים טאַקע געמאַכט: ער איז אַ שטיק צײַט אַ געבונדענער, טאַקע
        װי משוגע, אין אַ פֿינצטערער קאַמער ערגעץ אָפּגעלעגן.
             ער איז אױך פֿון דאָרט אַװעק. ער איז שױן דעמאָלט עלטער געװען. אָבער
        קײן שטוב האָט ער זיך ניט געכױט: ניט חתונה געהאַט און קײנע קינדער;
        יאָ חתונה געהאַט און זיך געגט; פֿאַרשײדענע פּרנסות געהאַט און ןײ אָנ־
        געװױרן; פֿאַרשײדענע מלאכות זיך אױסגעלערנט און זײ פֿאַרלאָזט. און
        װוּנדערלעך, פֿאַר דער גאַנצער צײַט איז אים קײנמאָל אױפֿן געדאַנק ניט
        געקו▯ען צו ברעכן זײן נדר בנוגע זײן געלט. נאָך מער: ס'איז אים בכלל
        אױפֿן געדאַנק ניט געקומען, גלײַך ער האָט דאָס גאָרניט געהאַט, ניט פֿאַר־
        מאָגט. ▯ ער פֿלעגט דאָס מיט זיך נאָר פֿון שטאָט צו שטאָט אומטראָגן, און
        װוּ געקומען, פֿלעגט ער דאָס אױף אַ זיכער אָרט אַװעק▯לײגן, באַװאָרענען
        און שױן — טױט, מער האָט ער דערפֿון ניט געדענקט ,גלײַך װי פֿון אַ זאַך,     ▯
        װאָס איז גאָר אױף דער װעלט ניט בנמצא.
             ער האָט די גאַנצע צײַט אױך אַלעמאָל געפּרוּװט זוכן אַן אײנעם, װעמען
        ער זאָל זיך פֿאַרטרױען, פֿאַר װעמען ער זאָל זיך קאָנען אױסרעדן,▯ אָבער צו
        װעמען ער אין ניט צוגעגאַנגען, װעמען ער האָט ניט פֿאַרן פֿאַרטרױאונגס־מאַן
        אױסגעװײלט, איז ער יעדעס מאָל אַװעק פֿון יענעם אַן אַנטױשטער, אַ האַלב־

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 233

צעבראָכענער, װײל באַלד נאָך דעם, װי ער האָט נאָר מיט אַ מינדסט װעגן
זײן אָפּשטאַם דערמאָנט, אַזױ האָט יענער אױף אים שױן געקוקט װי אױף אַ
קרעציקן, װי אױף אַזאַ, װאָס איז אַ געפֿאַר צו שטײן לעבן אים, װאָס מע דאַרף
זיך פֿון אים װאָס װײַטער האַלטן און דאָס לײב און די זעל פֿון אים אָפּטראָגן.
     ער האָט זיך דערום פֿאַרשלאָסן, אָפּגעזונדערט פֿון צו טאָן האָבן מיט
װעמען-ניט־איז, און דאָס אײנציקע, װאָס ס▯האָט נאָך װען אין דרין פֿאַר אים
אַ שטיק חיות געשטעקט, איז געװען — אַמאָל אין דער שטיל און אַמאָל אין
דער הײך זיך אָפּשעלטן.
     און דעמאָלט איז אים די דריטע שלאַפֿקײט אונטערגעקומען. דאָס מײנט
ער אים, יענעם, דעם פּאָרשױן זײַנעם, אַ מין דיכוק, װאָס ער האָט אים אַמאָל
בײַ זײן טיש זיצנדיק, בעת אַ סעודה פּראַװען, זיך אַנטקעגן זיצן געטראָפֿן.
אַ פּאַרשױן, אַן אָפּגעריסענער, אַ באָרװעסער, װעלכער האָט אים דערמאָנט             ▯
אין אײנעם פֿון יענע, מיט װעלכע ער האָט אַמאָל אין זײן הפֿקר־ און ירידה־
צײַט צו טאָן געהאַט.
     ער האָט זיך אים אומגעריכט באַװיזן, און ער, סרולי, האָט, אים דער־
זעענדיק, זיך די אױגן געריבן, זען, צי זעט ער אים טאַקע באמת. און אַז
ער האָט זיך איבערצײַגט, אַז יאָ, האָט ער זיך צוערשט שטאַרק דערשראָקן,
ער האָט אױסגעשפּיגן, װי מע שפּײַט אױף אַ שלעכטער אױסװײַזעניש, אָדער
נאָך אַ װיסטן חלום. אָבער יענעם האָט דער שפּײַ נישט אױסגעמאַכט, ער
איז רויִק געבליבן, װי געװען, די ערשטע מינוטן נאָר געקוקט אױף אים און
געשװיגן, דערנאָך שױן מיט אים אױך אַ געשפּרעך פֿאַרפֿירט און פּאַמעלעך־
פּאַמעלעך זיך צו אים אױך אין חבֿרשאַפֿט אײַנגעקױפֿט.
     פֿון דעמאָלט אָן טרעט יענער ניט אָפּ פֿון אים, האַלט זיך מיט אים אינ־
אײנעם, טײלט מיט אים דאָס גוטע, װי דאָס שלעכטע, און ער, סרולי, איז שױן
אַזױ צוגעװױנט צו אים, אַז װען ס'גײט אַװעק אַ צײַט און יענער איז ניטאָ
און װײַזט זיך ניט, גײט ער אים שױן אָן, בענקט ער שױן נאָך אים, און
פֿאַרקערט, ער, סרולי, זוכט שױן איצט גאָר יענעמס חבֿרשאַפֿט.
     יענער האָט אים פֿאַר דער צײַט אױף פֿאַרשײדענע געדאַנקען אַרױפ־
געפֿירט, פֿאַרשײדענע זאַכן אים פֿירצונעמען פֿאָרגעלײגט, אַמאָל גלײַכע, אַמאָל
קרומע, און אײנער אַ לעצטער געדאַנק זײַנער איז דער, — ער זאָל זיך איצט
צו לוזין באַװײַזן און זיך אױסרעדן.
     פֿאַרשטענדלעך, ער, סרולי, װײסט, אַז ס'איז מער נישט, װי אַ קרענק,
און אַז אױף קײן קרענק בױט מען ניט און מע מאַכט דערפֿון קײן װעזן, אָבער
איזן איז ער יענעם דאַנקבאַר; דאַנקבאַר דערפֿאַר, װאָס ער האָט אים ניט
געלאָזט אַלײן, האָט אים אָפֿט געװעקט, געשטױסן, און דאָס האָט אים גע־
בראַכט דערצו, װאָס ער איז איצט אױך צו אים, צו לוזין, געקומען, װי גע־
                                        

▯                  ▯

-----------

         234                                                      ד ע ר נ ס ת ר
                                        


▯
         זאָגט, אױף זיך אױסרעדן, און דאָס, װאָס ליגט אים אױפֿן האַרצן, אַרױס־
         ברענגען, און אים זאָגן פֿאָלגנדיקס:                                             ▯
             — ער נײטיקט זיך אין „חיזוק”, אין עמעצנס אָנהאַלט... ס'איז אים
         שװער אומצוגײן מיט אַ פֿאַרשנורעװעטן בײַטל און נשמה.    האָט שױן די
         ▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯י▯▯▯▯▯▯ ע▯ ו▯▯▯▯▯
         ניט, צוליב װאָס. ער װאָלט דערום געװאָלט לעבן אַ שטאַרקערן פֿון זיך שטײן,
         ▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯
         װוּהין יענער װעט אים פֿירן — אױף גלױבן, איז אױף גלױבן, אױף נישט —
         איז נישט, ס'געװענדט זיך אין יענעם. ער פֿילט, אַז אױב נישט, קאָן ער,
         ▯▯▯▯▯ו▯▯▯▯▯▯ן,▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ו▯י▯▯▯ ▯▯י▯▯
         דערלױבט און אױך מתיר־נדר געװען צוליב שיכּרות...
▯                                           ▼
             מיר װעלן זיך דאָ ניט פֿאַרהאַלטן, כּדי אױספֿירלעך צו דערצײלן, װי אַזױ
         לוזי האָט, נאָך דעם װי ער האָט דאָס אַלץ א▯ױסגעהערט, אױף סרולין געקוקט,
         װאָס ער האָט אים געענטפֿערט: צי פֿאַרשװיגן, צי געטרײסט, צי אים אַ
         געװיסע ריכטונג אָנגעװיזן, װי ס'פֿירט זיך אין אַזױנע פֿאַלן. דאָס אַלץ גײט
         אונדז איצט ניט אָן, און ניט דאָס איז אונדז געװען דער עיקר אינעם אַלעם
         אױבן דערצײלטן.
              ס'װעט אונדז גענוג זײן נאָר צו דערמאָנען, אַז באַלד נאָך אָט דעם גע־
         שפּרעך, װי די לײענער געדענקען, װען מע האָט נאָך לוזין פֿון משה מאַשבערס
         עס-שטוב אַ מענטשן אַרײַנגעשיקט, אים רופֿן צו טײ־טרינקען, האָט ער אומ־
         געריכט פֿאַר אַלע אין עס־שטוב דעמאָלט צוזאַמען מיט סרולין זיך באַװיזן,
         װי עפּעס צונױפֿגערעדט, האַלב אײגענע און װי מענטשן צו אײן דעה; אַזױ
         אַז דער ברודער משה, װי מע געדענקט, האָט דאָס גלײַך באַמערקט און האָט
         געהאַט דערפֿון גרױס ערגערניש, און דאָס איז אױך מעגלעך אַ שטיק סיבה
         געװען צו דעם קריג, װאָס איז דערנאָך אױסגעבראָכן צװישן די ברידער, —
         איז אָט, ראָס געדענקענדיק, װעט מען זיך שױן קאָנען פֿאָרשטעלן און אױך
         אַ געװיסן סימז האָבן▯ אַז אַלנפֿאַלס, איז סרולי פֿון לוזין גימ אָפּגעשטױסן
         געװאָרן, װי פֿון אַנדערע, אַז אַ געװיסע טײל מיטגעפֿיל האָט ער בײַ אים
         זיכער יאָ געפֿונען; אָבער צי האָט ער אים אױף לאַנג צו זיך צוגעבונדן, צי
         נאָר אױף קורץ, צי אױף אַ גרעסערער װירקונג, צי נאָר אױף אַ דערװײליקער,
         אױף אַ קלײנער — װעלן מיר שפּעטער זען, און פֿון דער װײַטערער דער־
         צײלונג, צו װעלכער מיר קערן זיך גלײַך אום, זיך איבערצײַגן.

-----------

                                           ▯1▯

▯                   א ו י▯ ', פ ר עטש יסטער יאָ ריד,,
        
אָן אַנדערשמאָל װאָלט שטאָט פֿון אָט די נײַס פֿיל גערעדט. אַ קלײניקײט!
  דער באַװוּסטער לוזי מאַשבער, דער, װעלכער האָט געקאָנט זײן דער שטאָלץ
  און דער מוסטער בײַ יעדער חסידישער עדה, צו װעלכער ער װאָלט צו-
  געשטאַנען, אַפֿילו צו די פֿאָרנעמסטע און באַװוּסטע, האָט זיך אַזױ אומגעריכט
  אַ בײג געטאָן און זיך אַראָפּגעלאָזט גאָר צו אַזױנע, װאָס האָבן קײן מינדסטן
  אָנזען, הן מיט זײער נישטיקער צאָל, הן מיט זײער, מישטײנס־געזאָגט פֿאַר־
  נעם, — צו יענע, װאָס קײנער דערמאָנט זײ אַפֿילו ניט, און װען יאָ, איז מיט
  ביטול און פֿאַראַכטונג, װי פֿאַרשטענדלעך צו אַזױנע, װאָס קהל האָט זיך פֿון
  זײ אַזױ דערװײַטערט, אַז חסידישן עולם איז כּמעט פֿאַרװערט מיט זײ זיך
  משדך צו זײן.
       אַ קלײניקײט — לוזי בײַ די בראַסלעװער! װאָס דאָס האָט אים שױן,
  צום אַלעמערשטן, געבראַכט מיט זײן ברודער משהן איבערצורײַסן. אַזױ
  איבעררײַסן, אַז די שטאָט האָט כּמעט קײנמאָל אַזאַ פֿאַל ניט געהערט, אַז
  אַזױנע ברידער זאָלן זיך אױף אַזאַ ניט־ברידערשן אופּן צעגײן; אױף אַזאַ
  אופֿן, אַז אײנער, דער ייִנגערער, משה, זאָל דעם עלטערן אַזױ פּוגע בכּבֿוד זײן,
  און דער עלטערער▯ לוזי, זאָל, פֿון זײן זײט, דעם ייִנגערן אַזאַ ביטערן בזיון
  אָנטאָן פֿאַר שטוב־אײגענע, פֿאַר פֿרעמדע און פֿאַר גאַנץ שטאָט, װאָס האָט
  זיך דערנאָך דערװוּסט, זיך געמוזט דערװיסן, און זאָל אים זײן שטוב פֿאַרלאָזן
  פּלוצעם, אינמיטן בײַנאַכט, װי אײנער, װאָס פֿאַרלאָזט אַ חורבֿה, װעלכע האַלט
  אָט באַלד בײַם אײַנפֿאַלן.
       ס'איז דאַך ניט געהערט געװאָרן! דערצו נאָך, װי מע האָט איבערגעגעבן,
  בשותּפֿות און צוזאַמען מיט יענעם פּאַרשױן, מיט סרולין, װאָס קײנער האָט
  קײנמאָל קײנעם ניט געזען מיט אים װען־ס'איז־ניט־איז צוזאַמען גײן, אָדער
  װאָסער▯ניט־איז עסקים האָבן, קײן חבֿרשאַפֿט ניט שליסן און פֿרײנטשאַפֿטלעך
               
▯
  מיט אים אױף קײן אײן סטעזשקע ניט שטײן, און דאָ — נאַ דיר גאָר פּלוצעם
  אַזאַ זאַך:  קורנער ניט און ▯וז▯ יאָ!  און נאָך אַזױ נאָענט, אַזױ צוזאַמענ־
  געזונגען, אַז לוזי האָט זיך פֿאַר זײן כּבֿוד אײַנגעשטעלט, און דאָס באַלײדיקן
  אים מצד זײן ברודער משה האָט אים פֿאַר אַן אױסרײד און סיבה געדינט מיטן
  ברודער זיך צעגײן און מיט סרולין זיך צונױפֿגײן.
       באַזונדערס װאָלט זיך אַן אַנדערשמאָל שטאָט צערעדט, און איר פֿאַנטאַזיע
  װאָלט זיך צעשפּילט, געװױר װערנדיק נאָך אַזאַ מעשׂה, װי די מעשׂה מיט
  סרוליס געלט, װאָס האָט זיך בײַ אים באַװיזן.
                                         ▯23

-----------

         236                                                              ד ע ר נ ס ת ר
              
אמת, אױך איצט האָבן די, װעלכע האָבן זיך דערפֿון דערװוּסט, צוערשט
        זיך ניט געגלײבט. אָבער אַז שלום־אַהרן האָט, שטײענדיק אין טלית־און־
        תּפֿילין אין שול, פֿאַר אַן עדה ייִדן, פֿאַר מענטשן, װאָס קענען אים פֿון לאַנג
        פֿאַר דעם, װאָס ער איז, אַלנפֿאַלס, פֿאַר ניט קײן אױסטראַכטער, קײן ליגנער,
        — אַז שלום־אַהרן האָט פֿאַר אַן עדה ייִדן אין טלית־און־תּפֿילין שטײענדיק,
        זיך געשװױרן: „ער זאָל אַזױ זען אַלדאָס גוטס, ער זאָל אַזױ דערלעבן משיחן,
         װי ער האָט אַלײן געזען בײַ יענעם אַ פּאַק פּאָזיט, אַזאַ, װאָס מע זעט▯ בײַ
         גרױסע גבֿירים זעלטן, אַזאַ, פֿאַר װעלכן מע װאָלט לױט אים, שלום־אהרנען,
         אַ האַלבע שטאָט אָרעמע מײדלעך געקאָנט ▯תונה מאַכן”; און בפֿרט נאָך,
        װען שלום־אַהרן האָט דערצו מיט אַלע פּרטים דערצײלט, װי ▯זױ סרולי איז צו
         אים אין שענק אַרײַנגעקומען, װיפֿל ער האָט אױסגעטרונקען, און אַז ער האָט
         די גאַנצע צײַט גערעדט צו זיך אַלײן און אַז ער האָט אַפֿילו בײַ זײן משרת
         נפֿתּלי חשד אַרױסגערופֿן — האָט שױן קײנער ניט געצװײפֿלט. מע איז די
         ערשטע מינוטן װי אָן לשון געבליבן, דאָס אױסהערנדיק, דערנאָך האָבן זיך
.       השערות גענומען שיטן, אײנע אומגעלומפּערטער פֿון דער אַנדערער, אײנע
         פּאַנטאַסטישער פֿון דער אַנדערער, שטערנס האָבן זיך געקנײטשט, קעפּ זיך
         געבראָכן, זוכנדיק באַשײד פֿאַר דעם, װאָס קײנער, דער גרעסטער פֿאַנטאַזיאָר
         אַפֿילו, װאָלט זיך קײנמאָל אַזױנס ניט פֿאָרגעשטעלט, ניט אױסגעפֿאַנטאַזירט.
              — נאַ דיר גאָר אַזאַ זאַך! אַזאַ פּאַרשױן, װי סרולי, מיט געלט! און מיט
         נאָך אַ▯ױפֿיל געלט! פֿונװאַנען? פֿון װאָס? װוּ האָט זיך עס צו אים גענומען
         און פֿאַװואָס האָט קײנער קײנמאָל ביז אַהער אַפֿילו קײן מינדסטע אַנונג ניט
         געהאַט װעגן דעם?...
              אַנדערע האָבן זיך אױך געמיט אַרױסצוגעפֿינען אַ געװיסן צוזאַמענחאַנג
         צװישן די צװײ מעשׂיות — מעשׂה לוזי און מעשׂה סרולי. בפֿו▯ט, אַז אין אײן
         און דער זעלבער צײַט זײַנען זײ דאָך פֿאָרגעקומען, זיך געטראָפֿן, און אין יענעם  ▯
         טאָג טאָקע זײַנען זײ זיך צונױפֿגעגאַנגען — האָט דאָס דאָך אַװדאי גערײצט
         און אין קאָפּ זיך געביסן.
              אַן אַנדערשמאָל, זאָגן מיר, װאָלט אָט די נײַס שטאָט איבערראַשט. די
         שטאָט װאָלט פֿון דעם פֿיל גערעדט, דאָס לאַנג אין מױל געקײט, פֿאַרשײדן
         דאָס דערצײלט און איבערדערצײלט, יעדערער װאָלט עפּעס צוגעלײגט, צו־
         געגעבן, דער חידוש װאָלט זיך צעװאַקסן, פֿריִער איבער שטאָט אַלײן און פֿון
         הױן צו הױז זיך צעגאַנגען, דעדנאָך אַרױס אױך אױסער דער שטאָט, אױף דער
         גאַנצער געגנט אַרום, ביז אַ האַלב װעלט װאָלט מיט דעם צו טאָן געהאַט און
         געקלונגען.                                                           ▯
              יאָ. אַן אַנדערשמאָל.
              דאָס מאָל אָבער איז די נײַס אינמיטן איבערגעריסן געװאַרן און האָט קײן
         פֿאַרשפּרײטונג ניט באַקומען, מחמת ס'האָבן זיך דערנעענטערט די טעג פֿון

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 237


גרױסן יאָר־יאַריד „פּרעטשיסטע” — יענער יאַריד, װאָס גאַנץ שטאָט ריכט
זיך אַ גאַנץ יאָר אױף אים, און אין די טעג, װאָס פֿאַר אימ▯ װערן אַפֿילו די
גרעסטע שולן און קלױזן, װאָס זײַנען שטענדיק געפּאַקט פֿון דאַװנער, שיטער
און פּוסטלעך; אַלע אײלן דעמאָלט, מערסטנטײל דאַװנט מען שױן אַפֿילו
דעמאָלט אין דער הײם, אַזױ אַז די נעסט פֿון נײַס, די הױפּט־פֿאַרשפּרײטער
זײערע, די שולן און קלױזן, האָבן אײַליק און נאָר מיט שפּיצן אױער די נײַס
אױפֿגעכאַפּט, האָבן קױם באַװיזן זי אױפֿן צונג צו נעמען, אָבער קײן מעגלעכ־
קײט ניט געהאַט זי איבערצובאַװוּנדערן, פֿון זײער זײט צו איר צוגעבן, צולײגן
און אין װײַטערן גאַנג זי לאָזן.
      קײן צײַט, װײל — „פּרעטשיסטע”.
                                         
▼
     זאָל אונז דאָ דערלױבט װערן זיך לענגער אָפּשטעלן און זאָגן אױספֿירלעך
װעגן „פּרעטשיסטע”, װײל די גרײס און ראָל פֿון דעם יאַריד האָט ניט נאָר
פֿאַר די N—ער שטאָטלײַט, נאָר, װי מע װעט זען, אױך פֿאַר אונדז אַ פֿיל
גרעסערן אינטערעס און באַטײַט, װי געװײנלעך אַנדערע יאַרידן.
     פֿאַר אַלעמען האָט די שטאָט דעמאָלט אױסגעזען, װי אַ באַלאַגערונגס־
לאַגער. טױזנטער און איבערטױזנטער פּױערים, שליאַכטע, הענדלער, פּריצים,
ליװעראַנטן, ציגײַנער, בעטלער און גנבֿים האָבן זיך אַהין, אין N פֿון נאָענטע,
פֿון װײַטע און גאָר װײַטע קרײןן און געגנטן געצױגן — אױף פֿורן, אױף פֿערד—
און־װעגעלעך, אױף קאָטשן, קאַרעטעס, רײַטנדיק און אױך צופֿוס גײענדיק.
     די שטאָט איז געװען צו ענג אױף זײ אַלעמען אַרײַנצונעמען. פֿיל זײַנען
דערום געבליבן לאַגערן אַרום דער שטאָט. דער גרױסער רובֿ אָבער, װעמען
ס'האָט געגליקט און זיך יאָ אײַנגעגעבן אַרײַן אין שטאָט, האָט פֿאַרנומען: —
װוּ אַ פּלאַץ, איז אַ פּלאַץ, װוּ ניט קײן פּלאַץ, איז ניט, און װוּ ס'ניט־איז
אױף אַ גאַס, אַ געסל, אַ סיטקע, אָ ליקל, אַבי נאָר אָרט, װוּ פֿורן האָבן זיך
געקאָנט ענג אײנס לעבן אַנדערן אױסשטעלן, און מענטשן זאָל שױן ניט האָבן
אַפֿילו װוּ זיך דורכצורוקן.
     אַ טאָג פֿריִער פֿאַרן יאַריד, האָבן זיך אַרײַנגעצױגן אין N פֿון אַלע
שליאַכן, װעגן און ראָגאַטקעס פּױערשע פֿורן מיט אָפּגעשניטענעס פֿון פֿעלד,
מיט אָפּגעריסענעם פֿון סאָד און גאָרטן און אױך מיט אױסגעהאָדעװעטע שטוב־
און פֿעלד־בעלי־חי — װער מיט אַ קו צום װאָגן צוגעבונדן, װער מיט אַ קעלבל
— אונטערן װאָגן, װער מיט אַ לאָשעקל, לעבן די פֿערד לױפֿנדיק, און װער
ס'האָט געהאַט אַ חזירל אָדער עטלעכע אױפֿן װאָגן אין אַ זאַק ליגן און
קװיטשען.
     טױזנטער קולות האָבן זיך געהערט, װען דאָס אַלץ איז, פֿון אַלע זײַטן
אָנקומענדיק, אין שטאָט זיך צוזאַמענגעפֿאָרן: אַ מעקען פֿון קי, װעלכע זײַנען

-----------

                                                                         ▯
            

238                                                              ד ע ר נ ס ת ר
            
פֿון זײערע הײמישע שטאַלן און טשערעדעס אַרױסגעריסן געװאָרן, אַ הירזשען
           פֿון יונג־פֿערד און לאָשעקלעך, נישט געװױנטע צו רעש און ענגשאַפֿט פֿון
           שטאָט, אַ קװיטשערײַ פֿון חזירים, װעלכע האָבן זיך פֿאַרשײדן אױף די געמבעס
            געריסן, װי פֿאַרן קױלען, פֿאַרן שעכטן.
▯               דער טומל אױסערגעװײנלעך — פֿון אַלעם דעם, װאָס איז אין שטאָט פֿון
           אױסן געבראַכט געװאָרן אױף דאָ אָפּצוזעצן און פֿאַרקױפֿן, און פֿאַרן געלט,
           װאָס אי▯▯אָפּגעלײזט געװאָרן, טאַקע באַלד דאָ אױפֿן אָרט אױסגעגעבן צו װערן,
           כּדי שטאָטישע זאַכן אײנצוחאַנדלען, װי ביליקן צעלניק, רימערײ־ און גע־
           שפּאַן־זאַכן, קלײדער, שיך, טוך, טיכלעך, שאַלן פֿאַר מענער, קינדער, דער-
           הױפּט אָבער פֿאַר פּױערשע פֿרױען און טעכטער, פֿאַר װעלכע די שטאָט האָט
           זיך געפֿלײַסט און זײער געשמאַק, זײער באַליבטע שטאָף־מוסטערן און פֿאַרבן
           געקאָנט, געװוּסט און אױסגעלערנט.
                 דאָס געזעמל, װי פֿון אַ געװיסער, באַזונדערס אױף די „טאָרהאָװיצעס”,
           אױף די יאַריד־פּלעצער, װוּ פֿערד און קי זײַנען פֿאַרקױפֿט און אײנגע־
           האַנדלט געװאָרן; דאָרט, װוּהין ליװעראַנטן האָבן גאַנצע פּאַרטיעס פֿערד
           געבראַכט: בעסערע — פֿאַר פּריצים, געמײנערע — פֿאַר שליאַכטע — און
           דאָרט זײ אױסגעפּרוּװט, די קונים זײער גאַנג און לױף־פֿײיִקײט צו באַװײַזן;
           דאָרט, װוּ גאַנצע טעג האָבן בײַטשן גענאַקט, פֿערד זײַנען, צו שטריק גע־
           בונדן, אין אַ קרײַז אָדער ניט אין קײן קרײַז אומגעלאָפֿן, און עולם, גרױסער
           עולם, סײַ קױפֿער סײַ גלאַט נײַגעריקע, האָבן באַשעפֿטיקט אָדער לײדיק־
           גײעריש יענע קרײַזן אַרומגעשטעלט.
                דאָרט אױך ציגײַנער מיט פּױערשע פֿערד האָבן מיט קנאַקנדיקן לשון און
           מיט שװינדל־קאָמפּאַניעס די פּױערים געװאָלט נאַרן, און יענע האָבן זיך ניט
           געלאָזט, ניט גלײבנדיק און גוט קענענדיק די ציגײַנער. זײ, די פּױערים,
           האָבן שעהן־לאַנג זיך געדונגען, לאַנג זיך רעדלעכװײַז געישובט, פֿיל מאָל דעם
           האַנדל באַקוקט און אים אױסגעפּרוּװט, און לסוף דאָך געהאַנדלט און זיך
           אױך — אַמאָל מער, אַמאָל װײניקער, — טאַקע אַרײַנגענאַרט.
                אױף די תּבֿואה־מאַרקן האָבן מערסטן ייִדן געהאַנדלט, געשװיצט און גע־
          שװינדלט. יעדער האָט זײַנע פֿון לאַנג באַקאַנטע פּױערים אָפּגעזוכט און מיט
           זײ געװײנלעך געשעפֿט געשלאָסן — װײניקער לױנבאַר, נאַטירלעך, פֿאַרן
           פֿאַרקױפֿער, מער פֿאַרן אײַנקױפֿער, אָבער דאָך אין דער מאָס און אין דער
          גרענעץ פֿון לױנבאַרקײט, װײל פֿאָרט האָט מען דאָ צו טאָן מיט באַקאַנטע,
           מיט לאַנגיאָריקע קונים. פֿאַרשטענדלעך אָבער, ▯אַז מיט ניט־באַקאַנטע, מיט
          צופֿעליקע קונים, איז מען זיך שױן אַ ביסל ערגער באַגאַנגען און פֿיל מער
          געשװינדלט.
                דאָרט האָט מען געקאָנט זען, װי לעבן תּבֿואה־װאָגנס, פֿון היפּשע קרײַזן
          פּױערים אַרומגערינגלט, װעגט מען תּבֿואה, אין גרױסע זעק און לאַנטעכער,

-----------

      ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   239
      
געבראַכט פֿון פּױערשער הײם אָדער פֿון װײַטע פּריצישע עקאָנאָמיעס. די
      פּריצישע עקאָנאָמען אָדער די פּױערים — די אײגנטימער פֿון דער תּבֿואה,
      זײַנען מיט קלאָרן חשבון געקומען, מיט געװיסער צאָל און מאָס: אַזױ פֿיל און
      אַזױ פֿיל מעסטלעך, קאָרעץ... און װי אַזױ אונטער די הענט, אָט דאָ טאַקע,
      אױף דער װאָג ליגנדיק, און בײַ זײ אױף די אױגן, װערט בײַ זײ זײער אײגנטום
      אָדער דאָס אײגנטום פֿון זײערע באַלעבאַטים, די פּריצים, אײַנגעשרומפּן, און
      דאָס קומט פֿאָר אַדאַנק דעם, װײל דער קױפֿער פֿון דער תּבֿואה פֿעלשט,
      שטעלט אונטער אַ פֿוס אונטער דער װאָג, שטעלט זײן לעבן אײן אין קאָן,
      װײל אױב מע װאָלט דערזען, איז ער מיט לײב־און־לעבן ניט זיכער און מיט
      קײן גאַנצן אבֿר װאָלט ער שױן ניט אַרױס פֿון קרײַז. בײדע שװיצן, סײַ דער
      קױפֿער, װײל אַנגסט און טױט־שרעק האָבן זיך אים אין שװײס פֿאַרװאַנדלט,
      סײַ אױך די פֿאַרקױפֿער, װײל זײ שטײען געפּלעפֿט, חידושן זיך, װוּנדערן
      זיך, קאָנען בשום־אופֿן ניט גלײבן, אַז זײ האָבן, אין דער הײם װעגנדיק, אַזאַ
      גראָבן טעות געהאַט, צוזעענדיק, װי אַ שטיק חשבון און פֿאַרמעגן גליטשט
      זיך זײ פֿון די הענט אַרױס, און זײ קאָנען זיך גאָרניט העלפֿן, װײל װאָס קאָן
      מען מאַכן, אַז װאָג איז דאָך פֿאָרט װאָג?...
           אַזױ די קלײנע הענדלער, מערסטנטײל אָרעמע איבערקױפֿער, אַזױ אָבער
      אױך דער גרױסער רובֿ ציגײַנער, ליװעראַנטן, ביז פּריצים אַפֿילו, װאָס זײ
      אַלײן שטײען װי פֿון װײַטן, מישן זיך, כּלומרשט, װײניק אינעם פֿאַרהאַנדלען
      דאָס, װאָס זײ האָבן אַהער אױפֿן יאַריד געבראַכט פֿון פֿערד, פֿלאַקס, תּבֿואה־
      מוסטערן אין טיכלעך אײַנגעבונדן, כּדי גרױסע פּאַרטיעס אױף דער בירזשע
      צו פֿאַרקױפֿן. אָבער דערפֿאַר טוען די פֿאַרטרעטער ןײערע — זײערע אָנגע־
      שטעלטע, פֿאַרװאַלטערס און עקאָנאָמען — דאָס ,װאָס לאָזט זיך טאָן אין אַזױנע
      פֿאַלן, אין אַזױנע גרױסע יאַרידים, בעתן היציקן האַנדל, װען דער טומל איז
      גרױס און די לופֿט פֿול מיט שװינדל.


▯
           אױך גנביס, פּשוטע קעשענע▯לײט, שטײען דעמאָלט ניט אָפּ, טוען זײער
      זאַך, װי די „מלאכה” און די הײסע צײַט פֿאָדערט. צו די הײמישע, שטאָטישע
      גנבֿים קומען דעמאָלט אָן פֿון אַלע עקן, פֿון װײַטע קרײַזן אַהער זיך צוגע־
      שטעלט, אױך פֿרעמדע — פֿלינקע הענט, גאָלדענע פֿינגער, זשװאַװע שלעפּער,
      דרײען זיך צװישן פֿערד־און־װאָגן, דאָרט, װוּ ענג, װוּ אַ ▯געזעמל, רײַבן
      זיך אין געדיכטעניש, רײַבן זיך ניט אומזיסט, נוצן אױס די קענטעניש, כּדי
      זיך צו דער צײַט װאָס גיכער אָפּטראָגן און זיך אַרױסרוקן, און אױך, װען זײ
      האָבן די צײַט, די רעכטע צײַט פֿאַרשפּעטיקט און זײ װערן געפּאַקט — נוצן
      זײ אױס די קענטעניש אַזױ, אַז זײ זאָלן געשלאָגן װערן נישט אין די ערטער,
     װוּ די שלעגער װילן, נאָר אין יענע, װוּ זײ לױנט, װוּ ס'װעט זײ אַמ־
     װינציקסטן שאַטן, זײ זאָלן אַרױס אָן אַ מום און זײ זאָלן די  „אַרבעט”-
     פֿײיִקײטן אױף אַ לאַנגער צײַט ניט פֿאַרלירן.

-----------

240                                                              ד ע ר נ ס ת ר
     
אָט אַזױ, װער ס'נאַרט גרױס, װער קלײן, װער ס'גנבֿעט מער, װער —    ▯
װײניקער.
     אָכער ס'מאַכט ניט: גנבֿה איז גנבֿה, און יאַריד בלײַבט יאַריד, און פֿון
מאָל צו מאָל פֿאַרגעסט מען, װײל דאָס לעבן און די נױט אין שטאָט־ און
דאָרף־פֿאַרקער װערט פֿון דער גענאַרערײַ ניט מינדער — אין געװײנלעכע
▯אַריד־טעג, בפֿרט „פּרעטשיסטע”.
     סוף־כּל־סוף איז דאָך „פּרעטשיסטע”, אױסער אַ יאַריד — אױך אַ שטיק
יום־טובֿ פֿאַר אַלעמען — פֿאַר פּױערים, װאָס נאָכן האַנדל פֿאַרברענגט מען
אין די שענקען. אַנדערע, װעלכע די שענקען קאָנען שױן ניט אַרײַננעמען,
טרינקען אַלײן, אָדער צוזאַמען מיט באַקאַנטע פֿון אײגענע און נאָענטע דערפֿער
אין דרױסן, אונטערן הימל ,אױף די גאַסן, אױף די הױפֿן, אױף די פּלעצער —
אױף די װאָגנס, אָדער אױף דער ערד אױסגעזעצטע, אױסגעלײגטע אױך
אונט▯▯     .
           ו▯▯▯ פֿױערשע ▯ױען, װאָ▯ תּמיד ▯ױפֿן יאַריד טוען ▯יד מיט
עפּעס באַנײען: מיט אַ פֿאַרביק טיכל, פֿאַרטעך, קלײדל, שטיװל א. אַז. װ.;
פֿאַר קינדער, װאָס װערן אַמאָל מיטגענומען — אַ היטל, די גרײס װעדליק
פֿאַרן טאַטן, אױפֿן קלײנעם קעפּל, אָנצוטאָן, מיט אַ גרױסן דענעק און לאַקירע־
נעם דאַשעק, װאָס מע זעט דערפֿון די װעלט ניט אַרױס, און דאָך איז דאָס
אָנגעטאָן, און טאַטע־מאַמע שפּיגלען זיך און זײַנען צופֿרידן...
     נישט געקוקט אױף דער גענאַרערײַ, פֿאַרגינט זיך דאָך דער גרױסער
פּױערשער עולם אױפֿן יאַריד דעמאָלט אַ ביסל פֿון דאָרפֿישן שטאַרק שפּאָר-
זאַמען גדר אַרױסצוגײן, און אױסער ד▯י געבראַכטע מאכלים פֿון דער הײם —
ברױט, חזיר — װערט דעמאָלט אױך אַ מין שטאָט־מאכל מיט גרױס גיריקײט
געפּרוּװט, װי אַ האַלב־װײַסע בולקע; אַמאָל, פֿאַר װײַבער און קינדער — אַ
קרענצל האַרטע בײגל, האַרט װי שטײן פֿון ▯אַ ▯גאַנץ יאָר זון אום זומער, און
װינטער אױפֿן פֿראָסט אױסגעטריקנט, װעלכע זײַנען בײַ די ברױט־שטעלן גע־
האַנגען, ביז זײ האָבן זיך אױפֿן יאַריד אױסגעװאַרט. ס'װערט אַפֿילו אַמאָל אַ
צוקערקע אײַנגעקױפֿט, הערינג, קװאַס און אַנדערע שטאָט־זאַכן; אױך פֿרוכטן,
װעלכע װערן אין דאָרף ניט געזען, װי קאַװענעס, װאָס גרױס און קלײן, —
פּױערים, פּױערשע פֿרױען און קינדער, — זופּן פֿון זײ די זיסע יושקע מיט
פֿאַרגעניגן און האָבן פֿון זײ דערנאָך די פּנימער, די נעז ביז די אױגן נאַס
און קלעפּיק.
     אַזױ דער פּשוטער עולם. די מער פֿאַרמעגלעכע פֿאַרברענגען בײַ בעסער
פֿאַרגרײטע מאכלים פֿון פֿישן, פֿלײשן און אַלערלײ געזאַלצנס אױף שענקערשע
טישן, מיט משקה און מיט הױכן געזאַנג דערצו.
     די שענקען דעמאָלט איבערפֿו▯ט. טיש און בענק באַזעצט מיט פֿאַרמעג־
לעכע פּױערים, מיט פּױערשע װײַבער, װאָס די פּנימער זײַנען שױן בײַ זײ רױט

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 241

פֿון געטראַנק. בײַ די פּױערים — די מאַרינאַרקעס שױן צעשפּיליעט ,און בײַ
די פּױערטעס — די קאָפּטיכלעך צעבונדן, און מע רעדט, מע שרײַט אַלע
אינאײנעם, און מע הערט שױן ניט אײנער דעם צװײטן, און אינמיטן גערײד
און געזאַנג קושט מען זיך, און די קולות און די געדעמפֿטע לופֿט פֿון שענק
לאָזט זיך שױן אױף היפּש װײַטער פֿון שענק אַרױספֿילן...
     דאָרט, אין די ביליקע שענקען — פּױערים. אױף אַ שטאַפּל העכער, װי
אין שלום־אַהרנס װײנשענק — שליאַכטעס, שױן בעלנים אױף װײן, אױף
פֿײַנערע משקאות, אױך אױף אײדעלע מאכלים, אױף בעסערער געזעלשאַפֿט
און מער לײַטישער באַדינונג.
     דאַן, אין די פּריצישע אכסניות, אין די בעסערע אײַנפֿאָר־הײַזער, װוּ
ס'שטײען אײן נאָר גוטבאַזיצער, ביז די הי־קאַנטישע גראַפֿן און פֿירשטן אַפֿילו,
אין יענע אײנפֿאָרן װערן דעמאָלט געבראַכט מיטיקן, אין די בעסט־מעגלעכע
קיכן באַשטעלט, און פֿונעם באַװוּסטן „גן־עדן”־קלײטעלע, װי מע פֿלעגט
דאָס קלײטעלע רופֿן אין N, װערט צוגע▯טעלט אַזױנס, װאָס די שטאָט, די
רײַכסטע אַפֿילו, פֿאַ▯רגינען זיך דאָס קײנמאָל, װײל יענע זאַכן זײַנען פֿאַרגרײט
און באַשטימט נאָר פֿאַר פּריצים, װעלכע מע האָט אַ גאַנץ יאָר אין זינען.
     דאָרט, אין יענע אכסניות, זײַנען אָפֿט נאָכן געשעפֿט-טאָג אױך פֿאַר־
שײדענע הוליאַנקעס אײנ▯▯עאָרדנט געװאָרן, װאָס פֿון יאָר צו יאָר האָבן זײ
פּריצים פֿאַרגעדענקט, און אױפֿן צװײטן יאָר „פּרעטשיסטע” האָבן זיך פּריצים
װידער אַהין פֿאַרזאַמלט און װידער די זעלבע און ענלעכע אײַנגעאָרדנט.
     טישן האָבן זיך געבראָכן. די אײגנטימער פֿון „גן־עדן” האָבן זיך געמיט
און פֿון בעסטע היגע און אױסלענדישע מאַרקעס װײנען פֿאַר יענע טעג, פֿאַר
די שטענדיקע באַשטעלער אױסבאַהאַלטן: בעסטע פֿרוכטן, אַזש פֿון די װײַט־
סטע ערטער פֿון היגן לאַנד, דאַן — פֿון פֿרעמד, אַזש פֿון טערקײַ א. אַ., פֿרישע
און געטריקנטע; בעסטע פֿישן און געזאַלצנס, — און די װענט פֿון יענע
אכסניות האָבן אין די אָװנטן אױף יענע הוליאַנקעס געזען אַזױנס, אַזאַ פֿאַר-
שװענדערישקײט און פּריציש־פֿירשטלעכע פֿאַרגינערײ, װאָס אַ גאַנץ יאָר, בײַ
אַנדערע אײנשטײער, אַװדאי און געװיס קײנמאָל.
     דאָס איז עלטערע פּריצים. אָפּגערעדט שױן פֿון ייִנגערע, װען זײ פֿלעגן
זיך אַמאָל אַן ענגערע קאָמפּאַניע פֿאַרזאַמלען, אָן פֿרעמדע אױגן און אָן דער
אָנװעזנהײט פֿון אַזױנע, װאָס קאָנען זײ פֿאַר זײערע עלטערן אָדער פֿאַר זײערע
אָפּעקונעס צוקלאָגן. דאָרט אין אַזאַ־אָ קאָמפּאַניע איז שױן אָפֿט אָפּגעטאָן
געװאָרן אַזױנס און געהוליעט געװאָרן אױף אַזאַ אופֿן, װי נאָר אין די אױס-
לאַנדס האָבן זײ זיך אױפֿגעפֿירט, — אין יענע שטעט און ערטער, װוּ יונגע
פּריצים, גרעפֿישע זינדלעך פֿלעגן געשיקט װערן, כּלומרשט, זיך לערנען, און
אין דער אמתן, כּדי זײערע משוגענע יונגע טעג און די גרױסע, בירושה זײ
אױסגעפֿאַלענע, קאַפּיטאַלן אױסברענגען.

-----------

242                                                                ד ע ר נ ס ת ר
     

אָט פֿונזײערטװעגן האָבן זיך אין דער צײַט פֿון יאַריד אַ גרױסער שטאַט,
— פֿאַר אַלעמען, אײגענע מענ▯שן, געמיט, מענטשן, װעלכע זײַנען פֿון זײערע
הײמען ,פֿון זײערע עלטערן זײ נאָכגעשיקט געװאָרן, זײ אין װעג צו באַדינען;
און אױך געװיסע שטאָט-לײט, מיני פֿינצטערע▯ בײַ די װענט זיך רירנדיקע
פּאַרשױנען, װי געלט־ און עבֿירה־מעקלער, װאָס דורך זײ איז אַלץ צו זײערע
יאַרידישע פֿאַרגעניגנס צוגעשטעלט געװאָרן, אַלץ, װאָס האָט זיך זײ פֿאַר־
גלוסט, אַלץ, װאָס אין זײער צעהיצטער פֿאַנטאַזיע איז אױפֿגעקומען. אָנ־
הײבנדיק פֿון אױסגעלאַסענער שיכּרות און ענדיקנדיק מיט יענע סאָרטן פֿרױען,
היגע, און אױך אַנדערע, ספּעציעל אױפֿן יאַריד פֿון ערגעץ אַנדערש אַראָפּגע־
בראַכט אָהער, אין די פּאָר שאַנדהײזער, װאָס האָבן זיך אין שטאָט געפֿונען,
און װאָס ספּעציעל צוליב זײ, צוליב די פּריצימס זינדלעך, זײַנען יענע פֿרױ▯ן
גאַנצע טשערעדעסװײז פֿון די אײגנטימער פֿון די הײַזלעך אין באָד אַרײַן
געטריבן געװאָרן, זײ זאָלן אױסזען פֿריש, נאָר־װאָס פֿון געװעש, און אױך
אױפֿן בעסטן איפֿן ▯ געקלײדט און אױסגעפּוצט, װי ס'פּאַסט פֿאַר אַזױנע
אױסטערלישע געסט און פֿאַלן...                               ▯
     אַןױ — פּריצים.
     שטאָט־לײט אָבער, װי סוחרים, הענדלער, היגע, אױך לאַנד־סוחרים, לאַנד־
מעקלער, אָנגעפֿאָרענע אױף קױפֿן, פֿאַרקױפֿן, מעקלערן און נאַרײַען, — אָט
די אַלע זײַנען יענע טעג שטאַרק ▯▯אַשעפֿטיקט געװען פֿון פֿיל האַװען און
אומשמײען, יעדערער לױט זײן גראַד, ד. ה. לױט דעם פֿאַרמעג, װאָס ער האָט
געהאַט אין סחורה, האַנדל אַרײַנצולײגן, אָדער פֿון האַנדל, סחורה אַרױס▯▯▯
צונעמען.
      יענע טעג האָט מען אײַלנדיק געגעסן און אױף גיך געדאַװנט, װײניק אָדער
כּמעט גאָרנישט ניט געלערנט. ביז די רבנים אַפֿילו, װאָס אױך זײ האָבן
דעמאָלט פֿיל צו טאָן געהאַט — פֿיל סוחרישע שותפֿותן און סכסוכים אױס־
צוגלײַכן; ביז דעם גרעסטן, אָנגעזעענסטן רבֿ, דעם באַװוּסטן ר, דודין,
װאָס אױך ער האָט דעמאָלט קײן צײַט געהאַט, װײל צו אים, באַזונדערס דאָך
צו אים, האָבן זיך פֿיל סוחרים געצױגן און מיט שטאַרק פֿאַרדרײטע, פֿאַר־
פּלאָנטערטע לאַנגאָניקע לאָדענישן זיך געװענדט; און דערום אױך בײַ אים,
װי בײַ אַלע רבנים, דעמאָלט יאַריד, אױף װעלכן זײ האָבן אַ גאַנץ יאָר אַרױס־
געקוקט. און אין זײער רבנים־בודזשעט האָבן זיך יענע טעג געלאָזט פֿילן
צום גוטן מיט די דין־תּורה־געלט און רבנישן קורטאַזש, װאָס זײ פֿלעגן יענע
טעג אַרײַנקריגן.                                                                   ,
      מיט אײן װאָרט, אַלע, אַלע דעמאָלט פֿאַרנומען, פֿאַרהאַװעט, פֿאַרשװיצט—
ערשטנס, פֿונעם יאַריד אַלײן, דערצו נאָך פֿון דער הײסער, תּמיד גליִענדיקער
זון פֿון אלול, פֿון יענעם הײסן חודש, װען דער יאַריד פֿלעגט פֿאָרקומען.
 ▯▯▯  ▯▯▯▯ ▯                    ▯

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                   ▯24
             




▯
      די לופֿט פֿול מיט ריחות פֿון סװיטעס און שאָפֿן-פּעלץ, מיט מענטשלעכן
און פֿערדישן שװײס, מיט ריחות פֿון שױן איבערגעטריקנטע ך▯ייִ, שטרױ,
תבווּח, פֿלאַקס, האָניק און פֿרוכטן; מיט קולות פֿון אַלע די, װאָס האָבן אױף
זײערע היגע און געבראַבטע סחורות אױסגערופֿן, װעלבע האָבן זיך געהערט
אױף די מאַרקן, אױף די האַנדל▯ און יאַריד־פּלעצער, בײַ די בײז▯לעך, בײַ די
שטעלן און שטעלעכלעך, אױף אַלע גאַסן; קולות אױך פֿון די, װאָס האָבן
געהאַט זײערע סחורות אױף דער ערד ליגן, װי טעפּערס, באָנדער, סטעלמאַכס
און רימער; קולות פֿון בײַטשן-געקנאַק און אױסגעשרײען בײַם פֿערד־יאָגן
און אױספּרוּװן ▯ געשרײען, געװײנען, װען עמעצער איז באַגנבעט געװאַרן,
װען מע האָט יאָ געפּאַקט און פֿאַרהאַלטן דעם גנכ, אָדער אױך װען ניט —
געשרײען און קולות: קולות פֿון שיכורים פֿון שענקען אַרױס; קולות פֿון
▯ קריגערײַען, געשלעגן און שװינדלערישער שפֿע אױפֿן יאַריד.
      דאָס אַלץ צוזאַמענגעמישט האָט געהודעט, אין לופֿט זיך געהערט, װי אַ
טומל פֿון אַ מאַסע הרעבליעס, װעלכע האָבן זיך אָפּגעריסן און אין אַ פֿאַר־
פֿלײצנדיקן שטראָם אַװעק. אַ קולות־געמיש פֿון פֿי▯ עופֿות און מענטשן; אַ
געמיש פֿון קריגערײַ, גערײד און געשלעג, ביז דעם געזאַנג פֿון די פֿאָלקס-
זינגער, באַנדוריסטן, װאָס אױך ז▯י פֿלעגן זיך אױפֿן יאַריד צושטעלן, און װאָס
אױף יעדער גאַס, װוּ גרױסע מאַסן גײען פֿאַרבײַ, האָט מען זײ געקאָנט זען
זיצן אױף די ראָגן, אײנציקע אָדער מערסטנטײל גאַנצע גרופּעס, װעלכע
אײנער אָדער אַ פּאָר זעענדיקע פֿלעגן זײ באַז▯ינען, זײ פֿירן, ברענגען און
אַװעקפֿירן.
      זײ, די זינגער, פֿלעגן זיצן אױף דער ערד אױ▯געזעצט, די פֿיס ▯▯ונטער
זיך, די לירע־באַנדורע מיט די לינקע הענט צום לײב געטוליעט, און מיט ▯▯י
 רעכטע די שפּיל-קאָרבעס געדרײט. דערבײַ מיט שטאַרק צעעפֿנטע און צע-
 קרימטע מײַלער געזונגען, מיט די בלינדע אָדער גאָר אױסגערונענע שװאַרצ־
אַפּלען אױף אַרום, װי צו דער זון, פֿאַרריסן. זײ האָבן געשפּילט און מיט
 זײערע אַלט▯קאָזאַקישע, טשומאָקישע, טרױעריקע פֿאָלקס-לידער רחמנות גע-
 װעקט בײַ דעם אַרום־שטײענדיקן עולם, באַזונדערס ב▯י פֿרױען טרערן אַרױס-
 רופֿן, און דערפֿאַר זײַנען זײ באַלױנט געװאָרן אַמאָל מיט אַ דאָרן בײגל
 צוגעװאָרפֿן, מיט װאָס־ניט־איז פֿון עסנװאַרג, און אױך װען־ניט▯װען מיט אַ
 קלײנער מטבע אין אַ בלינדן כעטלער▯היטל שטיל אַרײנגעלײגט▯
      יאָ, אױך זײ, די באַנדוריסטן אױפֿן יאַריד, און אױך בײַ זײ, בײַ די פֿאָלקס־
 זינגער, דעמאָלט פֿאַרדינסט־צײַט, און פֿיל צוהערער און אױערן אױף זײ צו
 חערן.
                                           ▼

-----------

                        ▯
         244                                                              ד ע ר נ ס ת ר
                                    


▯          ▯
              אַזױ אַלע „פֿרעטשיסטע”.
              דאָס יאָר אָבער, װעגן װעלכן מיר רעדן דאָ, האָט זיך דער יאַריד גע־
         שטעלט אין טרױער.
              שױן פֿון מיטן זומער האָט די שטאָט געהערט טרױעריקע קלאַנגען זיך
         דערטראָגן פֿון דאָרף, פֿון אַלע דערפֿער פֿון דער געגנט אַרום, אַז אַזױ װי פֿון
         פֿרילינג אָן איז קײן רעגן, דער▯ואַרט מען, װאָס מע דערװאַרט פֿון אַזאַ זאַך —
         אַ צרה, אַ טריקעניש.
              ריכטיק. יענעם זומער האָט זיך װי דער הימל געשלאָסן. פּױערים האָבן
         זיך די אױגן אױסגעקוקט, מיט איקאָנעס, מיט צלמים, מיט גלחים און געזאַנגען
         אַרום די פֿעלדער גלײביקע געבעט־צוגן אײַנגעאָרדנט און געפּראַװעט — און
         ס'האָט ניט געהאָלפֿן: ס'גראָז אױף די לאָנקעס, די תּבֿואה אױפֿן פֿעלד ברענט.
              אָבער דער יאַריד האָט זיך דאָן▯ געשטעלט. װי שלעכט די אױסזיכטן
         זײַנען ניט געװען, װי שאָקלדיק און קריכיק דער באָדן פֿאַרן יאַריד, און װי
         פֿון דער נאַטור באַעװלהט און באַלײדיקט דער פּױער איז אױפֿן יאַריד ניט גע־
         קומען, — דאָך איז ער געקומען. פֿון דער נאָענט און פֿון װײַט, פֿון אַלע װעגן
         און שליאַכן, װער מיט מער אַ ביסל, װער מיט װײניקער, װער מיט גאָר װײניק,
         אָבער דאָך מיט עפּעס, און פֿון אָט די אַלע ביסלעך און עפּעסן איז דער
         טומל, װי אַלעמאָל, גרױס געװען, און פֿאַר די, װאָס האָבן אים דאָס ערשטע
         מאָל געזען, ניט צו דערקענען, אַז ער איז װען אַמאָל געװען אָדער געקאָנט זײן
         אַן אַנדערער.
              דאָס פֿאַר פֿרעמדע.
              אײגענע אָבער, אוממיטלבאַרע פֿאַראינטערעסירטע, האָבן די ענדערונג
▯        דאָס יאָר פֿון אַלע יאָרן גוט געפֿילט. פֿאַר אַלעמען, די קלײנע איבערקױפֿער,
         װאָס אַז זײ זײַנען צוגעקומען צום פּױערשן װאָגן און אין אים אַרײַנגעקוקט,
         האָבן ▯ייִ אים געטראָפֿן אױף האַלב און דרײ פֿערטל אַ לײדיקן, און אױף דער
         האַלב אָדער פֿערטל, װאָס פֿול, האָט איצט דער פּױער שטאַרק געציטערט און
         געװאָלט אױסשלאָגן און אַרױסבאַקומען דאָס, װאָס אַן אַנדערשמאָל פֿאַר אַ
         גאַנצן. אַלנפֿאַלס יענע הרחבהדיקע גוטמוטיקײט פֿונעם פּױער, װאָס װען ס'איז
         אים אױפֿגעלײגט און װען ער האָט אַ סך, איז דאָס מאָל זיכער בײַ אים ניט
         געװען צו באַגעגענען. פֿאַרקערט, ער איז בײזלעך געװען, אָנגעדרודלט, און
         אַ האַלב־ברוגזער, נישט פֿאַרגינערישער בליק האָט אַרױסגעקוקט פֿון אונטער
         זײן דאַשעק.
               מע האָט מיט אים לאַנג באַדאַרפֿט טענהן, לאַנג אײַנרעדן, ער זאָל פֿאַר־
         קױפֿן צו דער פּרײַז, װאָס איז איצט אין שטאָט אָפֿגעשטעלט פֿאַר זײַנע גע־
         בראַכטע זאַכן. ער האָט זיך ניט געלאָזט, ניט געװאָלט די סחורה פֿון די הענט
         אַרױסגעלאָזן, זי געריסן בײַם קױפֿער אױף צוריק, זיך געבײזערט, געמײנט, די
          ערשטע קונים, װאָס זײַנען צו אים געקומען קױפֿן, דורכלאָזן, איבערװאַרטן,

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אָ ש ב ▯ ר                                                 245

אױב מעגלעך, — אױך דעם ערשטן טאָג, װאָס ער איז, װי אים האָט אױס־
געזען, נישט גינסטיק, און מעגלעך בײַ אַנדערע קױפֿער, מעגלעך מאָרגן, װעט
ער, נאָכן פֿעסטן האַלטן זיך און באַשטײן אױף זײַנעם, די פֿרײזן אַרױפֿציִען.
     דאָס איז אָבער ניט געשען: אױך אַנדערע, אױך שפּעטערע קונים האָבן
מער ניט פֿאָרגעלײגט, און ער איז געװען געצװוּנגען אױף דער ערשט▯
געשטעלטער פּרײַז צו פֿאַרקױפֿן.
     װײל איבערקױפֿערס האָבן זיך דעמאָלט געלאָזט אױף אַזױנס, װאָס אין
נאָרמאַלע צײַטן פּראַקטיקירט זיך צװישן זײ זעלטן. דהײַנו, אױף יד-אַחת,
ד. ה., װען אױפֿן װוּנק פֿונעם ערשטן איבערקױפֿער, װעלכער איז צום פּױער
צוגעטראָטן און מיט אים משׂא־מתן פֿאַרפֿירט, האָבן אַלע איבעריקע אײנ▯
קױפֿער, װאָס זײַנען דערנאָך צוגעגאַנגען און װאָס אַן אַנדערשמאָל פֿלעגן זײ
אײנס בײַ דאָס אַנדערע פֿון די הענט און פֿון אונטער דער נאָז אַרױסרײטן,
                           
▯
מוסיף זײן אױף דעם פּרײַז און אױסדינגען — דאָס מאָל האָבן זײ אײן האַנט
געמאַכט, און אַן עקשן אַ פּױער האָט שױן אַ גאַנצן טאָג דעמאָלט געקאָנט
אָפּשטײן און אױף דער געשטעלטער פּרײַז פֿון ערשטן איז אים פֿאַר דער
גאַנצער צײַט פֿון קײנעם קײן גאָרנישט, קײן גראָשן נישט געהעכערט געװאָו▯ן.
דער פּױער איז, װי פֿאַר אַן אײַזערנער װאַנט פֿון פֿעסט־צונױפֿגערערטע לײט
געשטאַנען, און, זעענדיק, אַז ער װעט שױן דאָ מיט זײן גרעסטער עקשנװ▯
גאָרניט פּועלן, איז ער געצװוּנגען געװען אָפּצוטרעטן, נאָכצוגעבן א▯ן געמוזט
פֿאַרקױפֿן פֿאַר האַלב, װי ער האָט זיך אָפּגעשטעלט און בײַ זיך אין קאָפּ
גערעכנט.
     אַזױ געמײנע פּױערים — פֿאַרביטערט פֿונעם װײניק, װאָס זײ האָבן גע־
בראַכט, און די, װאָס מער, די מער פֿאַרמעגלעכע, האָט מען אױף אַנדערע
אופֿנים גענאַרט — אין װאָג, אין מאָס, אין חשבון, אױף װעלכן זײ זײַנען
געװען שװאַך, און װאָס אין אַן אַנדער יאָר, בײַ מער ▯עגלעכקײטן אָרנטלעכער
זיך אױסצוהאַנדלען▯ האָט מען אָט דאָס מיטל — גראָב אין חשבון דעם פּױער
צו נאַרן — ניט אַזױ אָפֿט און ניט אַזױ גײַציק אױסגענוצט.
     אַזױ, אַז אױך די פֿאַרמעגלעכע האָבן װײניק גרונט געהאַט צו פֿרײען זיך
איבעריק און צו האָבן נחת פֿונעם יאַריד. אָפּגערעדט שױן פֿון גאָר גרױסע,
װי ליװעראַנטן, למשל, װאָס זײַנען אױפֿן יאַריד מיט גאַנצע טאַבונעס פֿערד
געקומען, װאָס האָבן זײ געטריבן פֿון װײַט, געדונגענע מענטשן געהאַט אױף
אַכטונג צו געבן אױף זײ, זײ צו האָדעװען און זײ צו האַלטן אינעם געהעריקן
גלאַנץ און פּוץ, װי פֿערד דאַרפֿן אױסזען בײַם קומען אױפֿן יאַריד, — די
ליװעראַנטן, װאָס האָבן געהאַנדלט גרױס און אױסגעשטעלט מיט גאָר אױס־
גענומענע פֿערד אױף פּריצים, אױף שליאַכטע, און מיט װײניקער אױסגע▯
שפּילטע — אױף געמײנערע קונים, — זײַנען דאָס מאָל מיט די אַרױסגעפֿירטע
פֿערד געבליבן, װי נאָר אױף אַן אױסשטעלונג, נאָר אױף זײ באַװײַזן; װײל
                              








▯

-----------

            246                                                            ד ע ר נ ס ת ר
            
קױפֿער, בעלנים קנאַפּ, מחמת די פּרײַזן ניט צוטריטלעך און פֿאַר קײנעמס
            ▯▯▯▯▯מ▯▯▯▯י▯▯▯י▯ו▯▯ן▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯
            אױגן זײַנען געקראָכן פֿון קאָפּ פֿון װעלן און פֿון באַגער צו קױפֿן.
                 ליװעראַנטן האָבן געברענט. די פֿערד־פּלעץ, די „טאָרהאָװיצעס” האָבן
            דאָס מאָל פֿון פֿערד־אױספּרוּװן און פֿון בײַטשן־קנאַק ניט געהילכט, ניט פֿוז
            הױכן האַנדל, װי צװישן ליװעראַנטן, ניט פֿון קלאַפּן זיך אין די הענט מיט
             קונים — און פֿון גרױס צרות האָבן זיך שױן גרױסע קאָמפּאַניעס זײערע אין
             ▯▯י▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ן▯▯ ▯▯▯י▯▯▯▯▯▯ן ▯▯ו▯ר▯▯▯
  ▯▯
             לײדיק שטײן, אַלײן נאָר צוליב װאָס־ניט־איז און אַבי װעלכן נאָר האַנדל.
                 אױך מיט ▯פּריצים, לאַנד־גראַפֿן און פֿירשטלעכע זינדלעך, װאָס פֿלעגן
             ▯▯▯ו▯▯▯▯, ▯▯▯▯▯ן▯▯ ▯▯▯▯ו▯▯י▯▯▯▯▯▯ י▯נ▯▯
                                                                                  ן,
             צו זײן דערבײַ, מער אָבער בײַ עפּעס אַנדערש, — בײַ הוליען און אױסברענגען
             דאָס באַקומענע און אָפּגעלײזטע — אױך מיט זײ, מיט פּריצים, לאַנד־גראַפֿן
             א. אַ. דאָס מאָל ניט פֿרײלעך.
                  קײן מוסטערן פֿון גרױסע פּאַרטיעס תּבֿואה האָט מען איצט ניט מיט־
             געבראַכט, װײל נישט געװען, װײל אַן אומגערעטעניש. און לאַנד־סוחרים,
             הערנדיק פֿון װײַט, װאָס דאָ אין געגנט טוט זיך, האָבן זיך דאָס מאָל פֿון אױפֿן
             יאַריד צו פֿאָרן אָפּגעהאַלטן; און די, װאָס זײַנען יאָ געקומען, האָבן זיך ניט
             איבעריק געאײַלט, האָבן זיך לאַנג געישובט אַפֿילו דאָס יאָ מעגלעכע אײנ־
             צוקױפֿן, מורא האָבנדיק, ערשטנס, פֿאַר דער ריזיקע פֿון די צו הױכע פּרײַזן,
             און, צװײטנס, אױך פֿאַר קאָנקורענץ: טאָמער װעלן אַנדערע סוהרים פֿון
             אַנדערע געגנטן, װיסנדיק דעם יקרות פֿון הי, שפּעטער אַהער פֿון יענע מער
             געראָטענע געגנטן מיט מער ביליקע תבווּת אונטערקומען און זײ װעלן זײ
                                                                                               ▯
             שטאַרק ניזוקן.
                  בײַ די פּריצים איז געלט דעמאָלט געװען װײניק, כּמעט נישט, און די,
             װאָס האָבן אױף זײ אַרױסגעקוקט, ד. ה. די, װאָס האָבן מיט זײ דאָס גאַנצע
             יאָר געהאַנדלט, זײ געלט געליִען, מיטן מײן איצט, אױפֿן יאַריד, דאָס צוריק
             אַרױסבאַקומען, זײַנען געבליבן גענאַרט. אײניקע, דו, װאָס האָבן זײ דורך
              מעקלערס געליִען, האָבן די מעקלערס געשיקט, און יענע זײַנען צוריק געקומען
              האַלב־בלאַסע, אָפֿט אַרױסגעטריבענע פֿון אױפֿגערעגטע און צערײצטע פּריצים,
              װעלכע האָבן זײ אַפֿילו אױף דער שװעל ניט געלאָזט. אַנדערע װידער, װאָס
              זײַנען אַלײן געגאַנגען, האָבן אױך ניט בעסער אָפּגעשניטן, און פֿון שװערער
              פּריצישער לאַגע אַפֿילו מיט קײן ▯▯וט װאָרט, אַפֿילו מיט קײן צוזאָג אױף
              שפּעטער נישט אַהײם געקומען.


▯                                                                                                 ▯

-----------

 ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 247
      
פֿאַרשטענדלעך, אַז בעל־הלװוּת האָבן — צי זײ װילן, צי זײ װילן ניט —
דעם שטילן צײַטװײַליקן פּריצישן באַנקראָט געמוזט אַר▯פּשלינגען, װײל קײן
ברירה, װײל אַנדערש טאָן, — ד. ה. װען פּריצים האָבן איצט ניט צו צאָלן,
גלײַך די װעקסלען אין גאַנג לאָזן, — האָבן בעל־הלװוּת געװוּסט, איז קײן
גאַנג ניט, אַזױ טוט מען ניט, װײל אַזױ װעלן זײ אױף אײביק שױן מיט יענעם
מוזן אײַנרײַסן, אױף קײנמאָל מיט זײ מער שױן קײן געשעפֿט ניט מאַכן.
      אַזױ האָט דאָס יאָר געטראָפֿן כּמעט מיט אַלע ,און נאַטירלעך, אױך מיט
משה מאַשבער, װײל װאָס איז ער פֿאַר אַן אױסנאַם? נאָך מער: נישט גענוג,
װאָס פּריצים האָבן די אַלטע הלװוּת נישט געצאָלט, זײַנען זײ נאָך, װי ס'איז
פֿאָרױסצוזען געװען, געצװוּנגען געװען פֿאַרשאַפֿן זיך נײַע, זיך געלאָזט אױף
שלעכטע באַדינגונגען, אױף הױכע פּראָצענטן, װיכטיקע שטיקער אײגנטום
צו פֿאַרזעצן, אַבי עטװאָס געלט אַרײַנצובאַקומען, כּדי ניט צו דערלאָזן זיך
אײנשרומפּן און פֿון פּריצישע באַדערפֿענישן זיך אָפּןאָגן.
      פּריצים — סײַ קלײן סײַ גרעסער — האָבן דעמאָלט אין גרױס נױט
געשטעקט, און בײַ די, צו װעמען זײ װענדן זיך כּסדר אין אַזױנע פֿאַלן — צו
ש▯אָטישע געלט־קאָנטאָרן און בעל־הלװוּת — זײַנען די הענט געװען גע־
בונדן, אַפֿילו בײַ זײער בעסטן װילן, זײ, די פּריצים, מיט װעלכע זײ האָבן
כּסדר געשעפֿט געמאַכט, אַרױסצוהעלפֿן.
      דערצו נאָך איז אױסער יענער נױט בײַ פּריצים, דאָס מאָל נאָך אַ ספּע־
ציעלע געװען, מחמת אײנער אַ געשעענער מעשׂה אױפֿן יאַריד, װאָס אַלע,
דער גרעסטער טײל פּריצים, די מערסטע אָנגעזעענסטע, רײַכסטע, צוזאַמען
מיט די לאַנד־גראַפֿן און פֿירשטלעכע זין זײַנען געװען פֿאַרמישט אין איר; אַ
מעשׂה, װאָס האָט געשמעקט מיט גרױסע אומאָנגענעמלעכקײטן פֿאַר פּריצים,
פֿיל װאָלטן פֿון איר געװען געליטן, װײל ס'איז געגאַנגען אין מלוכה-פֿאַרראַט
און געדראָעט מיט סיביר, מיט קײטן, פֿאַרשיקונג און קאָנפֿיסקירונג פֿון פֿאַר-
מעגן, און אפֿשר נאָך ערגער...
     ס'רעדט זיך דאָך דאָ פֿון די (▯▯־ער יאָרן פֿון פֿאָריקן יאָרהונדערט, פֿון די
יאָרן, װאָס אָקאָרשט נאָר־װאָס נאָכן פּױלישן אױפֿשטאַנד פֿונעם באַװוּסטן
▯▯טן; פֿון דעמאָלט, װען אַ גרױסער טײל פּריצים, אַפֿילו פֿון אונדזער געגנט,
װעגן װעלכן מיר רעדן דאָ, װאָס באָטש ער איז געלעגן אַ ביסל אין אַ זײט
פֿון גרױסע געשעענישן, װאָס כאָטש װײניק האָבן אין יענעם אױפֿשטאַנד
אוממיטלבאַרן אָנטײל גענומען, װײל ניט דאָרט, אין יענער געגנט, די שלאַכט־
פּונקטן, אָבער מיטגעפֿיל צו דער קעגן־מלובה־באַװעגונג האָבן זײ דאָך אַרױס-
געװיזן — מיט געלט, מיט פֿאַרשײדענע אַרטן שטיצע, װי שפּיאָנאַזש און
אױסבאַהאַלטן נאָכן בראָך פֿונעם אױפֿשטאַנד דעם, װאָס מע האָט ניט געטאָרט
אױסבאַהאַלטן, א. אַז. װ.
  














▯

-----------

248                                                              ד ע ר נ ס ת ר
     
אײניקע, די מער פֿאָרזיכטיקע און װײניקער רײַכע, האָבן נאָכן אױפֿשטאַנד
זיך געזען צופּאַסן. זײ האָבן אַראָפּגעשלונגען דאָס, װאָס געמוזט, װי עקלדיק
פֿעטס אױף אַ רפֿואה, האָבן אױף זיך אַ מאַסקע אָנגעצױגן, זיך כּלומרשט
אונטערגעגעבן, און אין דער שטיל, צװישן אײגענע, בײַ פֿאַרמאַכטע טירן, אין
▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ע▯▯▯▯▯▯▯▯, ▯ע▯▯ױמט
     אַנדערע, די מער רײַכערע, האָבן קײן געדולד געהאַט, האָבן זײערע
מאַיאָנטקעס פֿאַרקױפֿט, געלט צונױפֿגעשלאָגן און פֿאַר גרױס צער, נישט
קענענדיק צוזען דאָס נײַע, ערגעץ אין די אױסלאַנדס זיך איבערגעקליבן.
װידער אַנדערע, אױך רײַכע, אָבער גרױס האָנאָרעװאַטע, װאָס די טאַטעס און
זײדעס ירושה, — זײערע ערדן, נחלאות און מאַיאָנטקעס ▯ זײַנען זײ אַזױ
טײַער געװען אױף ניט קענען זיך מיט זײ צעשײדן, זײַנען אױף די ערטער
געבליבן, זײַנען אָפֿן, נאַטירלעך, ניט אַרױסגעטראָטן, אָבער װער ס'האָט באַ־
דאַרפֿט װיסן, האָט געװוּסט, אַז יעדערער פֿון זײ, פֿון אָט יענע, טראָגט פֿײַער
אונטער די פּאָלעס, גיפֿט און שנאה צו אַלעם דעם, װאָס האָט זײ אַזױ װײ
געטאָן, אַזאַ אַנגסט פֿאַרשאַפֿט דערמיט, װאָס האָט בײַ זײ, כּלומרשט, זײערע
דורותדיקע רעכט גערױבט אױף צו הערשן און געװעלטיקן אױפֿן גאָרן פֿאָלקס־
לײב און אײגנטום.                                                                     ▯
     די מאַכט האָט זײ דערום גוט נאָכגעקוקט, זײ אין אױג געהאַט, װי װײַט
נאָר געקאָנט די אױפֿזיכט איבער זײ פֿאַרשטאַרקט, און כּדי זײ נאָכקוקן און
▯אַלע זײערע מחשבֿות און געהײמע גענג זיך דערװיסן, האָט זי צװישן זײ
אײגענע איבערגעקױפֿטע מענטשן אַרײַנגערוקט, אָפֿט טאַקע פֿון זײער אײגענער
סבֿיבֿה, זיך אױסשפּירער אײַנגעהאַנדלט, אײַנגעשאַפֿט — ז▯ד אױף געטרײַ־
שאַפֿט און ז▯י אױף פֿאַרראַט.
     איז אָט, איז דעמאָלט געשען: מיר װײסן ניט, צי פֿאַר גרױס צרות, װאָס
 בײַ די פּריצים זײַנען אױפֿן יאַריד די געשעפֿטן געגאַנגען שלעכט, צי פֿאַר
 אַנגסט און אומאָנגענעמלעכקײט, װאָס, זײ צום בזיון, האָבן זיך ניט געקאָנט
 אױסדרײען, ניט געהאַט מיט װאָס די פֿאַראַיאָריקע חובֿות צו צאָלן און נאָך
 געמוזט נײַע הלװוּת אײַנשאַפֿן, און ס'איז זײ ניט גרינג אָנגעקומען, און דער־
 פֿאַר סריצים אױפֿן האַרצן ניט גוט, און זײ האָבן זיך געװאָלט צעשטרײען.
 מעגלעך אָבער אױך, אַז נישט דערפֿאַר, נאָר בכלל האָבן זיך פּריצים אָפּגערעדט
 אַ גרױסן הוליע טאָן — או▯ אױף אײנעם אַן אױפֿדערנאַכט דאָס באַשטימט.
      ס'האָבן אָנטײל גענומען:  פֿאַר אַלעמען, יונגע לעב־בחורים, אױך
 עלטערע, פֿאַרזעסענע, אַזױנע, װאָס װעלן קײנמאָל ניט חתונה האָבן, צי מחמת
 געװיסע קראַנקהײטן, װאָס זײ האָבן באַװיזן אין דער יוגנט אַרײַנכאַפּן און
 אױף דער עלטער שױז צו פֿױלן, צי אַזױ גלאַט, איבער פּריצישע קאַפּריזן און
 מאַנקאָליעס, פֿאַרזעסענע.

-----------

 ד י מש פּ ח ה מ אַ ש▯ב ע ר                                           249
     
ס'האָב אָנטײל גענומען אױך אַזױנע, װאָס אין דער הײם האַלטן זײ שטאַט,
 האָבן פֿאַמיליעס און פֿירן אַ לעבן, װי דער שטײגער פֿאָדערט, נאָר יעדעס
 מאָל, קומענדיק אױפֿן יאַריד, דערלױבט מען זיך אַזױנס, װאָס אין דער הײס,
 איבער געװיסע טעמים, קײנמאָל.
     דער הױפּט־טאָנגעבער אָבער אױף יענעם אָװנט פֿאָרט די יונגע, און זײ
 האָבן דאָס אױף זיך גענומען, און דורך זײערע באַדינער, װאָס זײ האָבן מיט
זיך פֿון זײערע טאַטישע הײמען מיטגעבראַכט, איז באָפֿױלן געװאָרן, אױס־
צופֿילן דאָס, װאָס ס'האָט זיך געפֿאָדערט; און מיט אַ היפּשער גרופּע פֿינצטערע
מעקלער און מעקלערלעך איז פֿון יענער זײט טירן (װײל אין שטוב האָט מען
מיט אַזױנע ניט געהאַנדלט) אָפּגערעדט געװען, װאָס מע האָט באַדאַרפֿט אָפּ־
▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯ע▯ר▯▯▯▯▯־▯▯▯
          ון                   ן
▯▯▯▯י▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯י▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯▯▯▯ ▯יר▯
                                                     ▯
     
ס'האָבן זיך באַדאַרפֿט טישן ברעכן פֿון דעם, װאָס ס'פֿאָדערט זיך פֿאַר
אַזו▯נע הױכע געסט און געניסער ־▯— פֿון עסן און טרינקען, און אױך מיט
פֿינצטערע מעקלער פֿון שאַנד־ און עבֿירה־הײַזער איז אָפּגערעדט געװען, און
יענע זײַנען יענעם טאָג שטאַרק פֿאַרפּאַליעט אומגעלאָפֿן, און זײ, פֿון זײער
זײט, האָבן זיך מיט אונדזער באַקאַנטער פּערעלע דער מעקלערין צונױפֿגע־
▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯ע▯ן▯▯▯▯ ▯▯▯▯ ▯▯▯י▯▯▯▯▯ה▯ ▯▯▯
    :                                                              ,
                                                  
▯
הוליאַנקע, אױף שפּעט, װען פּריצים װעלן זיו אין זײערע באַזונדערע צימערן
צעגײן.
     פֿאָרקומען האָט דאָס באַדאַרפֿט בײַ נתן־נאָטען אין אײנפֿאָר▯הױז, אין
אײנעם פֿון די בעסטע, פֿאַרהעלטניסמעסיק פֿאָרנעמסטע, דאָרט, װוּ ס'פֿלעגן
▯▯▯▯▯▯▯▯▯י▯ר
                    ר▯י▯▯▯▯▯י▯▯▯▯▯▯▯פ▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯י▯▯▯
גובערניע▯שטאָט אױף אַ היגן משפּט, אַקציזניקעס, רעװיזאָרן א. אַז. װ.
    די צימערן זײַנען דערום מעבלירט געװען פֿײַנער, װי אין אַנדערע אײנ־
פֿאָר־הײַזער. בענקלעו און קאַנאַפּעס מיט טשעכאָלן, דילן מיט טעפּיכלעו,
מיט פּאָרטרעטן פֿון גענעראַלן אױף די װענט אין יעדן צימער, און אין
אײנעם אַ גרױסן עס־צימער, — אױסגערעבנט דערױף, װען אַ גרױסע קאָמ־
פּאַניע װעט צוזאַמען עסן, ס'זאָל זײ אין אײן צימער צו אײן טיש דערלאַנגט
װערן ▯▯ דאָרט, אין יענעם צימער אױך אַ קײסער־פּאָרטרעט, אין דער קרױן,
צו קאָראָנאַציע, — אַ ביליק־פֿאַרביקער לובאָק אױף שטײַף גלאַזירט פּאַפּיר, װי
יענער סאָרט אַלע אַזױנע פּאָרטרעטן, װאָס װערן אױף אַלע מאַרקן אין גרױסן

-----------

     ▯25                                      ז▯ער נסתר
     
טיראַזש פֿאַרקױפֿט פֿאַר קלײן געלט און צום פּאַטריאָטישן אָפּגעשטאַנענעם
     ▯▯▯
                               י▯▯▯▯▯ ▯    ▯
     איז פֿון מיט סטעליע אַראָפּגעהאַנגען.      ▯
     װױ▯ן▯▯▯▯ ▯▯▯י▯▯נ▯▯▯ן▯נ▯▯▯ ▯▯ ▯▯▯ה▯▯▯▯▯▯
     ▯▯▯▯
                                                        



























▯
     


ער האָט געהאַט אין אַ באַזונדערן צימער אָנגעגרײט, אױסער ▯.ענע ,װאָס ער
      ▯▯י▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ ▯י▯▯▯▯▯▯
                                              ו  ר
      פֿון ▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯י▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯
      פֿאַרנומען אַ פֿולן באַזונדערן צימער ערגעץ אין עק אײַנפֿאָר־הױז און האָבז
      ▯נ▯▯ ▯ ▯▯ ▯▯▯י▯▯▯ו▯ ▯ה▯▯,ז▯▯ע▯▯▯▯ױ▯▯▯
      אי דאָס אױך זעלטן, צו טאָן געהאַט; אָבער פֿילנדיק זײ, האָנ▯ ער געשפּיגן,
▯     און װען ער האָט דערזען די טיר פֿון יענעם צימער זיך עפֿענען און אַ קאָפּ,
      אַ קערפּער פֿון אײנער פֿון יענע זיך אַרױסרוקן, האָט עס אים געערגערט. עו
      האָט זײ, כּלומרשט, נישט באַמערקט, פֿאַרבײַגעלאָפֿן און זיך ני▯▯ זעענדיק גע־
      מאַבט, נאָר אין האַרצן האָט ער געזיפֿצט: אַ ברירה האָט מ▯ן? װאָס טוט

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 251

מען דען ניט צוליב פּרנסה? בפֿרט, אַז מע האָט צו טאָן מיט אַזױנע, װאָס
אָפּזאָגן זײ איז געפֿערלעך, און ניט נאָכגעבן איז גאָר ניט שײך.
     װײל ריכטיק: נתן-נאָטע האָט דאָס מאָל צו טאָן געהאַט מיטן אמתן
בלומען־קראַנץ, מיטן אמתן אױסגעכאָליעטן און אױסגעלאַסענעם, װאָס נאָר
פּריצים קאָנען פֿון זיך אַרױסגעבן.
     פֿאַר אַלעמען, מיט אַזאַ, למשל, װי מיטן אײנציקסטן זון פֿונעם באַ־
װוּסטן אין דער גאַנצער געגנט אַלטן גראַף קאָזעראָגע, װאָס איז גענוג געװען צו
קענען דעם אַלטן, מע זאָל שױן װיסן, װער דער זו▯ איז.
      דער אַלטער אַלײן איז שױן נישט געװען. אָבער לעגענדעס האָבן זיך
װעגן אים געטראָגן אײנע משונהדיקער פֿון דער אַנדערער. װי, למשל, װעגן
זײן לײרנשאַפֿט פֿאַרשײדענע פּאָרצעלײַענע כּלים צו זאַמלען. גאַנצע צימערן
האָט ער געהאַט אױסגעשטעלט און אָנגעהאַטעט פֿון פֿאַרשײדענע טײ־שעלעכ־
לעך, טעצלעך, טאַצן, װאַזעס, בילרער פֿון פּאָרצעלײ, פֿון פֿאַרשײדענע גרױסן,
װאָס ער האָט פֿון פֿאַרשײדענע לענדער זיך אײַנגעשאַפֿט און אױסגעשריבן.
     איז דאָס אים װײניק, האָט ער געהאַט אַ צװײטע לײַדנשאַפֿט — צו רױכער־
ליולקעס, װאָס אױך מיט זײ האָט ער גאַנצע צימערן פֿאַרװאַלגערט, די װענט
באַהאַנגען, ביז דער סטעליע אַרױף און ביז דעם פּאָל אונטן — פֿון לײם,
פֿון האָלץ, פֿון בורשטין, פֿון אַלערלײ לענדער אײַנגעהאַנדלט, פֿון הי, פֿון
פּערסיע, טערקײַ, אַזש פֿון װענעציע, און פֿון אַלע אַנדערע רוחות ליולקעס.
דאַן מטבעות, און דװ▯א, האָט מען דערצײלט, פֿון פֿאַר דעם אַלטן קריסטוס,
אױסגעגראָבענע, אָפּגעריבענע, שױן קײן אותיות נישט צו דערקענען און פֿאַרן
ברײטן עולם קײן װערט, און ער, דער אַלטער קאָזעראָגע, האָט זיך אין זײ
געקאָכעט ביז משוגעת, ביז אָפּגעבן אַ האַלבן מאַיאָנטעק פֿאַר אײנעם אַמאָל אַן
אַנטיקל, װאָס אין די גרעסטע װעלט־מוזײען איז דאָס אַ חידוש, אַן אױסנאַם
און בכלל ניט בנמצא.
     איז מילא, אָט די אַלע לײַדנשאַפֿטן און קאַפּריזן נאָך צו דערלײַדן. כאָטש
פּריצישע, אָבער פֿאָרט מענטשלעכע. אָבער אױף ז▯ער עלטער איז שױן דער
אַלטער גאָר דול געװאָרן, און ער האָט פֿריִער גענומען זאַמלען כאַלאַטן פֿון
גאָר דער װעלט, דערנאָך גאָר לעבעדיקע באַשעפֿענישן, װי פֿאַרשײדענע
קריפּלען, קאַליקעס, קאַרליקעס פֿון מענלעכן געשלעכט, פֿון װײַבלעכן גע־
שלעבט, קלײנע, פּיצלעך, באַנומענע, מיט אַלט־געלע פּנימער און מיט קנײטשן.
איז דאָס אים װײניק געװען נאָך אַלײן דאַס זאַמלען, איז אים אײַנגעפֿאַלן זײ
אַלע חתונה צו מאַכן און צו פּאָרן, און — „פֿע, פּע” — האָט מען זיך דער־
צײלט און געשפּיגן, —▯ און אױף די חתונות האָט ער גרױס געהוליעט, און אַ
השׂגה האָט ער געתאַט, אַז ער מיט די געסט זאָלן נאָך בײַזײַן בײַ דעם, װאָס
ס'קומט פֿאָר נאָך דער חתונה... טאַקע שטײן, צוקוקן און משוגע-שיכּור דער-
בײַ, ביז בױך־שטעכעניש, זיך קאַטשען פֿון געלעכטער.
                                                 









▯

-----------

                 252                                                              ד ע ר נ ס ת ר     ▯▯
                      
אַ סוף האָט ער געהאַט אַ ביטערן. בעתן אױפֿשטאַנד האָט ער אַלײן
                 קײן אָנטײל ניט גענומען, װײל אַלט און װײַט פֿון שלאַכטן. נאָר דאָס מױל
                 האָט ער ניט געהאַלטן, און די מאַכט, װאָס האַט גוט אַזױנע דעמאָלט נאָכ־
                 געשפּירט, האָט געװוּסט, װי ער האַלט; מחמת אַ מינהג האָט ער זיך געמאַכט,
                אַז יעדעס מאָל, װען אַ פֿאָרשטײער פֿון דער מאַכט האָט אים באַזוכט אין
                זײן שלאָס, האָט ער זיך יעדעס מאָל קראַנק געמאַכט און באַפֿױלן דעם פֿאָר־
                שטײַער צו זיך אין שלאָפֿצימער ב▯▯ענגען, און יענער האָט אים יעדעס מאָל
                געטראָפֿן, כּלומרשט, אַ שלאָפֿעדיקן, צו דער װאַנט אױסגעקערעװעט, און
                תּמיד מיט אַ נאַקעטן, װי הײסט מען דאָס, מיט דעם אומאָנשטענדיקן טײל
                קערפּער הױל, נישט צוגעדעקט. ער האָט זיך יעדעס מאָל בײַ יענעמס אַרײנ־
                קומען װי אױפֿגעכאַפּט און זיך כּלומרשט אַנטשולדיקט, אָבער װיסן האָט מען
                געװוּסט, אַז דאָס איז גאָר ניט אומגערן. דאָס מאַכט ער אומיסטן און
                דעמאָנסטרירט דערמיט זײן באַציִונג און אומערע צו דער מאַכט.
                      ס'איז דערגאַנגען דערצו, װאָס פֿריִער האָט ער אַזױ קלענערע רוסישע
                באַאַמטע אױפֿגענומען, דערנאָך גרעסערע און נאָך גרעסערע, ביז מ'האָט זיך
                דערפֿון גאָר אין די הױכע פֿענצטער דערװוּסט, און דער סוף איז געװען,
▯               אַז װען ער האָט דאָס זעלבע נאָך פֿאַר אַ גרױסן מיליטערישן מאַן געמאַכט,
                װעלכער איז פֿאַרבײַ אונדזער געגנט, פֿאַרבײַ זײן מאַיאָנטעק, מיט אַ מיליטער־
                טײל דורכגעגאַנגען, האָט זיך יענער שטאַרק באַלײדיקט, און אױף אײגענער
                אַחריות, זיך בײַ קײנעם ניט אָנפֿרעגנדיק, אָךער אפֿשר ניט אױף אײגענער,
                אפֿשר האָט ער אױף דערױף פֿון דער הײך אַ װוּנק, אַ דערלױבעניש באָ־
                קומען, — נאָר דער סוף איז געװען, אַז מע האָט אים, דעם אַלטן, מיוחסדיקן,
                װילד־חשובֿן פּױלישן אַלטן גראַף קאָזעראָגע איבער דעם זעלבן אָפּגענאַקעטן
                טײל, איבערן הױלן, געשמיסן, פּשוט, װי ער האָט אָפֿט זײַנע געװײנלעכע
                אומבאַשיצטע פּױערים, װען מע האָט זײ די הױזן אַראָפּגעלאָזט, און ער זײ —
                אױפֿן רוקן, אים אָבער, װײל אַן אַלטער — אױפֿן װײכן...
                                                                  

▯
                     דער אַלטער האָט דאָס ניט אױסגעהאַלטן, און נאָך די שמיץ איז ער שױן
                פֿון בעט ניט אַראָפּ, די גאַנצע צײַט פֿון נאָך יענער מעשׂה אָן קײנעם, אַפֿילו
                קײן אײגענע, אױסער זײן באַדינער, ניט צוגעלאָזט, אָבער אױך אים, דעם
                באַדינער, אין פּנים ניט געקוקט: די גאַנצע צײַט מיטן פּנים צו דער װאַנט,
                מיטן רוקן צום צימער געלעגן, װײל ער האָט די בושה ניט געקאָנט איבער־
                טראָגן, און אַזױ, אַן אױסגעקערעװעטער, זײן גרעפֿישע נשמה אָפּגעבן.
                      דער יונגער גראַף, דער אײנציקער זון און יורש זײַנער, האָט זיך פֿון
                דער יוגנט אָן אין אױסלאַנד אױפֿגעהאַלטן, אין אַ בעלגישן ליעזש אָדער אין
                אַ שװײצאַרישער לאָזאַנע געלערנט, געשטודירט, כּלומרשט, און אין דער אמתן,
                איז גענוג געװען נאָר אַ קוק צו טאָן אױף אים, כּדי צו זען און זיך איבערצײַגן,

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 253

װוּ דער יונג האַלט און װאָס פֿאָר אַ לײט ס'װעט פֿון דעם פּאַרשױן גאָר
אינגיכן װערן.
     ער איז נאָך קײן דרײַסיק ניט אַלט געװען, און דאָס פּנים שױן בלאַס
אָפּגעצערט, קײן טראָפּן בלוט, און ס'האָט זיך געדאַכט, אַז מיט אָפֿענע אױגן
שלאָפֿט ער. ער פֿלעגט טאַקע אַלעמאָל אינדערפֿרי, װען דער הײמישער
ראַזירער פֿלעגט צו אים קומען אים אױף צום טאָג צו פּוצן און אַרומראַזירן,
אינמיטן ראַזירן אײַנגעשלאָפֿן װערן, מיטאַמאָל דעם קאָפּ פֿאַרלירן, און ער
האָט טאַקע ניט אײן מאָל דעמאַלט אינמיטן גאָלן אַ שניט געכאַפּט.
     ער איז שױן אױף האַלב אױסגעבײַטלט געװען, גײַסטלעך און קערפּערלעך.
מילא, גײַסטלעך האָט ער סײַ־װי ניט געהאַט װאָס צו פֿאַרלירן, װײל גאָר קײן
איבעריקס האָט ער פֿון זינט ער לעבט נישט געהאַט און בירושה נישט באַ־
קומען. נאָר קערפּערלעך האָט ער שױן מיט די פֿיס געשאַרפּעט, באַלד▯באַלד,
האָט מען געזען (מע האָט קײן גרױסער װײַסער און קײן דאָקטער ניט באַדאַרפֿט
זײן דרױף), װעלן אים די פֿיס אױפֿהערן דינען, דאָס לשון, װאָס איז אים
שױן אַזױ אױך געװען האַלב געלעגערט, װעט אים באַלד אָפּנעמען, דאָס ביסל
זכּרון, װאָס האָט זיך אים אַזױ אױך געפּלאָנטערט, װעט זיך אױסלעשן, און
אַזאַ פּאַרשױן װעט באַלד מיט פֿאַרגלײזטע אריגן און מיט שטענדיק רינענ־
▯יקער סלינע פֿון אײן זײט מױל, אין בעט בלײַבן ליגן ,אָדער א▯ן בעסטן
פֿאַל, װעט מען אים נאָך קאָנען אױף אַ קראַנקן־װעגעלע מיט װײבע רעדעלעך
אַרומפֿירן, װי ס'איז טאַקע מיט אים אין דער אמתן, אין די נאָענטסטע יאָרן
געשען.
     דערװײל איז ער נאָך אומגעגאַנגען, דערװײל האָט נאָך אין אים אַ געװיס
ביסל נשאר געצאַנקט. דערצו דער אײנציקער יורש פֿונעם אַלטן גראַף, מיט
די הונדערטער דערפֿער, מאַיאָנטקעס, ביר־ברױערײַען, גוראַלניעס, עקאָ־
נאָמיעס און אַנדערע רײַכקײטן, ךואָס ער האָט ניט געװוּסט װאָס צו טאָן מיט
זײ, װי מיט זיך און מיט זײן שױן האַלב־דורכגעלעבטער און אָפּגעברענטער
צײַט, או▯ מיט אַלץ, װאַס איז איס שױן צוריק געקראָכן.
     דערװײל איז ער נאָך געװען ער, מיטן פּריצישן פּוץ, דער רײבסטער פֿון
אַלע רײַכע אין געגנט, מיט אַלע װילדסטע און האַלב־אומזיניקע השׂגות, כאָטש
שױן מיט אַ פֿאָנפֿענדיקער שפּראַך, מיט שאַרפּענדיקע פֿיס, מיט אַ לאָרנעט,
װאָס אָן אים האָט ער זיך, אַפֿילו אין קלאָזעט גײענדיק, ניט געקאָנט באַגײן,
און װאָס אױך מיט אים, װי אָן אים, האָט ער גאָרניט געזען, גאָרנישט ניט
פֿאַרשטאַנען, װײל אין קאָפּ האָט זיך אים געלאָשן.
     דערװײל איז ער בײַ אונדז אױף ז▯ער אױבן-דערמאָנטער שׂמחה געװען
דער אָנגעזעענסטער, װײל אױף זײן השבון כּמעט איז דאָס אַלץ אײַנגעאָרדנט
געװאָרן, כּדי זײן לײדיקגײערישע יאַריד▯צײט צו פֿאַרהוליען. און, נאַטירלעך,

-----------

                                                                   ▯
    

4▯2                                                                ד ע ר נ ס ת ר
    
אױך די אַלע אײַנגעלאַדענע אױף דער שׂמחה, ▯ון זעלבן סאָרט, װי ער, אָדער
    האַלב װי ער.
          מירן דאָ ניט אױסרעכענען די נעמען פֿון אַלע אָנטײלנעמער אין יענעם
    אָװנט, װײל, סוף־כּל־סוף, זײַנען זײ אונדז אַלע אַלצאײנס, און גאָר מיט▯ קײן
    סך האָבן זיך אײנס פֿון אַנדערן צום בעסערן ניט אױסגעטײלט.
          אין דער אמתן, װאָס איז דער חילוק פֿון יענעם אײניקל פֿון אײנעם אַ
    באַװוּסטן פּױלישן װאָיעװאָדע, באַקאַנט נאָך פֿון כמעלניצקיס צײַטן, דער
    גראַף געדרױץ, װאָס װי מע האָט דערצײלט, האָט ער אױסגעביטן אַן אַלטן
     װײן־קעלער אױף אַן אַראַבישער שטאַם־שקאַפּע, אַ שײן־פֿיסיקער, אַ װוּנדער־
     לעך היציקער, און פֿון אַזאַ שטאַלט אין גאַנג און מעכטיקײט אין רײַט־געיעג,
     אַז ער האָט גאָר זײן װעלט פֿאַרגעסן און איבער איר דעם קאָפּ פֿאַרלױרן;
     אַזױ, אַז װען זי, די שקאַפּע, איז אים קראַנק געװאָרן, האָט ער, װוּ אַ קאָנאָװאַל
    פֿון דער גאַנצער געגנט צונױפֿגעטריבן, און אַז די קאָנאָװאַלן האָבן ניט גע־
                                           ▯
     האָלפֿן, האָט ער זיך געװענדט צו זנאַכערס, און אַז אוך▯ די זנאַכערס ניט — צו
     קסיאָנדזן, און חלשנדיק און פֿאַלנדיק פֿאַר די פֿיס צו זײ ,האָט ער זײ אײנ־
     געבעטן אָפּצוריכטן אַ תּפֿילה פֿאַרן פֿערד, װי גלײַך פֿאַר אים אַלײן.
          װאָס פֿאַר אַ חילוק, זאָגן מיר, צװישן אים, דעם גראַף געדרױץ, און
     צװישן אײנעם אַ יונגן פֿירשט דעניקע, האַלב־דײַטש, האַלב־פּױלישער אָפּ־
     שטאַמונג, װאָס יענער האָט זיך פֿאַרנומען מיט ציכטלען עפּעס אַ געװיסן מין
     חןירים, װײסהאָריקע מיט ראָזעיוע פּיסקעס, װי אַ דרײער די גרײס, און װאָס
     ספּעציעלע מענטשן זײַנען צו זײ צוגעשטעלט געװאָרן אױף זײ אַזױ אױס־
▯    צוהאָדעװען, ביז יענע האָבן שױן פֿון פֿעטס קײן כּוח ניט געהאַט אױף די
     פֿיס צו שטײן, די קנעכל בײַ זײ זײַנען געװען צו קרוכקע זײערע אײגענע
     בערג פֿלײש אױסצוהאַלטן, און זײ פֿלעגן שױן אַפֿילו עסן ליגנדיק, מיט פֿאַר־
     מאַכטע אױגן, און האָבן טאָג װי נאַכט נאָר מיט די חןירשע נשמות געפֿאָכעט
     און שטילע געשטאַנקען פֿון זיך ▯אַרױסגעלאָזט. דער פֿירשט האָט קײן בעסער
     פֿאַרגעניגן ניט געהאַט, װי נאָר צו שטײן לעבן אָט יענע חזירים, שעהן־לאַנג
     אױף ▯ייִ צו קוקן און אױף זײער פֿעטס זיך פֿרײען, װען זײ זײַנען געזו▯נט
     געװען, אָבער לסוף פֿלעגן זײ קראַנק װערן, און דער פֿירשט, צוזאַמען מיטן
     קאָנאָװאַל און מיטן שטאַל־ און חזירים־היטער, פֿלעגט בײַ אַ טונקעלן לאַמטערן
     בײַ זײ נעכטיקן און זײ די נשמות היטן. דער פֿירשט האָט זיך געשטעלט
     אַ ציל זײַנע חזירים צו אַ מאַקסי▯אַלער װאָג און פֿעטס־נאָרמע צו דערפֿירן,
     אָבער די חזירים פֿלעגן די איבערשטאָפּונג ניט אױסהאַלטן און פֿלעגן אים
     אַװעקפּגרן — װײ־װײ! — פֿאַר דער נאָרמע.▯.
          װאָס איז דער חילוק צװישן זײ... אַלנפֿאַלס, די קאָמפּאַניע — אַ גע־
     לונגענע, אַן אײנהײטלעכע, און פֿון אײנע פּריציש־פּאַראַזיטישע מזלות. אײנער
     נאָר אַן אױסנאַם צװישן זײ, אײנער אַ ליסיצין־סװענטיסלאַװסקי, אַ מענטש
                        












▯

-----------

       ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ך                                              255

▯      מיט אַ צװײענדיקער פֿאַמיליע, ספֿק רוס, ספֿק פּױל, נישט קײן פּריץ און
       נישט קײן גוטבאַזיצער, ער האָט קײן מאַיאָנטעק אין דער געגנט ניט געהאַט,
       האָט אין שטאָט געדינט בײַ דער מלובה, פֿריִער אַמאָל אַ קלײנער באַאַמטער
       ערגעץ אין אַקציז, דערנאָך, איבער עפּעס געװיסע סיבות, זיך אַ העכערונג
       פֿאַרדינט, באַקומען אַ שטעלע ערגעץ אין אַ רוסישער שטאָט אין דער שטאָט־
       פֿאַרװאַלטונג, דערנאָך, מע װײסט ניט פֿאַרװאָס, װידער אַהער, אין דער היגער
       געגנט, איבערגעפֿירט געװאָרן אין אונדזער שטאָט N און אױך דאָ אין דער
       אופּראַװע.
            דאָס איז, מעגלעך, מיט אַ געװיסן מײן פֿון דער הױכער מאַכט געטאָן
       געװאָרן, כּדי אים, סװענטיסלאַװסקין, דאָ, אין פּריצים־געגנט, אונטער דער
       האַנט צו האָבן. באַזונדערס די לעצטע צײַט פֿון נאָכן אױפֿשטאַנד, װען די
       אױפֿזיכט אױף פּריצים האָט זיך געשטאַרקט ,האָט זי אים, מעגלעך, געװיסע
       געהײמע שליחותן אױסצופֿילן איבערגעגעבן, מהמת ער איז שטאַרק אױס־
       געקאָכט צװישן פּריצים. מעגלעך...
            ער איז געװען האַלב-ליגנער, האַלב־מאַרשאַלעק, האַלב▯פֿאַט, האַלב כיט־
     ▯ ראַק. פֿון יענע פּאַרשױנען, װאָס קאָנען לײַכט קריגן אײנגאַנג און צוטרױ בײַ
       יעדן, און אָזױנער, װאָס פֿריצים האָבן ליב: אַ געטרײַער פֿלאַש־ברודער,
       װאָס װוּ אַ הולקע אין אַ װאָסעו▯▯ניט▯איז געזעלשאַפֿט, איז ער דאָ: מיט
       רוסן — געברודערט, מיט פּאָליאַקן ▯▯־ אײנס, מיט װעמען ער האָט הײַנט
       געטרונקען, פֿאַר די האָט ער פֿון די נעבטיקע געלאַכט; דאָס לעצטע װערטל,
       דעם לעצטן אַנעקד▯אָט, אַלע סקאַנדאַליעזע געלט־ פֿאַמיליע▯ און ליבע־געשיכ־
       טעס פֿון יעדן אײנעם פֿון די פּריצים אין היגער געגנט געװוּסט, מיט יעדן
       פּאַני-בראַט און מיט-טרינקער, און די צװײענדיקע פֿאַמיליע און די אומ־
       באַשטימטע נאַציאָנאַלע אָנגעהעריקײט האָט אים געדינט, ער זאָל אין יעדער
       סאָרט געזעלשאַפֿט, סײַ בײַ די שטאָטישע אַדמיניסטראַציע־לײט, סײַ בײַ די
       אָנגעעזענע פּאָליאַקן פֿון געגנט, פֿאַר אַ זײעריקן פֿאַררעכנט װערן.
            מע האָט אים געזען אומװאַנדלען, װי װאַנדל-גראָז, פֿון אײנע צו די
       אַנדערע. יעדער אײנעם האָט ער געהאַט אױפֿן אױער װעגן אַנדערן װאָס
       ▯▯▯▯ ▯▯י▯▯▯ ו▯▯▯ ▯▯ ▯▼▯▯▯▯▯▯▯▯▯
                                      ▯
       ▯▯ר▯▯ ▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯ ▯▯▯▯▯▯▯▯ו▯▯▯▯▯י▯▯▯▯▯▯י▯▯
       זײ אַרײַנצוזאָגן, איבערצוגעבן װערן...
            ס'▯ואָלט אים געפּאַסט זײן אַ פּריצישער פּריזשיװאַלעק, אַ באַשטענדיקער
       קעסט־עסער בײַ אײנעם אָדער בײַ עטלעבע פֿרײַנט מעצענאַטן פֿון דעם מין,
      און פֿון הױף צו הױף לײדיק־צײַט־פֿאַרברענגעריש אַרומצופֿאָרן. ער האָט
      אָבער, װײַזט אױס, זיך אין שטאָט צו גוט אײַנגעלעבט. ער האָט אין איר

-----------

                                                     ▯

256                                                       ד ע ר נ ס ת ר
▯ע▯▯▯▯ ▯▯▯ ▯▯▯▯ייִ▯ן ▯▯▯ ▯▯▯▯ ▯ ▯▯ ▯▯▯▯ ▯ ▯▯
          ן

דער אַרבעט האָט מען אים זעלטן װען געזען, און, װי ס'װײַזט אױס, האָט מען
▯ר▯▯▯▯▯▯▯ ▯י▯▯▯▯
האָבן, צװישן פּריצים, — איז פּריצים, צװישן אַנדערע, — איז אױך אַנדערע,
▯▯ו▯▯▯,▯ ▯▯▯▯▯ ▯י▯▯▯נ▯▯▯ ▯ע▯▯▯▯▯י▯▯▯▯▯ ▯▯ו▯ו▯
אַ רוסיפֿיצירטער פּױל, און דער עיקר גרײט בײדע פֿאַר אַ טרונק אָדער פֿאַר
עפּעס מער צו פֿאַרקױפֿן.
     ער פֿלעגט אָפֿט פֿאַרשװוּנדן װערן פֿון שטאָט און אײניקע טעג אױף
דער פּראָװינץ פֿאַרברענגען, אַמאָל בײַ אײנעם, אַמאָל בײַ אַן אַנדערן פֿון זײַנע
לאַנגאָניקע באַקאַנטע טרינק־ברידער און קאָרטן־שפּילער. באַזונדערס אָבער,
װען װוּ ס'איז אַ פֿרײלעכע זאַך פֿאָרגעקומען, אַן אײנציקער גאַסט פֿון דער
פּראָװינץ אַמאָל, אָדער װען ס'פֿלעגן זיך עטלעכע געסט צונױפֿקומען, בפֿרט ▯
איצט, אױפֿן יאַריד, װען אַזאַ סך זײַנען זיך צונױפֿגעגאַנגען, איז דאָך אַװדאי
ניט שײו אָן אים, אָן סװענטיסלאַװסקין. און אָט איז אױך ער, ליסיציז־
סװענטיסלאַװסקי, אױף יענער שמחן▯.
                                   ▼
     שױן גלײַך, װי נאָר ס'האָט זיך אָנגעהױבן, װען נישט אַלע געסט אַפֿילו
זײַנען זיך נאָך ניט געהאַט צונױפֿגעגאַנגען, אַזױ איז שױן דער גראַף קאָ־
זעראָגע, װעלכער האָט, אַפֿילו ניט טרינקענדיק, אױסגעזען באַטרונקען, אָדער
אפֿשר האָט ער טאַקע שױן פֿון פֿריִער ערגעץ אַ קלײנע כוסה געכאַפּט, —
שױז דעמאָלט האָט דער יונגער גראַף יעדעס מאָל, װען דער באַלעבאָס, נתן־
נאָטע, האָט זיך צו די פֿאַרזאַמלטע פּריצים באַװיזן אױף דער שװעל עפּעס
צו ברענגען אָדער עפּעס אַװעקצוטראָגן, װי ס'האָט זיך געפֿאָדערט פֿון באַ־
דינונג, האָט ער אים יעדעס מאָל מיט אַ שיכּורן פֿינגער אַ װוּנק געטאָן, ער
זאָל צו אים צוגײן, ער דאַרף אים עפּעס האָבן — האָט עס געהײסן, און אַז
 יענער איז צו, האָט אים דער גראַף אַלעמאָל מיט אָפֿן שיכּורער פֿאַראַכטונג,
 גלײַך ער װענדט זיך ניט צו קײן מענטשן, צו זײן גלײַכן, נאָר צו אַ הײמישער
מין חיה, װעלכע מע װאָלט אױסגעדרעסירט, אַ זאָג געטאָן:
     — אַנו, נאַטאַן, זאַספּיעװײ מי טאָן פּיאָסענקע... יאַק סיע נאַזיװאַ... —
 ▯▯▯ ע▯▯▯▯▯ו▯▯▯▯ן ▯▯ ▯▯ ▯▯▯▯▯י▯▯▯▯▯▯▯▯▯▯
    ,                                   ,                           ▯▯
 װעלכע אַלע פּריצים פֿלעגן פֿאָדערן פֿון זײערע אונטערגעװאָרפֿענע ייִדן, װען

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ר                                                 257

זײ, די פּריצים, אױפֿגעלײגט, און ייִדן זײַנען געצװוּנגען געװען, מחמת אָפּ־
הענגיקײט און מורא האָבנדיק אָפּצוזאָגן, זײ צו זינגען. דאָס מײנט מען דאָס
באַװוּסטע שבת־ליד, דעם „מה־יפֿית„.
     יעדעס מאָל האָט זיך נתן▯נאָטע מיט אַן אַנדער תּירוץ אױסגעדרײט, פֿריִער
כּלומרשט, ניט װיסנדיק, װאָס יענער מײנט, אַן ▯אַנדערשמאָל, ▯— אים צו־
זאָגנדיק, אַז שפּעטער, שפּעטער... אַ דריט מאָל מיט בקשה און גרױס פֿאָר־
זיכטיקײט זיך אַרױסגעריסן פֿונעם גראַפֿס האַנט, װעלכע האָט זיך שױן צו
זײן קאַפּאָטע געשטרעקט, צו זײן באָרד און פּאות און אים אַזױערנאָך געװאָלט
פֿאַרהאַלטן.
     ס'האָט שױן פֿון אָנהײב אָן געהאַלטן דערבײַ, אַז גאַרלע▯קי דער פּריסטאַװ,
װאָס מע װײסט ניט אַקוראַט, צי די עלטערע נאַטשאַלסטװע האָט, װיסנדיק,
מעגלעך, פֿונעם פּריצישן צוזאַמענקום, אים געשיקט אַהער, װי זי טוט כּסדר,
בדי צו האָבן אַ װאָסער־ניט־איז אױג פֿון אירן אַ באַאַמטן אױף אַלע װיכטיקע
צוזאַמענקונפֿטן; צי אפֿשר איז דאָס זײן אײגענע איניציאַטיװ; אפֿשר איז
ער אױף אײגענער אַחריות געקומען, פֿילנדיק אַ טרונק, װאָס װעט אים פֿון
הינטנאַרום (װײל אין שטוב, צו די פּריצים אַלײן, האָט ער ניט די העזה און
ניט קײן פֿולמאַכטן געהאַט אַרײַנצוקומען) דערלאַנגט װערן פֿון באַלעבאָס פֿון
אײַנפֿאָר־הױז, פֿון נתן־נאָטען, װען ער װעט שטײן הינטער דער טיר, און
אַמאָל, װען ער װעט זיך דערלױבן די טיר עפֿענען, אַהין דעם קאָפּ אַרײנ־
שטעלן און מע װעט אים באַמערקן, װעט אַ פּריץ אים דערלאַנגען: מעגלעך
אױך אַז דאָס האָט גאַרלעצקין ליסיצין־סװענטיסלאַװסקי אײנגעלאַד▯ן, — צי
צוליב עפּעס אַ געװיסן מײן, װאָס ער האָט געהאַט דערבײַ, צי אפֿשר גאָר אָן
אַ מײן. דאָס לעצטע, דאָס הײסט די השערה, אַז גאַרלעצקי איז פֿון סװענטי־
                                        ▯
סלאַװסקין אײַנגעלאַדן געװאָרן, לײגט זיך אױפֿן זינען און האָט דאָט מאָל אַ
געװיסן גרונט געהאַט. װײל דאָס מאָל, האָט מען באַמערקט, האָט די גאַנצע
צײַט פֿון דער הוליאַנקע סװענטיסלאַװסקי געהאַלטן אין אײן אין זינען האָבן
און אַלע װײַלע גאַרלעצקין דורך אַ האַלב־געעפֿנטער טיר אַ כוסה נאָך אַ כוסה
אַרױסדערלאַנגען▯
     יאָ, ס'האָט שױן געהאַלטן דערבײַ, אַז גאַרלעצקי דער פּריסטאַװ, דער,
װאָס מיט דעם קאַרק אין דרײ פֿאַלדן, דער מיטן אַרױסטאַרטשענדיקן בױך־
באַראַבאַן, װעלכער האָט כּסדר געשװיצט, באַזונדערס, װען ער האָט געהאַט
אַן אַמטלעכע שליחות אױסצופֿילן, װי אױף אַ פּאַראַד אַמאָל, אָדער אױף דער
װאַך בײַ אַן עלטסטן, און װאָס האָט זיך כּסדר דעמאָלט מיט אַ טיכעלע אונטער
▯עם פֿלײשיקן קאַרק דעם שװײס געװישט, — האָט שױן געהאַלטן דערבײַ,
אַז גאַרלעצקי, װאָס איז פֿריִער פֿאַר מורא און, װי געזאָגט, קײן פֿולמאַכטן
נישט האָכנדיק, הינטער דער טיר געשטאַנען און אינעװײניק קײן העזה ניט
געהאַט אַרײַנצוקומען, האָט איצט, גלײַך שױן בײַם אָנהײב, דערהערנדיק, װאָס

-----------

           8▯2                                                                ד ע ר נ ס ת ר
                                                  



▯
           אין צימער טוט זיך, און מײנענדיק, אַז פֿון אינעװײניק װעט אים קײנער ניט
           באַמערקן, האָט זיך איצט שױן אַלע װײַלע דערלױבט אַמאָל די טיר נאָר
           װעדליק אױף אַ קוק צו טאָן אױפֿצועפֿענען, און אַמאָל אױך דעם קאָפּ
           אַרײַנצושטעקן.
                אמת, ער האָט אַ טעות געהאַט: ס'האָט נאָך דאָך ניט געהאַלטן אַזױ
           װײַט, אַז מע זאָל אים לחלוטין ניט באַמערקן, און יעדעס מאָל האָט אים ▯אָרט
            ן אַנדערער דערזען. מע האָט אױף אים אַ שפּאַסיקן קוק געטאָן, װי אױף
           — קאַץ, װען זי װײַזט זיך אומגעריכט און טוט שטיל אַן עפֿן אַ פֿאַרמאַכטע
           טיר, מע האָט אַ זאָג געטאָן: פּרסס... און ער האָט גלײַך די אױגן און דעם
           קאָפּ אַװעקגעכאַפּט און די טיר אײַלנדיק צוריק פֿאַרמאַכט.
                דאָס איז פֿאָרגעקומען שױן צום אָנהײב, יוען אַלע געסט זײַנען נאָך ניט
           געװען. שפּעטער אַ ביסל זײַנען אײנער נאָך אײנעם פּריצים, אײַנגעלאַדענע
           אין יענעם אָװנט אָנטײל צו נעמען און צוזאַמען פֿאַרברענגען, זיך צונױפ־
           געקומען. אײניקע ניכטער, אַנדערע, — פֿון זײערע צימערן אַרױס פֿון דער
           זעלבער אכסניה, אָדער פֿון אַנדערע אײַנפֿאָר־הײַזער קומענדיק, שױן האַלב
           באַטרונקען.
                 צװישן זײ אױך דער אונדזער, פֿון אַ פֿריִערדיק קאַפּיטל באַקאַנטער,
           רודניצקי, װאָס האָט ניט נאָר צװישן סוחרים, נאָר אױך צװישן פּריצים קײן
           איבעריקן סאָלידן אָנזען און נאָמען ניט געהאַט. ער איז יעדעס מאָל, אין
           זײן געזעלשאַפֿט אַפֿילו, אױפֿגענומען געװאָרן נישט מיט איבעריקן צוטרױ —
           נישט צו זײן װאָרט, נישט צו זײן צוזאָג, צי אַפֿילו גלאַט צו דעם, װאָס ער
           האָט װען צװישן אַנדערע אין אַ געשפּרעך זײן װאָרט אַרײַנגעשטעלט.  מע
           האָט אים װי געקוקט אױף די פֿינגער, נישט גלײבנדיק זײַנע הענט, אַז זײ
            קאָנען ניט אַמאָל עפּעס אַװעקנעמען, װען נאָר ס'לאָזס זיך, װען אַ גוטער
           צופֿאַל, װען מע קאָן האָפֿן, אַז ס'װעט צו קײן זיכערן דורכפֿאַל און סקאַנדאַל
            ניט ק▯מען.
                 דאָס מאָל האָט אים דער ערשטער באַגעגנט דער באַלעבאָס און דער
           הױפּט־שולדיקער אין דער שׂמחה, דער פֿון לכתּחילה אָן אױפֿגעהיצלטער און
           שיכורלעך־אױפֿגעלײגטער גראַף קאָזעראָגע; ער איז מיט שאַרפּענדיקע פֿיס
            און האַלב שױן געלײמטן גאַנג אים אַנטקעגן געגאַנגען, מיט ז▯.ין אָפּגעצערט־
            געפּודערטער צורה, און האַלטנדיק דאָס הענטל פֿון לאָרנעט האַלב־שלאַבעריק,
            האַלב־נאַכלעסיק, האָט ער אױפֿן אַרײַנקומענדיקן צוערשט אַ גלײַכגילטיקן
            קוק געטאָן, און דערנאָך צו אים אַזאַ שטיק שפּאָט אַרױסבאַװיזן, װי צו אַ
            פּאַרשױן, װאָס ערנסט, — אַפֿילו פֿאַראַכטנדיקער ערנסט, — איז שױן פֿאַר
            יענעם אַ צו גרױסער כּבֿוד און קאָסטבאָרע מטבע, און דאָס אײנציקע, מיט
            װעלכן מע קאָן אים באַגעגענען, איז מיט שפּאָט און גרינגשעצונג: שױן פֿון




















▯

-----------

 ד ▯ מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ▯ ר                                                 259
 
יענער מדרגה, װאָס באַװײַזט, אַז בכלל מאַכט מען זיך פֿון אַוזינע קײן װעזן,
 װײל אין קײן רעכענונג מאַכן זײ קײן מינדסטן גרײס ניט אױס...
      ער אין צו אים צךגעגאַנגען אינמיטן זי▯ן שאַךפּענךיקן גאַנג, ךױ ניט צו
 אים גײענדיק, און ▯ױ צופֿעליק אָנשלאָגנדיק זיך מיט אים, האָט אים אַ פֿאַר־
 אַכטנדיק קלײן קלעפּעלע געטאָן מיט דער דלאָניע פֿון דער לינקער האַנט אױפֿן
שטערן.
      — האַ, ןע, רוךניצקי, — האָט ער געזאָגט, — דאָס ביסטו?!
      — פּאַנאַךךיע, —— האָט ער אױסגעשריגן, — זעט, דאָס איז דאָך ער, דער,
 יענער, רודניצקי... װאָס, װי מע זאָגט, דאַכט זיך, שפּילט ער אין קאָרטן
און צאָלט קײן קאָרטן-געלט, האָט אַ געליבטע און האָט זי ניט מיט װאָס
אױסצוהאַלטן, לײט געלט בײַ ייִדן און צװינגט זײ מיט פּיסטאָלעטן, זײ זאָלן
אים די װעקסלען אָפּגעבן. דאָס איז דאָך ער, פּאַנאָװיע▯ דער, יענער, װעלכער...
      דערבײַ האָט ער זיך מיט אַ האַלב שױן געלײמטער צונג פֿאַרפּלאָנטערט
און האָט נאָר פֿאַרענדיקן געקאָנט מיט אַ שטיל אומזיניק כיכיקערײ אָן טעט
און מיט אַ פֿױלן מאַך מיט דער לינקער לעפֿל-האַנט, מחמת ניט קאָנענדיק
דאָס לעצטע װאָרט, דעם לעצטן געדאַנק אַרױסברענגען.
     — כי־כי־כי, — האָט ער שיכורלעך-שלאַבעריק מיט דער האַנט געמאַכט
און דערבײַ זיך אָנמעכטיק פֿאַרהוסט און אין לעכלדיקן שטילן הוסטן זקניש
עובֿר־בטליש זיך פֿאַרגאַנגען.
     אַן אַנדערער אױף רודניצקיס אָרט, אַ מענטש מיט מער ערע, אַ מענטש,
װאָס פ▯לט, אַז בנוגע אים קאָן קײן באַלײדיקנדיקע באַציִונג ניט אָנגײן,
װאָלט געװיס או▯ף אַזאַ באַלײדיקונג, אַפֿיל▯ װען זי װאָלט אים געקומען, װי
איצט רודניצקין, אין אַ שפּאַס־פֿאָרם, אַנדערש געװיס רעאַגירט. רודניצקי
אָבער, װאָס דאָס, װאָס איז אים דאָ געזאָגט און אױסגעװאָרפֿן געװאָרן, האָט
ער ערלעך פֿאַרדינט און ס'איז אים אָרנטלעך, לױט זײַנע פֿאַרדינסטן טאַקע,
געקומען, האָט געמוזט דאָס געזאָגטע אַראָפּשלינגען, אָן קײן שום װידערשטאַנד
און אָן שום מינע צו מאַכן, אַז ער האָט די באַלײדיקונג גאָר אַפֿילו אײַנגעהערט.
     ער האָט שױן געװאָלט אין אַ זײט אָפּגײן, צװישן אַן אַנדער רעדל, צװישן
װעלבע דער גראַף האָט זיך ו▯▯ו געפֿונען, זיך אַרײַנדרײען, זיך מאַכן פֿאַרגעסן,
און דאָס געזאָגטע, װי פֿאַרבײַ אױער, דורכלאָזן. האָט אים אָבער יענער, דער
גראַף, נאָבן אָפּהוסטן און נאָכן זקניש-עובֿר־בטלישן לעכעלן אױך אינעם
צװײטן רעדל אָפּגעזובט, און װידער אױך פֿאַר יענע איבערגעחזרט דאָס, װאָס
דאָס ערשטע מאָל, װען ער האָט רודניצקין אַלײן באַגעגנט, און דערבײַ נאָך
צוגעגעכן ▯
     — ער זעט, פּאַנאָװיע, אַז רודניצקי האָט זיך באַלײדיקט, איז אױב אַזױ,
אױב ער איז נאָך דערױף פֿײיִק, איז נאָך ניט אַלץ פֿאַרפֿאַלן, און ער איז
גרײט איס מיט זײן פ▯לער גרעפֿישער ערע באַפֿרידיקן: מיט אים אױף דועל

-----------

         280                                                                ד ע ר נ ס ת ר
         
און אױף פּיסטאָלעטן, און זאָל זיך רודניצקי דאָ, אױפֿן אָרט טאַקע, זײַנע
         סעקונדאַנטן אױסקלײַבן.
               דערבײַ האָט דער גראַף פֿון אַ הינטערשטער הױזן־קעשענע אַ פּיסטאָלעט
         אַרױסגעצױגן, אים פֿאַרן רעדל פּריצים באַװיזן, אים פֿאַר רודניצקין עטװאָס
         לענגער געהאַלטן... און אױך דאָס האָט רודניצקי געמוזט אַראָפּשלינגען,
         טרײסטנדיק זיך מיטן פֿאָרמעלן תּירוץ, כּלומרשט, אַז װי אַלע זעען, איז דער
             

▯
         גראַף באַזױפֿן און פֿון אַ באַזױ▯ענעם איז ניט צו פֿאָדערן און אין אַזאַ שטאַנד
         איז מען פֿאַר גאָרניט פֿאַראַנטװאָרטלעך.                                               ▯
              אין דער אמתן איז שױן דעמאָלט נישט נאָר דער האַלב־קראַנקער, שװאַכ־
         זיניקער יונגער גראַף נישט פֿאַראַנטװאָרטלעך געװען, נאָר אױך אַלע בײװעזנ־
         דיקע, װעלכע האָבן שױן היפּש געהאַט אױסגעטרונקען, און װי דאָס איז צו
         זען געװען צוערשט פֿון דער אומאָרדענונג אױפֿן טיש, דערנאָך אױף די פּנימער
         פֿון די, װאָס זײַנען בײַ אים געזעסן, װי אױך בײַ ▯די, װאָס האָבן זיך שױן
         אױפֿגעהױבן,▯ אַרױסגעגאַנגען פֿון הינטער אַרום, און אינצװײען, דרײען, און
         אין רעדלעך און בינטלעך זיך געזאַמלט און זיך פֿרײלעך אונטערגעהאַלטן.
              ס'האָט זיך שױן דעמאָלט אַלעמאָל אַן אַנדער שיכּורן עפּעס אַנדערש זיך
         פֿאַרגלוסט. אײנער איז שױן אַלעמאָל אױף אַ בענקל געקראָכן, זיך געװאָלט
         אַרױפֿשטעלן דעם הענגלאָמפּ אױסלעשן און, נישט באַװוּסט פֿאַרװאָס, צו
         בלײַבן אין דער פֿינצטער. און אַז ס'האָט זיך אים ניט אײַנגעגעבן צום לאָמפּ
         קומען, האָט ער כאָטש די ליכט געלאָשן.
  ▯          אַן אַנדערן, פֿאַרקערט, איז די ליכט געװען װײניק, און ער האָט געשריגן,
         מע זאָל װאָס מער אָנצינדן▯— ליכט, לאָמפּן, און אױב ס'איז ניטאָ, זאָל מען —
         װאָס איז? פֿאַרװאָס ניט? — די גאַנצע שטוב אָנצינדן, ס'זאָל ברענען, און
         די גאַנצע גאַס, די גאַנצע שטאָט מיט דעם גרױסן יאָר־יאַריד באַלױכטן.
              — ער באַצאָלט! — האָט ער אױסגעשריגן. — ער נעמט אױף זיך די
         היזקות, סײַ אױב װער פֿון די דאַ אָנװעזנדיק▯ װעט לײדן, און סײַ אױב די,
         װאָס ניט דאָ, װער נאָר ס'נעמט אין יאַריד אַן אָנטײל, װײל נישקשה, — האָט
         ער װײַטער געשריגן, — זײַנע קאַפּיטאַלן און מאַיאָנטקעס װעלן אים קלעקן.
              ▯אַ דריטער האָט, דערהערנדיק דעם צװײטן, אַז ער צאָלט, האָט שױן פֿאַר
        אַ פֿערטן זיך געקלאָגט, אַז ער האָט שױן טאַקע אָפּגעברענט, אַז ער איז אַ
     ▯  געליטענער, אַז ער איז פֿון דער שׂרפֿה, פֿונעם יאַריד, הײסט עס, אַרױס אַ
        הױלער און אַ בלױזער; ער האָט נישט מיט װאָס אַהײם צו קומען, ס'איז
        אױף אים אַ װילד רחמנות, פּריצים דאַרפֿן עפּעס זען טאָן, זײן נאָמען און
        ערע אונטערהאַלטן, װײל אַז ניט, װעלן אַלע פּריצים לײדן בזיונות און אַלעמענס
▯       נאָמען װעט פֿאַרפֿלעקט און אונטערגעריסן זײן.
              אין שטוב האָט גרױס טומל געהערשט, און די שײן פֿון לאָמפּ האָט גענומען
        טונקל װערן פֿון פֿול־געפּאַקטקײט, װאָס די שטוב איז געװען צו ענג זײ אַלע

-----------

ד י מ ש פּ ח ה מ אַ ש ב ע ו—                                                 261

אַרײַנצונעמען, פֿון דער לופֿט־געדיכטעניש, פֿון װײן און ציגאַרן־ריהות.
     אײניקע האָבן שױן די קאָלנערס געװאָרגן, און זײ האָבן זיך פֿון היץ
צעשפּיליעט, אַנדערע האָבן שױן געזוכט די טיר אױף אַרױסגײן, אַ ביסל לופֿט
כאַפּן און זיך אױך באַפֿרײַען פֿון דער ניטגוטקײט, װאָס איז זײ צום גאָרגל
צוגעטו▯אָטן, שױן צום ברעכן; אַנדערע האָבן שױן געפּרוּװט דאָס לעצטע
אין אַ װינקל אין שטוב אָפּצוטאָן... און, פֿאַרקערט, אַנדערע, באַזונדערס די
שפּעטער אָנגעקומענע, איז נאָך ▯▯אָס אױסגעטרונקענע װײניק געװען, און זײ
האָבן געפֿאָרערט פֿון די, װאָס האָבן באַדינט און צום טיש דערלאַנגט, װי
פֿונעם באַלעבאָס, פֿון נתן-נאָטען, װאָס ער האָט זיך איצט שיטערער ▯▯ין שטוב
געװיזן, מורא האָבנריק פֿאַר די שױן האַלב װילד־געװאָרענע פּריצים אין די
אױגן ▯יך וךאַרפֿן, און ער האָט שױן געשיקט אַנדערע, — משרתים, דינסטן
אױף זײן אָרט, — יענע האָבן געפֿאָדערט, אַז מע זאָל נאָך און אַלץ אױפֿסנײַ
דערלאַנגען.                                   ▯
      פֿאַרשײדענע װײנען אין פֿלעשער, אין בוטליעס, היגע און אױסלענדישע
מאַרקעס, זײַנען אױפֿגעגעבן געװאָרן, און אײניקע קענער פּון יענעם מין,
פֿונעם טרונק, װאָס מאַכן עס אױך אין דער הײם אָפֿט, האָבן זיך געקליגט
און געמישט, באַשטעלט בײַ די משרתים, אַז יענע זאָלן צוזאַמענמישן מין מיט
מין, מין מיט נישט מין פֿאַרשײדענע סאָרטן גלי־װײנען, פּונשן, װאָס מער,
װיפֿל מע האָט געטרונקען, האָט זיך שױן אױפֿן טיש, אױפֿן דיל געגאָסן. די
הנאה פֿון דעם אַלעם װײניק, דערפֿאַר אָבער דער טומל ביז דער סטעליע, און
ער האָט געזוכט אַן אָרט דורך דער סטעליע אױפֿן דאַך אַרױפֿקומען.
     גאַרלעצקי דער פּריסטאַװ, װאָס אַלעמאָל איז אים אַן אַנדער גלאָז פֿון
אַן אַנדער מין און סאָרט אונטערגעטראָגן געװאָרן, פֿונעם באַלעבאָס פֿון הױז,
אױך — און דער עיקר — פֿון ליסיצין־סװענטיסלאָװסקין, װאָס ער האָט אים
איבער עפּעס, װײַזט אױס, די גאַנצע צײַט אין אױג געהאַט, אים װי אָפּגעהיט
אױף װען ער װעט אים דאַרפֿן, — גאַרלעצקי דער פּריסטאַװ, װאָס האָט שױן
אַזױ פֿיל